رووداو دیجیتاڵ
لە ئۆپەراسیۆنێکی کتوپڕدا کە بە بەشداریی تانک، زرێپۆش و هێلیکۆپتەر بەڕێوەچوو، هێزە ئەمنییەکانی عێراق رۆژی یەکشەممە 28-06-2026 هەڵیانکوتایە سەر ناوچەی سەوز و چەندین گەڕەکی دیکەی بەغدا و پارێزگەکان، لە ئەنجامدا 47 بەرپرس و پەرلەمانتاری پێشوویان بە تۆمەتی بەهەدەردانی سامانی گشتی دەستگیرکرد.
بەرپرسانی عێراقی گوتیان، ناوی 64 بەرپرس پێشوەختە دراوەتە فڕۆکەخانەکان بۆ رێگریکردن لە گەشتکردنیان بۆ دەرەوەی عێراق.
ئۆپەراسیۆنەکە بە بەشداری هێزەکانی دژەتیرۆر، سوپای عێراق، ئاسایشی نیشتمانی و دەستەی دەستپاکی دەستیپێکرد. هێزەکان بە پاڵپشتیی ئاسمانی هەڵیانکوتایە سەر ناوچەی سەوز و دەروازەکانیان داخست. ئەم هەڵمەتە بەرفراوانە جگە لە بەغدا، پارێزگەکانی نەینەوا، سەلاحەدین، ئەنبار، بابل و واستیشی گرتەوە.
دۆسێی ئەم دەستگیرکردنانە بە شێوەیەکی سەرەکی بە دانپێدانانەکانی عەدنان جومەیلی، بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت بەستراوەتەوە، کە لە 30-05-2026 لە پارێزگەی سەلاحەدین دەستگیرکرا. جومەیلی یەکێک بوو لە دەستڕۆیشتووترین بەرپرسانی نەوت لە کابینەکەی محەممەد شیاع سوودانی دا، لەم مانگەدا زیاتر لە 85 ملیۆن دۆلاری دەستی بەسەردا گیرا.
چەند پارەی عێراق بەفیڕۆچووە و سپیکراوەتەوە؟ راپۆرتەکان چی دەڵێن؟
هەر لە دوای 2003 و رووخانی رژێمی پێشووی عێراقەوە، چەندین راپۆرت و توێژینەوە لەسەر داهات و ژێرخانی دارایی عێراق بڵاوکراونەتەوە، بەتایبەت ئەوانەی سەرنج دەخەنە سەر بەهەدەردانی ماڵ و سامانی وڵاتەکە.
بەرهەم ساڵح: 150 ملیار بەهەدەر دراوە
رۆژی 23-05-2021 بەرهەم ساڵح، سەرۆککۆماری ئەوکاتی عێراق رایگەیاند، لە ساڵی 2003ـەوە عێراق نزیکەی هەزار ملیار دۆلاری [یەک تریلیۆن دۆلار] لە داهاتی نەوت دەستکەوتووە، بەڵام بەهۆی "گرێبەستە گەندەڵییەکانەوە" لانیکەم 150 ملیار دۆلاری بە قاچاخ براوەتە دەرەوەی وڵات.
ئەوکات بەرهەم ساڵح داوای لە وڵاتانی جیهان کرد هاوپەیمانێتییەکی نێودەوڵەتی بۆ دژایەتیکردنی گەندەڵی پێکبهێنن، هاوشێوەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژ بە داعش و رایگەیاند، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی کەمتر نییە لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، چونکە تیرۆر تەنیا بە وشککردنی سەرچاوەکانی پارەدارکردنی کۆتایی پێ دێت کە لەسەر پارەی گەندەڵی کار دەکات.
لە راپۆرتی رێکخراوی شەفافییەتی نێودەوڵەتیدا بۆ ساڵی 2021، عێراق لە پلەی 160ـدابوو لە نێوان 180 وڵاتدا لە پێوەرەکانی پاکی و شەفافیەتدا.
راپۆرتێکی ئەمریکی: واشنتن بە ملیاران دۆلاری لە ئاوەدانکردنەوەی عێراقدا بەهەدەر داوە
لە 19-06-2014، چاودێرانی حکومەتی ئەمریکا لە راپۆرتێکی فەرمیدا رایانگەیاند، لە ماوەی نێوان 2003 بۆ 2012ـدا، لانیکەم 10٪ـی ئەو بودجە زەبەلاحەی واشنتن بۆ پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی عێراق تەرخانی کردبوو دیارنەماوە، هەروەها نزیکەی 15٪ـی کە دەکاتە 8 ملیار دۆلار، بە تەواوی بەهەدەر دراوە.
راپۆرتەکە رایگەیاندووە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەو ماوەیەدا بڕی 60.6 ملیار دۆلاری لە پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی عێراقدا خەرجکردووە. لێکۆڵینەوەکان دەریانخستوو، چەندین پرۆژەی گەشەپێدان بە ناتەواوی جێهێڵدراون.
پرۆسەی ونبوونی پارەکان هەر لە سەرەتای جەنگی عێراقەوە دەستیپێکرد؛ لە ساڵی 2004ـدا بڕی 19 ملیار دۆلار و لە ساڵانی 2005 بۆ 2009ـدا بڕی 26 ملیار دۆلار بۆ هاوکاریی ئاوەدانکردنەوە رەوانەی عێراق کرا. ستیوارت بۆین، سەرپەرشتیاری پێشووی چاکسازیی عێراق (SIGIR) لە ساڵی 2009 لەبەردەم کۆنگرێسدا رایگەیاند، 15٪ بۆ 20٪ـی ئەم پارانە بەهۆی گەندەڵی، دواکەوتنی پرۆژەکان و خەرجیی زۆری بەڵێندەرانەوە بەهەدەر چوون.
راپۆرتێکی نووسینگەی لێکۆڵینەوەی کۆنگرێس (CRS) چەندین نموونەی خراپی سیستمی ژمێریاریی خستەڕوو؛ لە کانوونی دووەمی 2005ـدا دەرکەوت دەسەڵاتی کاتیی هاوپەیمانان (CPA) کۆنترۆڵی پێویستی بەسەر 8.8 ملیار دۆلاردا نەبووە. لە نیسانی 2005ـدا دەرکەوت کارگێڕانی سندووقەکان لە ناوچەی ناوەڕاست و باشووری عێراق نەیانتوانیوە چارەنووسی زیاتر لە 96.6 ملیۆن دۆلار لە نەختینە و پسوولەکان روون بکەنەوە.
لە تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا، دەرکەوت بەرپرسان نەیانتوانیوە چارەنووسی 20.5 ملیۆن دۆلاری پرۆگرامی وەڵامدانەوەی خێرا روون بکەنەوە، 2.6 ملیۆن دۆلاریشیان وەک پارەی زیادە بەخشیوە. تەنانەت چەندین هاووڵاتیی ئەمریکیش لە کۆتایی 2005 و 2007 بە تۆمەتی گەندەڵی بەو پارانە دادگایی کران و تاوانبار کران.
ئەم بەهەدەردانە تەنانەت دوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکاش لە ساڵی 2011 بەردەوام بوو. لە ساڵی 2009ـەوە بڕی 3.1 ملیار دۆلار هاوکاریی دەرەکی دراوەتە عێراق، کە بەرزترین ساڵ 2011 بوو بە 1.2 ملیار دۆلار و نزمترین ساڵ 2014 بوو بە 48 ملیۆن دۆلار.
نووسینگەی SIGIR پێش داخرانی لە ساڵی 2013ـدا لە دوایین چاودێرییدا رایگەیاند، کۆی گشتیی 220.2 ملیار دۆلار بۆ پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوە و سوپای عێراق دابینکراوە (ئەمریکا 61 ملیار دۆلاری داوە، ئەوی دیکە هاوکاریی نێودەوڵەتی بووە و 146 ملیار دۆلاریش لە بودجەی گشتیی عێراق خۆی بووە).
لە پێداچوونەوەی کۆتاییدا دەرکەوت ئەمریکا نەیتوانیوە شوێنپێی چەندین ملیار دۆلار هەڵبگرێت؛ بۆ نموونە 3.2 ملیار دۆلاری تەرخانکراو بۆ پرۆژەکانی گەشەپێدان بە تەواوی ون بووە، وەزارەتی بەرگریی ئەمریکاش (DOD) تەنیا توانیویەتی شوێنپێی 7.1 ملیار دۆلار هەڵبگرێت لە کۆی ئەو 19.6 ملیار دۆلارەی کە بۆ سوپای عێراق تەرخانی کردبوو.
مستەفا کازمی: پێش من عێراق 600 ملیار دۆلاری بەهۆی گەندەڵییەوە لەدەستدابوو
رۆژی 13-03-2023، مستەفا کازمی، سەرۆکوەزیرانی پێشووتری عێراق رایگەیاند، پێش ئەوەی دەسەڵات بگرێتە دەست، گەندەڵی زیاتر لە 600 ملیار دۆلاری لە وڵاتەکەدا بەهەدەر دابوو.
مستەفا کازمی، لە ئایاری 2020 تاوەکو تشرینی یەکەمی 2022 لە حوکمدا بوو، ئەوکات گوتی، لە ماوەی 29 مانگی دەسەڵاتیدا تەنیا بۆ ماوەی 5 مانگ بودجەی فەرمیی لەبەردەستدا بووە.
کازمی رایگەیاند، پارەکانی دەوڵەت پێشتر بۆ بەرژەوەندیی کەسی، لایەنە حیزبی و سەربازییەکان خەرج دەکران و گەندەڵی پێش هاتنی ئەو چەسپابوو: "بەڵێ، لە نێوان ساڵانی 2003 تاوەکو ناوەڕاستی 2020، گەندەڵی 600 ملیار دۆلاری لە پارەی عێراق خواردووە."
ئەم بڕە پارەیە لە بودجەی ساڵانەی وڵاتانی دراوسێی زیاترە، وەک ئوردن (25 ملیار دۆلار)، لوبنان (16 ملیار دۆلار) و سووریا (8 بۆ 10 ملیار دۆلار).
کازمی گوتی، ئەو پارانەی کە بەهەدەر دراون بۆ دروستکردنی "دەوڵەتی قووڵ" و وەبەرهێنان لە "پرۆژە ساختەکاندا" بەکارهێنراون. کازمی ئاماژەی بەوەشکرد، حیساباتی حکومەتەکانی پێشووی لەبەردەستدایە و هەندێک لە راستییەکان لەم بارەیەوە "ترسناک و شۆکهێنەرن."
لە تشرینی یەکەمی 2022دا، دۆسیەی دزینی 2.5 ملیار دۆلاری پارەی گشتی لە هەژمارێکی حکومیی بانکەکاندا ئاشکرا بوو کە بە (دزیی سەدە) ناسرا.
لە ساڵی 2023 عێراق لە پلەی 157ـەمیندا بوو لە نێوان 180 وڵاتدا لە پێوەرەکانی شەفافییەتی نێودەوڵەتیدا. لە ساڵی 2024ـیش لە پلەی 140ـدا بوو.
چاتام هاوس: سێ تریلیۆن دینار داهات بەرامبەر حەوت تریلیۆن خەرجیی مانگانە
ناوەندی لێکۆڵینەوەی چاتام هاوسی بەریتانی لە حوزەیرانی 2021 لە راپۆرتێکی 33 لاپەڕەییدا نووسی، گەندەڵی لە عێراق بە فەرمی لەلایەن نوخبەی سیاسی و لایەنەکانەوە رێگەی پێدراوە و وەک ئامرازێک بۆ مانەوە لە دەسەڵات بەکاردێت. نزیکەی پێنج هەزار بەرپرسی باڵا لەم سیستمەدا کاردەکەن کە هەزاریان وەک نوێنەری راستەوخۆی حیزبەکان لە وەزارەتەکاندان و دەسەڵاتیان لە دەستبەسەرداگرتنی گرێبەستە گشتییەکان و پێشێلکارییە یاساییەکاندا بەکاردەهێنن.
راپۆرتەکە ئاماژە بە بارگرانییە داراییەکانی عێراق کرد لە ساڵی 2020دا؛ لە کاتێکدا داهاتی مانگانەی حکومەت سێ تریلیۆن دینار (نزیکەی 2.5 ملیار دۆلار) بووە، خەرجیی مانگانەی گەیشتووەتە حەوت تریلیۆن دینار (5.8 ملیار دۆلار).
چاتام هاوس نووسی: "عێراق لە ماوەی دوو خولی نووری مالیکیدا (2006-2014) بڕی 551 ملیار دۆلاری بەهۆی گەندەڵییەوە لەدەستداوە. لە کاتێکدا لیژنەی شەفافییەتی پەرلەمان لە ساڵی 2018ـدا رایگەیاند، لانیکەم 320 ملیار دۆلاری بودجە لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا بە تەواوی بێسەروشوێن بووە."
ناوەندە بەریتانییەکە بڵاویکردەوە: "وەزارەتی کارەبا گرێبەستێکی ساختەی 21 ملیۆن دۆلاری لەگەڵ کۆمپانیایەکی وەهمی بە ناوی Power Engines واژۆکرد بۆ دروستکردنی وێستگەی کارەبای ناسریە، هەروەها زیانی 8 ملیۆن دۆلاری بەڕێوەبەرایەتیی بەرهەمهێنانی وزەی باکوور بەهۆی کۆمپانیا ساختەکانەوە. لە ساڵی 2017ـدا، دۆسیەی ساختەکردنی کارتی زیرەک بە بەهای 1.5 ملیار دینار (1 ملیۆن دۆلار) لە وەزارەتی دارایی دۆزرایەوە. کەرتی کارەبا لە نێوان 2003 بۆ 2020 زیاتر لە 4 بۆ 6 ملیار دۆلار زیانی بەرکەوتووە. هەروەها تێچووی زیانەکانی وەزارەتی نەوت لە نێوان 2004 بۆ 2009 نزیکەی 1.5 ملیار دۆلار بووە."
چاتام هاوس: هاوکارییە ملیۆن دۆلارییەکان نەیانتوانی گەندەڵی لە عێراقدا بنبڕ بکەن
ناوەندی چاتام هاوس لە کانوونی یەکەمی 2023 راپۆرتێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، پرۆژەی نیشتمانیی گەشەپێدانی تواناکانی ئەمریکی ناسراو بە تەتویر (Tatweer) لە ساڵانی 2006 بۆ 2011 بە بودجەی 339.5 ملیۆن دۆلار شکست هێنا و نەیتوانی گەندەڵی بنبڕ بکات.
راپۆرتەکە نووسی، لە نێوان 2008 بۆ 2011، ئاژانسی ئەمریکی بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی (USAID) بڕی 42 ملیۆن دۆلاری بۆ بەهێزکردنی پەرلەمانی عێراق خەرجکرد، بەڵام پەرلەمانتاران تیمەکەیان دەرکرد و بەڵێنەکانیان شکاند. هەروەها USAID بڕی 66 ملیۆن دۆلاری بۆ مەشقی دادوەران خەرجکرد و یەکێتیی ئەورووپاش لە نێوان 2008 بۆ 2010 بڕی 18.3 ملیۆن دۆلاری بەخشییە نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پرۆژەی سەروەریی یاسا، کە بەشێکی زۆری پەکخرا.
لە نێوان 2018 بۆ 2021ـدا، یەکێتیی ئەورووپا 15.6 ملیۆن یۆرۆی بۆ چاودێریی دارایی گشتی خەرجکرد، هاوكات ئەمریکا 40 ملیۆن دۆلاری بۆ پرۆگرامی پاڵپشتیی کۆمەڵگەی مەدەنی دابین کردبوو. لە سەرەتای 2023ـدا، ئەڵمانیا و نەتەوە یەکگرتووەکان رێککەوتنێکیان بە بڕی 825,000 یۆرۆ بۆ گەشەپێدانی خزمەتگوزاریی دادوەری واژۆکرد.
.jpg&w=3840&q=75)
