رووداو دیجیتاڵ
ناوەندی نیشتمانی بۆ هاریکاریی دادوەریی نێودەوڵەتی سەر بە ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق، دوایین زانیاری لەبارەی چارەنووسی ئەو چەکدارانەی داعش بۆ رووداو دەخاتەڕوو کە سەرەتای ئەم ساڵ لە سووریاوە گواسترانەوە بۆ عێراق. بەرپرسێکی ناوەندەکە ئاشکرای دەکات، لێکۆڵینەوە لە نزیکەی 5000 تۆمەتبار تەواو بووە و مانگی ئاب رەوانەی دادگە دەکرێن.
رۆژی چوارشەممە 15ی تەممووزی 2026 لەما فازڵ، بەرپرسی یەکەی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکان لە ناوەندی نیشتمانی بۆ هاریکاریی دادوەریی نێودەوڵەتیی عێراق، لەبارەی ئەو چەکدارانەی پێشووی داعش کە لە گرتووخانەکانی رۆژئاوای کوردستان و سووریاوە گواسترانەوە بۆ عێراق بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند، "رێکارەکانی لێکۆڵینەوە لەو تۆمەتبارانەی کە لە سووریاوە گواستراونەتەوە لەژێر سەرپەرشتیی لایەنە دادوەرییە تایبەتمەندەکاندا بەردەوامە. ژمارەی ئەو تۆمەتبارانەی تاوەکو ئێستا رێکارەکانی لێپرسینەوەیان تەواو بووە، گەیشتووەتە چوار هەزار و 872 تۆمەتبار لە کۆی گشتیی ژمارەکە."
ئەو چەکدارانەی پێشووی داعش ژمارەیان 5704 تۆمەتبارە و لە 21ی کانوونی دووەمی ئەم ساڵ فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) دەستی کرد بە گواستنەوەی ئەو دەستگیرکراوانە لە سووریاوە بۆ عێراق.
لەما فازڵ ئاماژەی بەوەش کرد کە ئێستا ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی و دادگەکان لە قۆناخی کۆکردنەوەی بەڵگەدان و "چاوەڕوان دەکرێت لە مانگی ئابی ئەم ساڵ دۆسیەکانیان رەوانەی دادگە تایبەتمەندەکان بکرێن بۆ ئەوەی بەپێی یاسا بڕیاریان لەسەر بدرێت."
دۆسیەی بیانییەکان و رادەستکردنەوەی دوو مێردمنداڵ
سەبارەت بە چارەنووسی 983 کەس لەو تۆمەتبارانە کە رەگەزنامەی وڵاتانی بیانی (ناعەرەبی)ـیان هەیە، بەرپرسی یەکەی لێکۆڵینەوەکان ئاشکرای کرد کە یەکەمین هەنگاوی کردەیی بۆ رادەستکردنەوە دەستیپێکردووە و گوتی، "رێکارەکانی رادەستکردنەوەی دوو مێردمنداڵ تەواو کراون، کە یەکێکیان رەگەزنامەی فینلاندی و ئەوی دیکەیان رەگەزنامەی ئەمریکی هەبوو، ئەوانە رادەستی لایەنە تایبەتمەندەکانی وڵاتەکانیان کرانەوە، ئەوەش دوای تەواوبوونی رێکارە یاساییەکان و سەلماندنی ئەوەی کە سەر بە تاقمە تیرۆریستییەکانی داعش نەبوون."
لەما فازڵ ئاماژەی بەوەش کرد کە مامەڵەکردن لەگەڵ داواکاریی وڵاتانی دیکە بۆ وەرگرتنەوەی هاووڵاتییەکانیان بەپێی "پێویستی هەر کەیسێک بە جیا" بەردەوامە.
عەرەبە بیانییەکان؛ دادگەیی یان رادەستکردنەوە؟
لەبارەی چارەنووسی زیاتر لە 4000 چەکداری عەرەبی ناعێراقی، بەرپرسەکەی ناوەندی نیشتمانی بۆ هاوکاریی دادوەری دووپاتی دەکاتەوە کە یاسا عێراقییەکان بەسەر هەموو تۆمەتبارەکان دا جێبەجێ دەکرێت و دەڵێت، "تۆمەتبارانی بیانی و عەرەبە ناعێراقییەکان بەپێی حوکمەکانی یاسای کارپێکراوی عێراق مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. تەماشای هیچ داواکارییەکی پەیوەست بە گواستنەوە یان رادەستکردنەوە ناکرێت پێش تەواوبوونی رێڕەوی دادوەری و بڕیاردانی دادگەی تایبەتمەند." دڵنیاییش دەدات کە، "هیچ گواستنەوە یان رادەستکردنەوەیەک لە قۆناخی لێکۆڵینەوەدا ئەنجام نادرێت".
باسی لەوەش کرد ئەو کەسانەی کە لێکۆڵینەوە و بەڵگە یاساییەکان بەشداریی ئەوانیان لە کارە تیرۆریستییەکان یان ئەو تاوانانەی کە بەپێی یاسای عێراق سزایان لەسەرە دەسەلمێنن، "لەبەردەم دادگە عێراقییە تایبەتمەندەکاندا ئامادە دەبن بۆ وەرگرتنی رێکاری دادوەری دەرهەقیان بەپێی یاسا."
بەپێی ئامارەکانی ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق، زۆرینەی چەکدارەکان سووریایین کە ژمارەیان 3.544 چەکدارە. دوای ئەو عێراق بە 460 چەکدار و دواتریش توونس بە 234 چەکدار دێن.
دەقی پرسیار و وەڵامی رووداو و بەرپرسەکەی ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق:
رووداو: لە دوایین ئامارەکانتان کە لە مانگی نیسان بڵاوکراوەتەوە، ئاماژەتان بە تەواوبوونی لێکۆڵینەوە لە 2500 دۆسیە لە کۆی 5.704 دۆسیە کردبوو، ژمارەی ئەو دۆسیانەی تاوەکو ئێستا لێکۆڵینەوەیان تێیاندا تەواو کراوە چەندە؟
لەما فازڵ: رێکارەکانی لێکۆڵینەوە لەو کەسانەی لە سووریاوە گواستراونەتەوە لەژێر سەرپەرشتیی لایەنە دادوەرییە تایبەتمەندەکاندا بەردەوامە، ژمارەی ئەو تۆمەتبارانەی تاوەکو ئێستا رێکارەکانی لێپرسینەوەیان تەواو بووە، گەیشتووەتە 4.872 تۆمەتبار لە کۆی گشتیی ژمارەکە. ئێستا دادگە چووەتە قۆناخی کۆکردنەوەی بەڵگە و وردبینی و لێکۆڵینەوە لە کەیسەکان، وەک ئامادەکارییەک بۆ تەواوکردنی رێکارە یاساییە پێویستەکان. هەروەها لێکۆڵینەوە لەگەڵ ژمارەیەک لە تۆمەتباران بە شێوەیەکی تەواو کۆتایی هاتووە و چاوەڕوان دەکرێت لە مانگی ئابی داهاتوو دا دۆسیەکانیان رەوانەی دادگە تایبەتمەندەکان بکرێن بۆ ئەوەی بەپێی یاسا بڕیاریان لێ بدرێت.
رووداو: مەلەفی چەکدارە کوردەکان: پێشتر ئاماژەتان بە بوونی چەکداری کوردی هەڵگری رەگەزنامەی (عێراق، سووریا و تورکیا) لەنێوان دەستگیرکراوەکاندا کردبوو و ئاماژەتان بەوە کردبوو کە ئامارێکی ورد بڵاو دەکەنەوە، ئایا ئەم ئامارە تەواو بووە؟ ژمارەی وردی چەکدارە کوردەکان بەپێی رەگەزنامەکانیان چەندە؟
لەما فازڵ: ئەنجوومەنی دادوەریی عێراق بەپێی پرەنسیپی یەکسانی لەبەردەم یاسا دا مامەڵە لەگەڵ هەموو تۆمەتباران دەکات، بەبێ هیچ جیاکارییەک لەسەر بنەمای ئایین، نەتەوە، مەزهەب، یان پێگەی کۆمەڵایەتی. دادگە عێراقییەکان سەیری ئەو کارانە دەکەن کە دراونەتە پاڵ تۆمەتبار و ئەو بەڵگە یاساییانەی پەیوەندییان پێوەیە، لە بڕیارەکانیاندا پشت بە پاشخانی ئایینی یان نەتەوەیی یان مەزهەبی نابەستن. ئەم رێچکەیەش پشت بە مادەی 14ی دەستووری عێراق دەبەستێت کە جەختی کردووەتەوە، عێراقییەکان لەبەردەم یاسا دا یەکسانن بەبێ جیاکاری بەهۆی رەگەز، نەتەوە، ئایین، مەزهەب، بیروباوەڕ یان هەر هۆکارێکی دیکە. هەروەها ئەمە لەگەڵ پابەندییە نێودەوڵەتییەکانی عێراق بەپێی پەیمانی نێودەوڵەتیی تایبەت بە مافە مەدەنی و سیاسییەکان دەگونجێت، بەتایبەتی مادەی 26 کە جەخت لەسەر یەکسانی لەبەردەم یاسا و بەهرەمەندبوون لە پاراستنی یاسایی یەکسان بەبێ هیچ جیاکارییەک دەکاتەوە. بۆیە، بەرپرسیارێتیی تاوانکاری لە یاسای عێراقدا لەسەر بنەمای ئەو تاوانەی ئەنجام دراوە و ئەو بەڵگانەی بۆی سەلمێنراون دادەمەزرێت، نەک لەسەر ناسنامەی تۆمەتبار یان سەر بە کام ئایین، نەتەوە یان مەزهەبە، ئەمەش ئەوەیە کە جێبەجێکردنی دادپەروەری بەپێی پرەنسیپەکانی دەستووری عێراق و پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ مسۆگەر دەکات.
رووداو: بەپێی زانیارییەکان داواکاریتان لە وڵاتانی بیانییەوە پێگەیشتووە بۆ گەڕاندنەوەی هاووڵاتییانیان (تۆمەتبارەکان)، ئایا هیچ پێشهاتێک لەم دۆسیەیەدا هەیە؟ ئایا رێکاری کردەیی بۆ رادەستکردنەوەی هیچ کامیان دوای تەواوبوونی لێکۆڵینەوەکان دەستیپێکردووە؟
لەما فازڵ: رێکارەکانی رادەستکردنەوەی دوو مێرمنداڵ تەواو کراون، کە یەکێکیان رەگەزنامەی فینلاندی و ئەوی دیکەیان رەگەزنامەی ئەمریکی هەبوو، رادەستی لایەنە تایبەتمەندەکانی وڵاتەکانیان کرانەوە، ئەوەش دوای تەواوبوونی رێکارە یاسایی و دادوەرییەکانی پەیوەندیدار پێیانەوە و سەلماندنی ئەوەی کە سەر بە تاقمە تیرۆریستییەکانی داعش نەبوون. پرۆسەی رادەستکردنەوەکە لە چوارچێوەی هاوکاری و هاوئاهەنگیی دادوەریی نێودەوڵەتی لەگەڵ لایەنە تایبەتمەندەکاندا بەڕێوەچوو، لە هەمان کاتدا لێکۆڵینەوە و مامەڵەکردن لەگەڵ داواکارییەکانی دیکە بەپێی رێکارە یاساییە پەسندکراوەکان و بەو شێوەیەی کە لەگەڵ پێویستیی هەر کەیسێک بە جیا دەگونجێت، بەردەوامە.
رووداو: چۆن لە رووی یاساییەوە مامەڵە لەگەڵ چەکدارە عەرەبە ناعێراقییەکان دەکرێت (کە ژمارەیان زیاتر لە 4000 کەسە)؟ ئایا تەنیا بەپێی یاسای عێراق دادگەیی دەکرێن یان هاوئاهەنگی لەگەڵ وڵاتەکانیان هەیە؟
لەما فازڵ: تۆمەتبارانی بیانی و عەرەبە ناعێراقییەکان بەپێی رێکارە دادوەرییە پەسندکراوەکان و بەگوێرەی حوکمەکانی یاسای کارپێکراوی عێراق مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. سەیری هیچ رێکارێکی پەیوەست بە گواستنەوە یان رادەستکردنەوە ناکرێت پێش تەواوبوونی رێڕەوی دادوەری و بڕیاردانی دادگەی تایبەتمەند سەبارەت بە هەر کەیسێک، پشتبەست بەو بەڵگە و راستییانەی لەبەردەستدان. دادگەی تایبەتمەند تاکە لایەنی رێپێدراوی یاساییە بۆ بڕیاردان لەسەر ئەو کەیسانەی دەخرێنە بەردەمی، دەسەڵاتەکانی خۆی لەنێوان سنووری کەمترین و زۆرتریندا کە یاسا دیاری کردووە و بەو شێوەیەی لەگەڵ بارودۆخی هەر کەیسێک و بەڵگە بەردەستەکاندا دەگونجێت، بەپێی دەقە یاساییە کارپێکراوەکان بەکاردەهێنێت. لەم چوارچێوەیەدا، بابەتی گواستنەوە یان رادەستکردنەوەی تۆمەتباران بۆ وڵاتەکانیان لە قۆناخی لێکۆڵینەوەدا یان لە کاتی بەڕێوەچوونی رێکارە دادوەرییەکاندا بوونی نییە، چونکە هەموو کەیسەکان سەرەتا دەکەونە ژێر دەسەڵاتی دادوەریی عێراق و پێویستە هەموو رێکارە لێکۆڵینەوەیی و دادوەرییە پەیوەندیدارەکانیان تەواو بکرێن. ئەو کەسانەی کە لێکۆڵینەوە و بەڵگە یاساییەکان بەشداریی ئەوانیان لە کارە تیرۆریستییەکان یان ئەو تاوانانەی کە بەپێی یاسای عێراق سزایان لەسەرە دەسەلمێنن، لەبەردەم دادگە عێراقییە تایبەتمەندەکاندا ئامادە دەبن بۆ وەرگرتنی رێکاری دادوەری دەرهەقیان بەپێی یاسا. دوای تەواوبوونی رێڕەوی دادوەری و وەرگرتنی پلەی کۆتایی بڕیار یان حوکمەکان، عێراق لە رێگەی ناوەندی نیشتمانی بۆ هاوکاریی دادوەریی نێودەوڵەتی و لە رێگەی کەناڵەکانی هاوکاریی یاسایی دوولایەنە و ئاڵوگۆڕی زانیاری و بەڵگەکان، هەوڵە هاوبەشەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و چەسپاندنی پرەنسیپی دەربازنەبوون لە سزا بەهێز دەکات، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە هەر رێکخستنێک پەیوەست بە بیانییەکانەوە بێت، سەرەتا دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئەنجامی لێکۆڵینەوەکان و بڕیارەکانی ئەنجوومەنی دادوەریی عێراق.
رووداو: کەی بە نیازن راپۆرتی کۆتایی و گشتگیر دەربارەی ئەنجامی لێکۆڵینەوەکان لەگەڵ هەموو ئەو تۆمەتبارانە بڵاو بکەنەوە؟
لەما فازڵ: کارکردن بۆ تەواوکردنی رێکارە پەیوەندیدارەکان بە ئامادەکردنی راپۆرتی کۆتایی تایبەت بەم مەلەفە بەردەوامە، هاوکات لەگەڵ بەردەوامبوونی رێکارە لێکۆڵینەوەیی و یاساییە پەیوەندیدارەکان. لە کاتێکی گونجاودا راپۆرتەکە و ئەنجامە پەیوەندیدارەکانی رادەگەیێندرێن، ئەوەش دوای تەواوکردنی پێداویستییە یاساییە پەسندکراوەکان و بەو شێوەیەی کە دادپەروەری بەدی بهێنێت و پاراستنی رەوتی لێکۆڵینەوە و رێکارە دادوەرییە پەیوەندیدارەکان مسۆگەر بکات.
