رووداو- هەولێر
ماڵەكەی لە یەكێك لە گەڕەكە خۆشگوزەرانەكانی شاری هەولێرە كە گەڕەكی وەزیرانە. نێو ماڵ و بەر دەرگای ماڵەكەی پڕن لە پەیكەری شێر و پڵنگ. ئوسامە نوجێفی، تاكە سەركردەی دیاری سوننەكان بوو كە لەلایەن نووری مالیكی، سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراقەوە نەتوانرا بكرێتە ئامانج، خۆی دەڵێت "پیلانگێڕیی زۆر" هەبووە بۆ بە ئامانجكردنی، "ئێستاش ئەو پیلانانە بەردەوامن".
حكومەتی عێراق مووچەی پەكەكەی بڕیوە
ئوسامە نوجێفی، جێگری سەرۆك كۆماری عێراق لەم هەڤپەیڤینەدا لەگەڵ (رووداو) باسی ئۆپەراسیۆنی كۆنتڕۆڵكردنەوەی مووسڵ، هێزەكانی توركیا لە باشیك، هەوڵەكانی مالیكی بۆ وەرگرتنەوەی پۆستی سەرۆكوەزیرانی عێراق، حەشدی شەعبی، سەربەخۆیی كوردستان و چەند پرسێكی دیكە دەكات. تەواوی ئەم هەڤپەیڤینە شەوی سێشەممە كاژێر 22:30 خولەك لە تەلەڤزیۆنی رووداو پەخش دەكرێت.
رووداو: جەنابی جێگری سەرۆككۆماری عێراق، ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی نەینەوا چۆن بەڕێوەدەچێت؟
نوجەیفی: داگیركردنی نەینەوا لەلایەن تیرۆریستانەوە كارەساتێكی گەورە بوو بۆ عێراق و ناوچەكەو جیهان. چونكە مووسڵ بووە بنكەی تیرۆر. هەماهەنگی هەموو هێزەكانی عێراق لە ئۆپەراسیۆنی كۆنتڕۆڵكردنەوە، بەتایبەتی هەماهەنگیی هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەغدا زۆر گرنگ بوو. سوپای عێراق گەیشتە نەینەوا. هاوكاریی دانیشتووانی شارەكە لەگەڵ هێزە ئەمنییەكان بەشێوەیەكی فراوان و پێشوازیكردنیان و پێدانی زانیاری، ئۆپەراسیۆنەكەی ئاسان كرد. دەستكەوتی گەورە كۆنترۆڵكردنەوەی بەری چەپ بوو. ئێستا شەڕی كۆنترۆڵكردنەوەی بەری راستمان لەپێشە، خوازیارین ئەویش بە سەركەوتن تەواو بێت، لەگەڵ ئەو ئاستەنگە گەورانەی لەبەردەم هێزەكان هەن.
ئەجێندای زۆر هەن كە بەرەو مووسڵ ئاراستەكراون
نوجەیفی: كۆمەڵێك ئاستەنگ هەن، ئاستەنگی ئەمنی لە كۆنتڕۆڵكردنی ئەو ناوچانەی كۆنترۆڵ كراونەتەوە، لەڕووی چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ هاووڵاتیان، لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری، لە بونیادنانەوەی ژێرخانی ئابووری، لە گۆڕینی رەوشەكە بۆ رەوشێكی پارێزراو و كۆنترۆڵكراو. هەموو ئەو پرسانە هێشتا لە قۆناغی سەرەتادان. هەروەها كەمتەرخەمی و ناڕوونی هەیە، هاووڵاتیان نیگەرانن، چونكە تا ئێستاش تیرۆرستان لە هەندێك ناوچەی بەری چەپ هێرش دەكەن، هێشتا هەندێك شانەی نووستوویان ماوە لە هەندێك ناوچە.
رووداو: هەندێك لە سوننەكان تێبینییان هەیە لەسەر بەشداریی حەشدی شەعبی لە ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی ناوچە سوننەكان، ئێستاش خۆیان ئامادە دەكەن بۆ بەشداریكردن لە ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی بەری راست لە نەینەوا، تێبینی ئێوە چییە؟
نوجەیفی: وەكو راگەیەندراوە ئەو هێزانەی لە بەری چەپ بەشدارییان كردووە، لە بەری راستیش بەشداری دەكەن. حەشدی شەعبی وەكو هێزێك لەنێو شاری مووسڵدا نییە، ئەوان لە بیابانن لە ناوچەكانی نزیك تەلەعفەر تاوەكو سنوور. بەدڵنیاییەوە ئێمەش تێبینی زۆرمان هەیە لەسەر هاتنی هەر گرووپێكی حەشدی شەعبی بۆ نێو شاری مووسڵ. پێشمانوایە دەبێ ئەركی دووری پێ بسپێردرێت بەهۆی هەستیاری. هەروەها بەهۆی هەندێ هەڵسوكەوت كە لەبەری لای رۆژهەڵاتی موسڵ كرابوون.
پێویستە نەینەوا بكرێتە هەرێمێك
نوجەیفی: هەندێك گرووپ هاتنە نێو شارەكە و هەندێك دروشمیان دەگوتەوە و ئاڵایان بەرزكردبووە لەو دروشمانەی لەگەڵ عەقیدەی شارەكە ناگونجێن. هەروەها هەندێك كەسیش بەشێوەیەكی نایاسایی هاتبوونە نێو شارەكە و خەڵكیان دەستگیر كردبوو. ئەو كێشانە مایەی نیگەرانین.
رووداو: ئێوە سەردانی نەینەواتان كرد دوای كۆنترۆڵكردنەوەی بەری چەپ، چیت بینی و چ شتێك كاریگەری لەسەرت هەبوو، ئایا ئاڵای تایفی لەسەر مەزاری نەبی یونس و ناوچەكانی دیكە هەبوو، نووسینگەی تایفی هەیە لەنێو نەینەوا كە شارەكە زۆرینەی سوننەیە؟
نوجەیفی: دەبێ لایەنی سیاسی لەلایەنی سەربازی و ئەمنی جیابكەینەوە، چونكە هاتنی ئەجندای سیاسی و نووسینگەكانی فیدراڵی و دروشمی پارتەكان، ئەو پرسانە پەیوەندیان بە هەڵبژاردنەكانەوە هەیە. هەروەها پەیوەندی بە هەوڵەكانی دەستێوەردانە، ئەمە ئاستەنگ لەبەردەم شەڕەكە دروست دەكات و دیدگای هاووڵاتیانیش بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ قۆناغی نوێی دوای داعش دەشێوێنێ. داعشیش بەهێز دەكات.
شیعەكانیش وەكو سوننە بێ مەرجەعن
رووداو: پێتانوایە مەرامێكی تایفەگەری لە پشت كردنەوەی نووسینگەكانی هەڵبژاردن و بارەگای لایەنەكان و هەڵكردنی ئاڵاكانەوە هەیە، یان حكومەتی ناوەند چاوپۆشی لەم جۆرە هەڵوێستانە دەكات؟
نوجەیفی: روون و ئاشكرایە ئەجێندای زۆر هەن بەرەو مووسڵ ئاراستەكراون و پێمانوایە سەرهەڵدانیان لە سەردەمی شەڕی دژ بە داعش، دۆخەكە ئاڵۆز دەكات. هەر هەوڵێك بدرێ بە ئاراستەی گۆڕینی بیروباوەڕی خەڵكی ناوچەكە یان هەوڵدان بۆ ئەنجامدانی گۆڕانكاریی دیموگرافی لە شاری مووسڵ، لە بەرژەوەندی عێراق و كوردستانیش نابێت.
رووداو: بەپێی ئەو زانیاریانەی بڵاوبوونەتەوە، گرووپێك یان چەند گرووپێكی چەكداری دەمامكدار لە نەینەوا، خەڵكیان رفاندووە و بەدەم گوتنەوەی دروشمی تایفەگەرییەوە كوشتوویانن و گوتوویانە تۆڵەی ئیمام حوسێن دەكەنەوە. ئایا هیچ زانیارییەكتان لەوبارەیەوە هەیە؟
هەوڵەكانمان بۆ گەڕاندنەوەی سەركردە سوننەكان بێهوودە بوو
نوجەیفی : لە راستیدا چەند رووداوێكی لەم شێوەیە هەبوون، بەڵام نەمانزانیوە لەسەر ئاستێكی فراوان بێت و لەوانەیە ئەم كردارە لەلایەن چەند لایەنێكەوە یان لەلایەن داعشەوە كرابێت، بۆ نانەوەی تۆوی دووبەرەكی. ئێمە بە وردی چاودێریی دۆخەكە دەكەین. هەر شتێكی لەمجۆرە رووبدات هەڵوێستێكی دیكەمان دەبێت.
رووداو: پێشتر پەیوەندییەكانی ئەنقەرە و بەغدا گرژییان تێكەوتبوو، بەڵام بە سەردانەكەی بیناڵی یڵدرم، سەرۆكوەزیرانی توركیا بۆ بەغدا و دواتر هەولێر، دۆخەكە كەمێكیش بێت بەرەو ئاساییبوونەوە چوو، بەڵام هێزەكانی توركیا لە باشیك ماونەتەوە، حەیدەر عەبادیش لە سەرجەم وتارەكانیدا باسی كشانەوەی ئەم هێزە دەكات. ئێوە پێتان باشە ئەم هێزە بمێنێتەوە یان بكشێتەوە؟
نوجەیفی: پێموایە پەیوەندییەكانی توركیا و عێراق ئاسایی بوونەتەوە. سیاسەتەكانیش روون و ئاشكران لەم چوارچێوەیەدا. هەروەها بڕیاردرا هێزەكانی توركیا لەو ناوچەیە بكشێنەوە، بەڵام بۆ دوای شەڕی مووسڵ دواخرا.
رووداو: وجودی هێزەكانی توركیا لە باشیك بەهۆی مەترسییەكانی داعشەوە بوو لە بەری رۆژهەڵاتی مووسڵ یان پەكەكە، لە كاتێكدا حكومەتی عێراق پشتیوانی پەكەكە دەكات و چەك و مووچەیان دەداتێ؟
نوجەیفی: ئەمە پێشتر كرابوو، بەڵام حكومەتی عێراق بەمدواییە لەگەڵ هەرێمی كوردستان و توركیا رێككەوت، مووچەكانیان بڕی و دەستبەرداری پشتیوانییەكانیان بوون كە پێشكەشی گرووپێكی چەكداری ئێزدیی سەر بە پەكەكەیان دەكرد. بەپێی زانیارییەكانم ئەم پشتیوانییە لەژێر چاودێریی ئەمریكا كۆتایی هات.
ئیرادەیەكی بەهێزی دەرەكی هەیە بۆ پەرتكردنی نێوماڵی سوننە
رووداو: چی رووبدات لە مووسڵ، توركیا هێز دەجوڵێنێت؟
نوجەیفی: پێموانییە توركیا نیازی هەبێت هێز بەرەو مووسڵ بجوڵێنێت، بەڵام توركیا هاوكارە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و خۆیشی زیانی گەورەی بەركەوتووە بەهۆی چالاكییە تیرۆریستییەكان. رێككەوتنێكی سێ قۆڵی هەیە لەنێوان بەغدا و هەولێر و ئەنقەرە بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی تەواوی ناوچەكە لە رووی ئەمنییەوە. هەماهەنگی لە نێوانیان لە بەرزترین ئاستدایە.
رووداو: هیچ كێشەیەكتان لەگەڵ كورد و شیعە هەیە لەبارەی داهاتووی نەینەوا لە دوای داعش؟
نوجەیفی: كورد چەندین لایەنی سیاسی و پێكهاتەی جیاوازی زۆری هەیە، شیعەش بەهەمانشێوە گرووپ و پێكهاتەیان هەیە. ئێمە دەڵێین پێویستە نەینەوا بكرێتە هەرێمێك لە چوارچێوەی دەستوور. هەندێك پرسیش هەن پێویستە لەگەڵ هەرێمی كوردستان چارەسەر بكرێن.
رووداو: ئەو پرسانە چین؟
نوجەیفی: پرسی ناوچە كێشە لەسەرەكان. هەندێك ماددە و بڕگەی دەستووری هەن بەپێی میكانیزمێكی جیاواز كێشەكان چارەسەر دەكات. هەرێمی كوردستان هەمان دید و بۆچوونی هەیە، بەڵام لەگەڵ بەغدا و هەندێك لایەنی شیعی دەتوانین لە چوارچێوەیەكی ژیرانە و لەسەر بنەمای یاسایی، لێكتێگەیشتن لە نێوانماندا هەبێ، چونكە بەشێكیان هەن بەم شێوەیە بیر دەكەنەوە كە دەبێت هێرش بكرێتە سەر مووسڵ و دەشتی نەینەوا و تەنانەت هەرێمی كوردستانیش. ئەمانە بەهیچ شێوەیەك لەگەڵیان رێكناكەوین.
رووداو: كورد مەرجەعی خۆیان هەیە و شیعەش بەهەمانشێوە هەیانە، ئێستا كێ مەرجەعی سەرەكیی سوننەكانی عێراقە؟
بڕیاری دەستگیركردنی ئەسیلی برام تەواو سیاسییە
نوجەیفی: ئەوانیش مەرجەعیەتێكی دیاریكراویان نییە. ئەگەر باس لە مەرجەعیەتی ئاینی بكەی ئەوە شتێكی دیكەیە، بەڵام شیعە لە چەند گرووپێك و لایەنی جیاواز پێكهاتوون و لەسەر زۆر پرس هاوڕا نین. تەنانەت بەشێكیان دید و بۆچوونیان بۆ رووداوەكانی عێراق زۆر جیاوازە لە هێڵە گشتییەكاندا.
رووداو: ئەی سوننە؟
نوجەیفی: سوننەش بەهەمانشێوە سەركردە و لایەنی جیاوازیان هەیە، لە هەموو لایەنێك زیاتر ناكۆكییان هەیە، بەڵام هەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی بۆشایی دەسەڵات و ئاستی ناكۆكییەكان كەمتر بكرێتەوە و كار بۆ ئەوە دەكرێت پرۆژەی هاوبەش هەبێ.
رووداو: كێشە و ناكۆكییەكانتان سیاسین یان ئاینین؟
نوجەیفی: كێشەكان سیاسین و هەروەها ئەجێندای تایفی هەیە بەسەر عێراقدا سەپێنراوە و كاریگەری خستووەتە سەر كۆمەڵگای عێراقی.
روودا: كێن ئەوانەی ئەجێنداكانیان بەسەر عێراقدا سەپاندووە؟
نوجەیفی: دۆخی نوێی پاش 2003 لە راستیدا لەسەر بنەمای تایفی و پشك پشكێنە بونیاتنرا. هەر لە سەرەتای ئەنجوومەنی بەڕێوەبردن و ئەو حكومەتە یەك لەدوای یەكانەی كە دامەزران دابەشبوونی سیاسی و حیزبی و كارگێڕییان لێكەوتەوە و سەرجەمیان لەم سۆنگەیە دامەزران.
ئەمریكییەكان زەمینەیان بۆ تایفەگەری خۆشكرد، كاتێك پرۆسەی سیاسی لە عێراق دەستیپێكرد، ئەمە هەڵەیەكی زۆر گەورە بوو. هەروەها ئێران هەوڵەكانی چڕكردووە بۆ ئەوەی ئەم بنەما تایفەگەرییە گەشەبكات بۆ ئەوەی هەژموونی شیعە بەسەر تەواوی عێراقدا بسەپێنێت. ئەمەش دۆخی عێراقی ئاڵۆزتر كرد.
مالیكی ناتوانێت ببێتەوە بە سەرۆكوەزیرانی عێراق
رووداو: هەندێك سەركردەی سوننی بە پەیوەندیی لەگەڵ تیرۆر تۆمەتباركراون و ئەم سەركردانەش ئێستا لە دەرەوەی عێراقن. چیتان كردووە بۆ ئەوەی ئەم سەركردانە بگەڕێنەوە عێراق؟
نوجەیفی: ئێمە وێڕای ئەوەی لەڕووی سیاسی و یاساییەوە هەوڵی زۆرماندا بۆ چارەسەركردنی كێشەكان و گەڕاندنەوەیان، بەڵام بێهوودە بوو، چونكە ئیرادەیەكی سیاسی بەهێز هەیە لە دەرەوەی عێراق خۆی سەپاندووە و فەرمانی داوە بەهیچ شێوەیەك نێو ماڵی سوننە رێكنەخرێتەوە و پێكهاتەیەكی بەهێز دروست نەكەنەوە.
رووداو: فەرمانی دەستگیركردنی ئەسیل نوجەیفیش هەیە كە برای بەڕێزتانە و پارێزگاری پێشووی مووسڵ بووە. لەمبارەیەوە چی دەڵێیت؟
نوجەیفی: ئەمە پرسێكی تەواو سیاسییە و ئامانج لە دەستگیركردنی ئەسیل نوجەیفی رێگریكردنە لە پێدانی رۆڵ بە خەڵكی ناوچەكە كە خۆیان بەڕێوەببەن و پشت بەهیچ لایەنێك نەبەستن. رۆڵی خەڵكی ناوچەكە كەم بكەنەوە لە رووی ئەمنی و سەربازییەوە بۆ ئەوەی توانای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لاواز ببێ.
رووداو: كەواتە هێشتا بەشێك لە سەركردە سوننەكان لەژێر هەڕەشەی لەناوبردن و گرتندان لەلایەن دامەزراوە یاسایی و سیاسییەكانەوە وەك خۆتان دەڵێن؟ ئایا ئێوەش هەڕەشەی گرتنتان لێكراوە؟
نوجەیفی: بەو شێوەیە نەبووە، چونكە من سەرۆكی ئەنجوومەنی نوێنەران بووم و پۆستی جێگری سەرۆككۆمارم هەیە، بەڵام دیسان پیلانگێڕی هەبووە بۆ ئەوەی بەئامانج بكرێین، بەڵام ئێمە بەرپەرچمان دانەوە و توانیمان زۆربەی تۆمەتەكان رەتبكەینەوە، ئەو پرۆسەیەش هێشتا بەردەوامە و كۆتایی نەهاتووە.
رووداو: نوری مالیكی هەوڵ دەدات پۆستی سەرۆكوەزیران وەربگرێتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش سەردانی ئێرانی كرد. مەسعود بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان هەڵوێستی خۆی روون و ئاشكرا دەربڕی و گوتی ئەگەر مالیكی بگەڕێتەوە دەسەڵات، ئێمە
تەنیا ئێران پشتگیریی گەڕانەوەی مالیكی دەكات
نوجەیفی: من یەكێكم لەو كەسانەی زۆرترین هەوڵم دا بۆ ئەوەی دەستبەرداری دەسەڵات بێت و لەگەڵ بەڕێز بارزانی لە ساڵی 2012 كارمان كرد بۆ ئەوەی پۆستەكەی لێ بسەنرێتەوە. هەر چۆن هەوڵ بدات بێهوودەیە و پێموانییە دووبارە بتوانێت ببێتە سەرۆكوەزیرانی داهاتووی عێراق، چونكە لە ناوخۆدا دەنگێك هەیە دژی گەڕانەوەی مالیكییە و پێیوایە هۆكاری یەكەم و سەرەكی شكستە زۆر گەورەكانی عێراق بوو. هەروەها لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش رەتكراوەتەوە.
رووداو: مالیكی هێشتا كاریگەریی هەیە لەسەر دروستكردنی بڕیاری سیاسی لە عێراقدا؟
نوجەیفی: بێگومان، رۆڵی هەیە و هەژموونیشی هەیە، بەڵام ناكۆكی لەنێو ماڵی شیعەش هەیە و دەنگی بەهێز هەیە بۆ رەتكردنەوەی مالیكی، سەرجەم وڵاتانی دراوسێی عێراقیش جگە لە ئێران، مالیكییان قبوڵ نییە، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش مایەی قبوڵ نییە و بەتوندی سەركۆنەی سیاسەتی مالیكی دەكەن كە عێراقی گەیاندووەتە ئەم دۆخەی ئێستا. تەنانەت ئیدارەی باراك ئۆباما كە پشتیوانی نووری مالیكی بوو، بەزمانێكی توند وەڵامی سیاسەتە هەڵەكەی دایەوە و رەتیكردەوە. لە دوایین رۆژیدا وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریكا گوتارێكی پێشكەش كرد و لەبارەی عێراقەوە ئاماژەی راستەوخۆی بە سیاسەتە هەڵەكانی مالیكی كرد و جەختی كردەوە كە بەهۆی مالیكی شارە گەورەكانی عێراق كەوتنە ژێر دەستی داعش.
رووداو: تۆ جێگری سەرۆك كۆماریت و نووری مالیكیش هەروەها، بەڵام ئەو چۆن توانی هەژموونی خۆی بەسەر زۆربەی عێراقدا بسەپێنێت و كاریگەری بەهێزی لەسەر تەواوی كۆمەڵگای عێراقی هەبێت؟
نوجەیفی: فراكسیۆنێكی بەهێزی پەرلەمانی هەیە و سەرۆكی پارتێكی سیاسیی گەورەیە و پاڵپشتی هەرێمیشی هەیە، بەڵام هەرچەندە فراكسیۆنەكەی گەورەترینیش بێت، پێویستی بەپشتیوانی فراكسیۆنەكانی دیكە هەیە. پێموایە زۆربەی لایەنە سیاسییەكانیش مالیكی رەتدەكەنەوە.
رووداو: چی دەكەن ئەگەر دەسەڵاتی گرتە دەست؟
نوجەیفی: من هەوڵەكانم چڕ دەكەمەوە بۆ ئەوەی ئەو پۆستە وەرنەگرێت، بەڵام ئەگەر بەردەوام بێت من بە هەموو شێوازێكی سیاسی و دیموكراسی دژایەتی دەكەم.
رووداو: پەیوەندییەكی بەهێزت لەگەڵ بارزانی هەیە، ئایا پێكەوە هیچ تاوتوێی دامەزراندنی دەوڵەتێكی بەهێزتان كردووە؟
نوجەیفی: گومان لەوەدا نییە هاوپەیمانێتیمان لەگەڵ بەڕێز بارزانی پتەو و جێگیرە. پرسی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستانیش، گەلی كوردستان خۆی بڕیاری كۆتایی لەبارەوە دەدات، ئێمە رێزی لێدەگرین.
.jpg&w=3840&q=75)
