"رەمز لە شیعری هاوچەرخی کوردیی کرمانجی خوارووی کوردستانی عێراقدا-(1970-1991)" ناونیشانی نامەیەکی دکتۆرایە کە (پەخشان سابیر حەمەد) بە سەرپەرشتیی (پ.د. محەممەد نووری عارف) ساڵی 2002 پێشکەشی کۆلێژی ئادابی زانکۆی سەلاحەدینی کردووە.
بەشی یەکەم، لە تەوەری یەکەمدا بە چڕی لەسەر: زاراوە، چەمک، تیۆری، بوار و مێژووی رەمز و رێبازی رەمزییەوە دەوەستێ و ئاوڕ لە پەیوەندیی رەمز بە هونەرەکانی رەوانبێژی وەک خوازە، خواستن و درکە و هتد دەداتەوە. رەمز واتا کۆکردنەوەی زیاتر لە دەلالەتێک لە پەنا ئەو وشانەی شاعیر بەکاریاندێنێ، بۆیە رەمز دوو شت هەڵدەگرێ:
١ـ بەشدارکردنی دوو واتا یان زیاتر لە وشەیەکدا.
٢ـ شاراوەیی واتایەک و دەرکەوتنی ئەویتریان، لەپێناو ئیحابەخشین و کاریگەری مەعنەوی و دەروونی.
بەکارهێنانی رەمز لە زانستی لاهووتدا مێژوویەکی درێژی هەیە، بۆیە ریشەی سیمبول فەلسەفی و لاهووتی بووە تا ئەدەبی. رەمزیش چەندین جۆری هەبووە (ئاینی، زانستی، زمانی، هونەری و هتد)، هاوکات چەند خاسیەتێکی گشتی هەموویانی کۆکردووەتەوە:
١ـ هەموو رەمزێک لەبری شتێکی ترە.
٢ـ هەموو رەمزێک ئیشارەتی دووانەیی هەیە.
٣ـ هەموو رەمزێک رەگەزی واقیع و خەیاڵی تێدایە.
٤ـ هەموو رەمزێک خاوەن هێزێکە، یا خاوەن ئەرکێکی دووانەییە.
لە زمانی کوردیدا جگە لە رەمز، هێما و نیشانە و جەڤەنگیش بەکاردەهێنرێ، بەڵام توێژەر بەچەند هۆکارێک رەمزی جێگیر کردووە. لای گۆتە درەوشانەوەی رەمز کاتێ روودەدات کە خود لەگەڵ بابەت تێکەڵ دەبێ، یان پەیوەندی هونەرمەند بە سروشتەوە کە گونجانێکی قووڵ لەنێوان یاساکانی ویژدان و سروشت دەهێنێتە دی. هەموو رەمزێک لە سێ رەگەزی (دال، مەدلول و دەلالەت) پێکدێت.
دواتر توێژەر باسی پەیوەندیی رەمز بە لێڵی و تەمومژەوە دەکات، هەربۆیە دەگوترێت هیچ شیعرێک نییە بڕێک رەمزی تێدا نەبێت. هەرچی رێبازی رەمزیشە لەگەڵ دێرینیی بەکارهێنانی رەمزدا نوێیە، بەڵام پەردەیەکی تاریک مێژووەکەی داپۆشیوە، لەگەڵ ئەوەش توێژەر ئاوڕی لەو کەشەی سەرهەڵدانی رێبازەکە داوەتەوە و مانیفێستی شاعیری فەرەنسی جان موریاس لە 1886 وەک لەدایکبوونی رێبازەکە ناودەبات، بەڵام هەوڵەکانی بۆ پێشتر دەگێڕێتەوە. هەرلەم تەوەرەدا باسی بنەما فەلسەفییەکانی رێبازی رەمزیەت دەکات کە لاهووت و فەلسەفەی ئایدیاڵیزم بنەمایەکی پتەو بوون، بە تایبەت فەلسەفەی ئەفلاتوون و کانت کە هەردووکیان جیهانیان لەسەر بنەمای شاراوە و ئاشکرا دابەش کردووە. دواتر باسی کاریگەریی رۆمانسیزم و سۆفیگەری بەسەر ئەم رێبازەوە دەکات، هەروەک باسی سایکۆلۆژییەتی رەمز بەتایبەت لای فرۆید و یۆنگ دەکات. لە کۆتایی ئەم تەوەرەدا باسی نزیکی و هاوسێیەتی ئیشارەت، خوازە و ئەلیگۆری لەگەڵ رەمز دەکات کە ئەمەش هانیدەدات باسی رەمز لە شیعری کلاسیک و هاوچەرخدا بکات.
لە تەوەری دووەمدا باسی رەنگدانەوەی رەمز لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا دەکات کە بارودۆخی کورد هاوکاری سەرهەڵدانی رەمز بووە، توێژەر دەڵێ رەمز تاقە دیاردەی هونەری بووە کە شاعیران بتوانن لەپەنایەوە ئەم بارە ئاڵۆزەی کورد دەرببڕن، سەرباری لایەنی ستاتیکیی شیعر کە پێویستی بە رەمزە. لە حەفتاکان بەرەوسەر رەمز چڕتر بەکارهاتووە، بەڵام رێبازی رەمزی وەک ئەوروپا سەریهەڵنەداوە. دواتر باسی سەرهەڵدانی گروپ و بزووتنەوە ئەدەبیە هاوچەرخەکانی 1970 تا 1991 دەکات، لەوانەش روانگە و گروپی پێشڕەو.. هەر لەم بەشەدا وێڕای هەڵسەنگاندنی ئەو نووسینانەی لەبارەی رەمز نووسراون، رەگەزە هونەرییەکانی شیعری هاوچەرخ نیشاندەدات، بۆ نموونە رەفیق سابیر دەنووسێت:
ئێستاکە جەستەی من درەختێکە
چاوانم بەسەر چڵیەوە نیشتووە...
درەخت کە رەمزی جوانی و ژیانە، شاعیر جەستەی بە درەخت چواندووە و چاویشی بە چۆلەکە کە بەهۆی فرمانی رابردووی تەواو (نیشتووە) چڵ بووەتە خواستنێک بۆ (سەر)، واتە چڵی درەخت بەرامبەر سەری مرۆڤ، ئەمەش گۆڕانی جەستە پەیوەست بە مرۆڤی پڕ جووڵە بە نەجووڵاویی درەخت دەگەیەنێت. هەر لەم بەشەدا ئاوڕ لە زمانی شیعری هاوچەرخ و هەندێک دیاردەی تری هونەری وەک دووبارەکردنەوە و لادان دەداتەوە.
لە بەشی دووەمدا جۆرەکانی رەمز بە نموونەی شیعری شاعیرانەوە دەخاتەڕوو، جۆرەکانیش:
١ـ رەمزی ئەفسانەیی: هاتنی رەمز و ئەفسانە پێکەوە، واتە وەرگرتنی ئەفسانە وەک قاڵبێکی رەمزی کە هێزی ئەفسانە لە رەمزدا پەخش دەبێت. بەکارهێنانی ئەفسانە وەک رەمزێک لەلایەن شاعیرانی هاوچەرخەوە زیاتر لە هۆکارێکی هەیە، لەلایەک واقیعی نەتەوەیی و لایەنەکانی کۆمەڵ دەردەبڕن، هاوکات خودی شاعیر و دەروونی دەردەبڕن. سیزیف، گلگامێش، سپارتاکۆس..هتد نموونەی ئەو ئەفسانانەن کە رەنگدانەوەیان لە شیعری شاعیراندا هەبووە، بەڵام دیارترینیان سیزیفە کە زۆر بە چڕی لە وێنەگەلی جیاوازدا بەکارهاتووە، موحسین ئاوارە دەنووسێ:
ئەترسم تا بەیانی سەرکەوین و شۆڕبینەوە
بە ئارەقی سیزیف بنووسرێن و
کەروێشکی سەراب بخوێنینەوە.
یان شێرکۆ دەنووسێ:
لە کەیەوە تۆ "سیزیف"ی
ئەم جیهانەش بەردەکەتە؟!
لە کەیەوە تۆ"زۆربا"یت و بومەلەرزەش
سەماکەتە؟!
٢ـ رەمزی ئاینی: ئەم رەمزە یەکێکە لە رەمزە فراوانەکانی شیعری هاوچەرخ کە شاعیرانی هاوچەرخ لە بەکارهێنانیدا بە عەقڵیەتی ئاینی بیرناکەنەوە. رەمزی ئاینی لەوەی کە سروشت تێپەڕ دەکات، هاوکات لەناخەوە کۆمەڵایەتیشە. سەرچاوەکانی رەمزی ئاینی لە شیعری هاوچەرخدا بریتیە لە: ئاینە ئاسمانییەکان و کتێبەکانیان (قورئان، ئینجیل، تەورات) هەندێ رەمزی ئاینی کە پەیوەستە بە خودی ئاین و رابەرەکانیان، وەک زەردەشت و مانی، بوزا. پەیامبەر و گێڕانەوەی ژیان و موعجیزەکانیان، سرووتە ئاینییەکان، رەمزە سۆفیگەرییەکان بە کەسایەتیەکانی وەک حەلاج و مەولانا، هاوکات شوێنە پیرۆزەکانی وەک مزگەوت و مەزار و دێرەکان، پاشان جادوو و نووشتە و دەستخوێندنەوە.. مەسیح لە شیعری هاوچەرخدا رووبەرێکی گەلێک بەرینی داگیر کردووە، لەبەرئەوەی وەک رزگارکەری مرۆڤایەتی ناسراوە، ئەنوەر قادر دەنووسێ:
تەمی چاوی هۆنراوەکان
پڕشنگی سوور ئەتاسێنێ
خۆشەویستی و پەیامی سپی عیسایە
تەنانەت دڵی خاچەکان ئەگریێنێ
یان دەنووسێ:
کۆترە شینکی ئێسک سووکی ژانی مەسیح
بە دەوری کەنیسەی دڵما خول ئەخوات و هەر ئەگمێنێ
یان لەتیف هەڵمەت دێت دەرکردنی ئادەم لە بەهەشت دەبەستێتەوە بە مەسەلەی نەتەوایەتی:
ئەژیم لە پەرتووکێکی بێ ناوا
پەرتووکێکی پڕ لە پرسیار
نە من لاڵ نیم... نە من لاڵ نیم
بەڵام کەس گوێ ناگرێ لە هاوار
لەسەر سێوێ دیسان ئەتدەن لە دار
ئادەم کە رەمزی تاکی کوردە و سێویش مافەکانێتی کە مافی بڕیاردانی چارەنووسە، بەڵام لاڵ ئاسا لە پەراوێزی چوارچێوەیەکە و داوای ناوێک دەکات تا ببێتە ناونیشانی چوارچێوە مێژووییەکە، بۆیە گرفتی سێوەکە بەردەوام لە هەڵکشانی سزادایە، کە لێرەدا بۆتە لەداردان، بەڵام جەخت لەسەر لاڵنەبوون و هاوارکردن دەکاتەوە.
٣ـ رەمزی مێژوویی: هەموو شاعیرێک سوود لە مێژوو و رەگەزەکانی وەک رەمز وەردەگرێت، ئەمەش وادەکات خوێنەر لە شیعردا لایەنێکی دیکەی مێژوو ببینێت کە لە مێژوودا ونە. لەناو شاعیرانی هاوچەرخدا سەرچاوەی رەمزە مێژووییەکان بریتین لە: مێژوو و رەچەڵەکی کورد، میدیا و میرنشینەکان. مێژووی نەتەوە هاوچەشنەکانی وەک کورد لەوانە فەلەستین و ڤێتنام...مێژووی هاوچەرخ لە کارەساتە تراژیدییەکانی وەک ئەنفال و هەڵەبجە.. هاوکات کەسێتیە مێژووییەکانی وەک شێخ مەحمود و رووداوەکانی وەک قەڵای دمدم و دواجاریش بەعس و ڕژێمی داگیرکەر ..ئەمانە هەمووی دەبنە کەرەسەی شیعر وەک رەمزی مێژوویی. بۆ نموونە مەلای خەتێ یەکێکە لەو کارەکتەرانە کە رەمزی ناپاکیە و شیعری هاوچەرخ زۆر بەکاریهێناوە. بۆ نموونە شێرکۆ بێکەس دەڵێ:
خنکام لە دووکەڵی فەتوای ناو مێزەری
توونی بابا... پیلانەکەی
"مەلای خەتێ" دا بوو خنکام
سوتام لە گێژاوی گڕی دەمی ئەژدەهای حەوت سەری
"مەلای خەتێ"دا بوو سوتام.
شاعیر گڕی وشەکانی فەتوای مەلای بە گڕی ئەژدەهای حەوتسەر چواندووە.
٤ـ رەمزی کەلەپووری: کەلەپوور کانگایەکی بەپیتی رەمزە، پەیوەندییەکی دیالێکتیکی لەنێوان کەلەپوور و بابەتی سەردەمیانە هەیە، چونکە رابردوو بە ئێستاوە گرێدەدات. شاعیرانی هاوچەرخ زیاتر شیرین و فەرهاد، تێهەڵکێشی کۆپلە یان بابەتی فۆلکلۆر، هەروەها شێوازی هەبوو و نەبوو کە بەشێکە لە گێڕانەوەی حەکایەت بەکاردەهێنن.
٥ـ رەنگ وەک رەمز: رەنگەکان رەمزن و بەناوهێنانیان هۆشی وەرگر ئاراستە دەکەن. رەنگی سپی نیشانەی ئاشتیە، بەڵام زۆرجار شاعیران بەپێی دۆخی دەروونی و لایەنی هونەری رەمزی رەنگەکان دەگۆڕن، بۆ نموونە ئەحمەد رێبوار دەنووسێ:
هەتا وەکو
کۆتری ڕەش....باڵی ئەبڕێ
یاسای ئەوین
ئازاد ئەکرێ
٦ـ ژمارە وەک رەمز: ژمارە لە ئەدەبدا رەمزئاسا رۆڵی هەبووە، بەڵام لە شیعری هاوچەرخدا بەهۆی رووداوەکانەوە هەندێک ژمارە بوونەتە رەمزی دیار بۆ دەربڕینی ناخی شاعیر و دۆخی کورد، بۆ نموونە چوار رەمزی چوارپارچەی کوردستانە، پێنج هەزار رەمزی شەهیدانی هەڵەبجەیە. لەتیف هەڵمەت دەنووسێ:
زامەکانم کرد بە چوارپایەیەکی خەمبار
ئەبو جەهل فەرمانیدا
دەریانکردم لە بۆتەی شار..
چوارپایە رەمزی چوارپارچەی کوردستان و ئەبوجەهلیش رەمزی زۆرداری دەسەڵاتە. یان جەوهەر کرمانج دەنووسێ:
پێنج هەزار دڵ
دە هەزار چاوی خوماری و رەشی بێ کل
لەژێر چەکمەی
سوپای عروبەدا شێلدران
لێرەدا دیارە کە مەبەست لە هەڵەبجەیە، بۆیە ژمارە کاریگەری فراوانی لەسەر شاعیرانی هاوچەرخ هەبووە، لە کۆتاییدا توێژەر چەند ئەنجامێک دەخاتەڕوو کە دیارترینیان ئەوەیە لای شاعیرانی حەفتاکان کۆمەڵە رەمزێکی بیانی زیاتر باوبوون و دووبارە بوونەتەوە، دواتر بەرەو رەمزی خۆماڵی چوون. رەمزی ئاینی و ئەفسانەیی دوو جۆر رەمزی سەرەکین کە بەکارهاتوون. هۆکاری سەرەکی بەکارهێنانی رەمز تەنیا نەبوونی ئازادی نەبووە، رامیاری بووە؛ سڕینەوەی ناسنامەی کوردە بووە لە عیراق، جگە لە پارچە پارچەبوونی کورد. لە هەشتاکانیش تا ڕاپەڕین بەکارهێنانی رەمز بە جۆرە جیاوازەکانیەوە و بەپێی ئاستی رۆشنبیریی شاعیران بەکارهاتووە، هاوکات پرسیار و دواندنی راستەوخۆ و سەرسوڕمان دەبینرێ، هەروەک لە هەشتاکاندا گۆڕانی (تاکدەنگی) بە (فرەدەنگی) کە لە خزمەتی رەمزەکاندا بووە، تێبینی دەکرێت. لە کلاسیکدا سنوور و ئاراستەکان دیاریکراوە، بەڵام لە شیعری هاوچەرخدا کۆکردنەوەی بیر و وێنە و دیاردەی جیاواز کارێکی زەحمەتە، هەروەک چەندین تەکنیکی جیاواز لەپاڵ رەمزدا بەکارهاتوون، لەوانە خەون. کۆتا خاڵ ئەوەیە کە شاعیرانی کورد خاوەن فەلسەفەیەکی دیاریکراو نەبوون، هێندەی خاوەن دۆزێکی دیاریکراوی میللەتەکەیانن، بە سۆز و عەقڵەوە ئەم دۆزە دەخەنەڕوو، ژیانی شیعری کوردیش لەنێو ئەم دۆزەدا کە مانەوە و سڕینەوەی کوردە، بە رەمزی جیاواز گوزارشتی لێکراوە.
