هەموو دەزانین عێراق پڕیەتی لە پێكهاتەی نەتەوەیی و ئەتنی و مەزهەبی و دینی، ئەوەی ئەم پێكهاتە موزائیكی و هەمەجۆرەی راگرتووە، دەستوور و یاساكان و حکومڕانەكان نین بەتەنها، بەڵكو ئیرادەیەكی نێودەوڵەتیی سەدساڵەی وڵاتانی بڕیاربەدەست و تەونی پەیماننامەكانی وەك لۆزان و سایكس بیكۆ و چەندان گرێبەست و هۆكارگەلی دەرەكی ترە كە پایەكانی ئەم دەوڵەتەی بەستۆتەوە.
كورد لە هاوبەشیی بەڕێوەبردنی سەدساڵەی پێشووی عێراقدا شكستیهێناوە یان شكستیان پێ هێناوە، بەهۆی لاوازیی خۆی و بیركردنەوەی زاڵی خەیاڵدانەكانی نەتەوەی سەردەست و ناسیۆنالیزمی عەرەبی و ئەو فاكتەرە دەرەكیانەوە، ئەوەی دوای پرۆسەی ئازادیی وەك مێژووی نوێ بەدیهات لە شێوەی فۆرمێك لە دیموكراسیەت و فیدراڵیەت، هیچ نەبوو جگە لە وەهم و زاراوەو مۆدێلێك بۆ داپۆشینی دیكتاتۆریەتی رابردووی بەعس و جوانكردنی ئەزموونی دەوڵەتی مەزهەبی شیعی، بە كورتی دیسان سازانێكی دەرەكی بوو بۆ پێكەوە هەڵكردن نەك پێكەوە ژیان و پێكەوە حوكمكردن !
ئەو حوكمڕانییەی كە نزیكەی بیست ساڵە وەك مۆدێل كاری پێدەكرێت و كورد بەشدارە تیایدا، زیاتر مۆدێلی خێڵ و میلی گەرا و مەزهەبگەرایە و بۆ ئەوەیە تەواوی دەسەڵاتەكان لای یەك گرووپ نەبێت و عێراق فرە دەسەڵاتییەكی گەندەڵی هەبێت، بۆیە نە كار بە دەستوور دەكرێت و نە بەیاسا كارپێكراوەكان و نە بە پرەنسیپەكانی دادگا و دەزگا تەشریعییەكان و هەركەس بۆ خۆی بەشێكی ئەو بەڕێوەبردنە نزمەی عێراقی گرتووەتە ئەستۆ.
هەرێمی كوردستان لە كوێی ئەو هاوبەشیی و میكانیزمانەدایە ؟
بەپێی یاساكانی بەرێوەبردنی دەوڵەت بۆ ماوەی گواستراوە، قانون أدارە الدولە العراقیە للمرحلە الانتقالیە. لە سەردەمی پۆل بریمەر حاكمی مەدەنی ئەمریكا لە عێراق لە ساڵی 2003 کە پێكهاتووە، لە 9 دەروازە و 62 مادە، لەگەڵ بەش و مادەكانی دەستووریی ساڵی 2005 ی دوای ماوەی گواستراوە كە گشتپرسیی بۆ كرا، پێكهاتوو، لە 6 دەروازە و 144 مادە، كورد لە هەردووكیدا وەك نەتەوە و جڤات و پێكهاتە سەرەكییەكەی عێراق دەستیشانكراوە، هەرێمە فیدراڵییەكەی و پەرلەمانەكەی و حكومەتەكەی، زمان و كولتوور و خاكەكەی، بە توخمی بنچینەیی و پێكهێنەری سەرەكیی دەوڵەتی عێراق ناسێنراوە و هەژماركراوەو ماف و خواستە نەتەوەیی و نیشتیمانی و دارایی و كارگێڕییەكانی بە یاساكانی حكومەتی فیدراڵیی چەسپاوە و دانی پێدا نراوە، دەبێت پارێزراویش بێت لە هەر دەستێوەردانێك و تەنانەت بەپێی ئەو بنەمایانە نابێت دەستكاریی و هەمواری مادەكانی بكرێت و زیان بە قەوارەكەی بگات، تەنانەت لە مادەیەكی وەك 140 ی دەستووردا بۆ ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم كە پێشتر ئاماژە بۆكراوە لە مادەكانی 54 و 53 و 58 ی یاسای بەڕێوەبردنی كاتیی گواستراوەدا. دەڵێت پێویستە دەستوور پارێزگاریی لێبكات و هەمووی جێبەجێ بكرێت :
تتولی السلگە التنفیژیە اتخاژ الخگوات اللازمە لاستكمال تنفیژ متگلبات المادە 58 من قانون ادارە
الدولە العراقیە للمرحلە الانتقالیە بكل فقراتها.
بەڵام كوا و بۆچی نەكراوە؟ تەنانەت لە مادەی 126 و خاڵی چوارەمی دەستوورە گشتییەكەدا بە ئاشكرا هاتووە نابێت دەستكاری دەسەڵاتەكانی قەوارەی فیدراڵی هەرێم بكرێت:
من صلاحیات الاقالیم التی لاتكون داخلە لایجوز اجراو ای تعدیل علی مواد الدستور من شأنه أن ینتق
چمن الاختصاصات الحصریە للسلگات الاتحادیە الا بموافقە السلگە التشریعیە فی الاقلیم المعنی وموافقە
اغلبیە سكانه باستفتاو عام.
بەڵام ئایا دەستكاری نەكراوەو وەك خۆیەتی بێگومان نەخێر، كێ بەرپرسە؟، لەبنەڕەتدا سووچەكە خۆمانین، هیچ دەزگایەكی نیشتیمانی هەرێم نەبووە ئەو پرسە، وەك دۆسیەیەكی یاسایی و جددیی بجوڵێنێت و بەدواداچوونی بۆ بكات لە دادگەی فیدراڵی و لە ئەنجوسمەنی نیشتیمانی و بیكاتە خەمی خۆی و هەرا و زەنا و رای گشتی پێ دروست بكات، لە بەرانبەردا تەواوی قورساییەكەمان خستووەتە سەر خواستە داراییەكان و بودجە و پۆست و ئیمتیازاتی حیزبیی و ئەو پرسە گەورەیەمان بەدەستی خۆمان شكست پێهێناوە و كورت كردووەتەوە لە چەند پێگەیەكی سیادیی و وەزاریدا.
سەرباری ئەو یاسا و دەستوورانەی رابردوو كە كاریان پێناكرێت و ئەو هەژموونە گەورەی كورد هەیەتی لە عێراق و بوونی پۆستە باڵاكانی، كەچی دەیانجار هەرێم لەماوەی ئەو هەژدە ساڵەی دوای نووسینی ئەو یاسا و دەستوورانەدا كراوەتە ئامانجی سڕینەوەو پەلاماردان و نانبڕین و بودجە بڕین و سەپاندنی ئیرادەی زۆرینەی پەرلەمانی و نیەتی فاشیزمی مەزهەبی تووند بەسەریدا و شانزەی ئۆكتۆبەر بەشێكی پلانەكەبوو.
ئەمە بەشێكی پەیوەندیی بە لاوازی و ئەدای كورد خۆیەوە هەیە و هۆكارەكان زۆرن، شەڕی دەستووریی هەرگیز یەكێك نەبووە لەو ئەجێندا گەرمانەی شاندەكانی كورد و مەندوبانی كورد لە بەغدا. كورد هەمیشە شەڕی ئایدۆلۆژیی و قەومیی و میدیایی لابەلای كردووە بۆ جوڵاندنی سۆز نەك عەقڵ.
بەشێكی هۆكارەكەی یەكنەبوون و پەرتەوازەیی نێوماڵی كورد و فرە گوتاریی حیزبی كوردیی بووەو، بەشەكەی تری پەیوەندیی بەو فاشیزمەوە هەبووە كە لە خەیاڵدانی عەرەبی عێراقییدا دژی تاكی كوردیی و هەرێمەكەی هەیەو كورد نەیتوانیوە بە دیپلۆماسیەت و هێزە نەرمەكەی خۆی لۆبی بۆ بكات، وەك چۆن جووەكان و ئەرمەنەكان و ئازەریەكان و چیچانیەكان و ئەفغانیەكان و ڤێتنامیەكان و هەرێمە فیدراڵیەكانی ئەوروپای رۆژهەڵات و رۆژئاوا لە پەنجا ساڵی رابردوودا كردیان، تاكە هەرێمێكی فیدراڵی لە سەرتاسەری جیهاندا نابینیتەوە وەك هەرێمی كوردستان بێ دەستوور و بێ سەروەریی و بێ گرەنتی و دەرگاو پەنجەرە بێت و هێشتا مەترسی روخاندن و هەڵوەشاندنەوەی لەسەربێت؟
هەڵبژاردنی خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نیشتیمانی عێراق لە 10/10/2021 دەرفەتە، بۆ راستكردنەوەی ئەو باڵانسە، بۆ كاركردن لەو بنەما یاساییانەدا، بۆ لاوازبوونی ئەو نیەت و كەڵكەڵە فاشیزمانە، تا رادەیەك میكانیزمی نوێی خستووەتە بەردەست كورد بۆ پێكەوەیی و ئیدارەدان و بە یاساییكردنی پرسی فیدراڵیزم و دەستەبەری مافە بنچینەییەكان.
دەبێت دەسەڵاتی كوردی بە ئەجێندای نیشتمانییەوە لەم پرسە بڕوانێت و سەرمایەگوزاری بە گفتوگۆكانەوە بكات نەك بە روانگە و ئەجێندایەكی حیزبیی و ئایدۆلۆژییەوە جارێكی تر بچینەوە بەغداد و هەموو شتێكمان بوێت، نەخێر هەموو شت كارەساتە و یەك ئامانج گرنگە ئەویش بە دەستووریكردنی هەرێم و مافە زمانی و كولتوورییەكەیەتی.
دەرەنجامەكانی هەڵبژاردن و ئەو كورسیانەی بەدەستهات و رێژەی بایكۆتی دەنگدەرانی عێراق، خۆبەخۆ دەوڵەتی عێراقی لە كەڵكەڵەیەكی مەزهەبی تووندەوە گۆڕیوە بۆ دەوڵەتێكی نیشتمانی فرە چەشن كە هیچ هێزێك بۆی نەبێت بیر لە سەپاندنی زۆرینەی دیكتاتۆریی و مۆنۆپۆلی حوكمڕانی بكاتەوە، بە جۆرێك هەم بەرەی رادیكاڵی سوننەكانی هێنایەوە مەیدان بە پشتیوانی دەوڵەتانی كەنداوی عەرەبی و قەتەر و سعودیە و توركیا و هەم كوردەكانی هێشتەوە لە گۆڕەپانی سیاسیدا و شیعەكانیشی بەتەواوی پەرت كرد بۆ ئەم قۆناخە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە كورد نازانێت چی دەوێت ؟
ئەگینا قۆناخەكە لەبارەی كورد لە گفتوگۆكانیدا دەستكەوتەكە لەبار نەبات بۆ شەڕی پۆست و ئیمتیازی حیزبی، تا رادەیەك ئاسانە دەستبردن بۆ گۆڕینی ئەو میتۆدە كۆنەی حوكمڕانی رابردووی عێراق و دەستكاریی میكانیزمی شەراكەت و هاوبەشیكردن، كورد ئەگەر دەیەوێت هاوبەشی راستەقینە بێت لە عێراق وەك سوننە و شیعە، دەبێت ئارگۆمێنتی راستەقینە و عەقڵانیانەشی هەبێت و ئەوەندە كار بۆ جوڵاندنی سۆز و عاتیفەی شۆڕشگێڕیی و سەرمایە رەمزییەكانی رابردووی نەكات.
كورد هەمیشە كارتێكراو بووە و كارێكی نەكردووە بە ئاراستەی دروستكردنی جووڵەی ستراتیژیی و پەیوەندوی سیاسی بەهێز لەگەڵ دەوڵەتان، لە ئێستاوە ئەگەر هەرێمێكی بەهێزی دەوێت پێویستی بە پەیوەندیی و لۆبی بەهێزیش هەیە لە ڕووی دیپلۆماسی و راگرتنی باڵانسی سیاسەتی دەرەوە بۆ پاراستنی شوناس و قەوارە فیدراڵییەكەی، چونكە دۆخی شپرزی سیاسی و فەوزا لە ناوخۆی عێراق و ناوخۆی هەرێم، هیچ لەبار نین بۆ ئەوەی كورد خۆی بپارێزێت و هاوبەشێكی راستەقینەی حکومڕانیی بێت لە ئایندەی عێراق و بگرە ئەزموونەكەی لەبەردەم مەترسیشدایە.
.jpg&w=3840&q=75)
