عێراق لە دوو دەیەی رابردوودا، بە بەهای 1.45 تریلیۆن دۆلار نەوتی هەناردە کردووە و تەواوی داهاتەکەشی بە دۆلار بۆ گەڕاوەتەوە، بەڵام ئێستا کۆی قەبارەی ئابوورییەکەی (GDP) تەنیا 273 ملیار دۆلارە. ئەگەر گەندەڵی و بەهەدەردانی سیستەماتیک نەبووایە، عێراق لە جیاتی ئەوەی لە لوتکەی ریزبەندی گەندەڵترین و ناشەفافترین و نائازادیترین ئابووری وڵاتانی جیهاندا بێت، ئێستا لە ناو گرووپی G20 و ریزی زلهێزە ئابوورییەکاندا دەبوو.
ئەم قەبارە زەبەلاحەی داهاتی نەوتی عێراق، هاوتای یەک لەسەر چواری تەواوی قەبارەی دارایی وڵاتێکی وەک هیندستانە؛ وڵاتێک کە کۆی گەشەی بەرهەمی نێوخۆییەکەی 4.15 تریلیۆن دۆلارە، ژمارەی دانیشتووانی 1 ملیار و 470 ملیۆن کەسە (نزیکەی 30 هێندەی عێراق) و شەشەم گەورەترین ئابووریی جیهانە.
لەڕاستیدا، بەشێکی گەورەی ئەم داڕمانە بەهۆی "ستراتیژیەتی تەمومژاوی" لە داتاکاندا دروستبووە و رێگەی بۆ گەندەڵی کردووەتەوە؛ بۆ نموونە وەزارەتی دارایی راپۆرتەکانی بە هەڵەی تریلیۆنییەوە بڵاودەکاتەوە. هەروەها، دواکەوتنی دوو مانگ لە نێوان داتاکانی وەزارەتی دارایی و وەزارەتی نەوتدا بۆ داهات وادەکات زەوینەیەکی زێڕین بۆ ونبوونی ملیاران دۆلار و شاردنەوەی ژمارەکان و جیاوازییەکانیان بکرێت.
ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان، کە لە 28ی حوزەیرانی 2026 بۆ راوەدوونانی بەرپرسە گەندەڵەکان لە ناوچەی سەوز و پاریزگاکان دەستیپێکردووە، پرسیاری جیاواز دەهینیتە ئاراوە: ئایا ئەم جووڵە کتوپڕە گۆڕانکارییەکی ریشەیی ستراتیژییە، یان تەنیا ناچارییەکی داراییە بەهۆی کەمبوونەوەی نەختینەیی و کەڵەکەبوونی قەرزەکان و سیستمەکە گەیشتووەتە بنبەست و ناتوانێت مانگانە خەرجییەکانی 9 بۆ 10 تریلیۆنی هەبێت و داهاتەکەی 2 بۆ 3 تریلیۆنی بێت، لەهەمان کاتدا رێژەی بێکاری 16٪ و هەندێک پاریزگایش 30٪، پرۆژەکان تەواو نەبن و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانیش نەگات بە دانیشتووان.
لێرەدا، بە پشت بەستن بە داتاکان، هەوڵی وەڵامدانەوەی سێ پرسیاری سەرەکی دەدەین: پەیوەندی یاسای بودجە و ئەوەی وەزارەتی دارایی راپۆرتی دەکات چییە بە گەندەڵییەوە؟ بۆچی باس لە گەندەڵی دەکرێت، بیرمان بۆ نەوت و کارەبا دەڕوات و کەرتی وزە چەقی گەندەڵییە؟ و ئایا "ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان" عێراق لەم دۆخە ئابوورییە رزگار دەکات یان دۆخێکی کاتی یە و دوای گەڕانەوەی پارەی نەوتی تەنگەی هورمز شتەکان ئاسایی دەبێتەوە؟
گەندەڵی و لاستیکی بوونی خەرجی و داهات
جیاوازیی نێوان یاسای بودجەی ساڵانەی عێراق و ئەوەی وەکو داهات و خەرجیی واقیعی لەلایەن وەزارەتی داراییەوە بڵاودەکاتەوە، بەشێکی گەورەی ئەو گەندەڵییەیە کە سیستەمەکەی گرتووەتەوە. پەرلەمانی عێراق یاسایەک پەسەند دەکات کە تێیدا سەرچاوەی داهات و ئاراستەی خەرجییەکان دیاری دەکات، بەڵام کاتێک کۆتایی ساڵ دێت، ژمارە راستەقینەکان جیاوازییەکی بێدەنگ و یەکجار گەورە پیشان دەدەن کە کەمتر باسی لێوە دەکرێت.
بۆ نموونە لە ساڵی 2023دا، لە یاسای بودجەدا کۆی خەرجییەکان بە 198 تریلیۆن دینار داڕژابوو (149 تریلیۆن بۆ بەکارخستن و 49 تریلیۆن بۆ وەبەرهێنان)، لە بەرامبەردا کۆی داهاتەکان بە 134 تریلیۆن دینار خەمڵێندرابوو، ئەمەش واتە کورتهێنانێکی خەیاڵی بە بڕی 64 تریلیۆن دینار. بەڵام کاتێک سەیری راپۆرتی کۆتایی ساڵی وەزارەتی دارایی دەکەین، دەبینین کۆی خەرجییەکان تەنیا 142 تریلیۆن دینار بووە (118 بۆ بەکارخستن و 24 بۆ وەبەرهێنان) و کۆی داهاتەکانیش 135 تریلیۆن دینار بووە، واتە هەموو شتێک جیاواز بووە و کورتهێنانەکە تەنیا 7 تریلیۆن دینار بووە.
ئەم ناڕوونی و لاستیکییە لە ساڵانی دواتریشدا بەردەوام بوو. لە ساڵی 2024دا، سەرەڕای ئەوەی بودجەکە سێ ساڵانە بوو (2023-2025) و دەبوو جێگیر بێت، بەڵام داتاکانی وەزارەتی دارایی پیشانی دەدەن کە کۆی خەرجییەکان گەیشتووەتە 150 تریلیۆن دینار (125 بۆ بەکارخستن و 25 بۆ وەبەرهێنان) و کۆی داهاتەکانیش 140 تریلیۆن دینار بووە (127 لە نەوت و 13 لە نانەوتی). لە ساڵی رابردووشدا (2025)، کۆی خەرجییەکان کەمبووەتەوە بۆ 141 تریلیۆن دینار (119 بۆ بەکارخستن و 22 بۆ وەبەرهێنان) و داهاتەکانیش دابەزیون بۆ 124 تریلیۆن دینار (109 لە نەوت و 15 لە نانەوتی). هاوکات لە ناو جەرگەی ئەم ژمارانەدا، خەرجیی فەرمانبەران (مووچە) لە 47 تریلیۆن دینار لە ساڵی 2023وە، بە شێوەیەکی گەورە و بازێکی باش دەدات بۆ 60 تریلیۆن دینار لە ساڵی 2025دا.
ئەگەر لە ژمارەکانی بودجە بگەڕێین و تەنیا سەرنج بخەینە سەر داهاتی نانەوتی (باج و رسووماتی گومرگی)، کەلێنە گەورەکان زیاتر روون دەبنەوە. بەپێی راپۆرتی وەزارەتی دارایی، داهاتی نانەوتی لە ساڵی 2023دا 9.7 تریلیۆن دینار، لە 2024دا سەروو 13 تریلیۆن دینار، و لە 2025دا نزیکەی 15 تریلیۆن دینار بووە، واتە کۆی سێ ساڵەکە دەکاتە 37.7 تریلیۆن دینار (نزیکەی 29 ملیار دۆلار).
بەڵام کێشە گەورەکە لێرەدا دەردەکەوێت؛ بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندی عێراق، لەو سێ ساڵەدا لە رێگەی پەنجەرەی فرۆشتنی دراوەوە 204 ملیار دۆلار (یاخود 265 تریلیۆن دینار) بۆ هاوردەکردنی کاڵا چووەتە دەرەوە. ئەگەر تێکڕای باجی هاوردەکردن تەنیا %20 ئەژمار بکرێت (کە لە واقیعدا لە نێوان %15 بۆ %35ە)، دەبوو تەنیا داهاتی باجی هاوردەکردنی کاڵا 53 تریلیۆن دینار بێت، نەک تەواوی داهاتی نانەوتی سێ ساڵ بەو بڕە کەمە بێت!
کەرتی وزە: ملیارەها دۆلاری خەرجکراو و بەردەوامی تاریکی
کەرتی وزە بڕبڕەی پشتی ئابووریی عێراقە. وەک گرووپی بانکی جیهانی (World Bank) ئاماژەی بۆ دەکات، ئەم کەرتە نیوەی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی (GDP)، %88ی داهاتی دەوڵەت و %90ی هەناردەی دەرەوە پێکدەهێنێت. لە ماوەی نێوان ساڵانی 2015-2025، پتر لە %72ی کۆی پارەی وەبەرهێنانی عێراق بۆ وەزارەتی نەوت خەرجکراوە کە بڕەکەی دەگاتە 113 تریلیۆن دینار (87 ملیار دۆلار)، ئەمە جگە لە 9.7 تریلیۆن دیناری خەرجی بەکارخستن. هاوکات، پشکی کەرتی کارەبایش لە خەرجی وەبەرهێنان 8.16 تریلیۆن دینار بووە، جگە لە 62 تریلیۆن دینار خەرجی بەکارخستن (واتە تێکڕای ساڵانەی 5.6 تریلیۆن دینار) بۆ کارەبا رۆشتووە، کەبەم خەرجییە ی بۆ کارەبا کراوە دەتوانرا 9 بۆ 7 کورەی ناوەکی بە توانای بەرهەمهێنانی 1400 مێگاوات کارەبا بنیات بنین وەکو ئەوانەی کۆریای باشوور یان 13 بۆ 18 دانە بەتوانای 1200 مێگاوات کارەبا وەکو ئەوانەی چینی، بەڵام هێشتا بە کارەبای فەرمی و مۆلیدە خەڵک بەدەست نەبوونییەوە دەناڵێنن.
کاتێک ئەم خەرجییانە لە تەنیشت یەک دادەنێین، دەردەکەوێت وەزارەتی نەوت %60ی کۆی خەرجی وەبەرهێنانی هەموو عێراقی بردووە و سەرنجڕاکێشیشە کە زۆربەی ئەم پارانە لە سێ مانگی کۆتایی ساڵدا خەرجکراون، نەک بە درێژایی ساڵەکە! سەرەڕای ئەم خەرجییە زەبەلاحانە و دابینکردنی ساڵانە 12 ملیار دۆلار پاڵپشتیی دارایی (Subsidies) بۆ وزە بەپێی داتاکانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (IEA)، هاووڵاتیان هێشتا لەژێر دووکەڵ و ژاوەژاوی مۆلیدە ئەهلییەکاندا دەژین و بە حەسرەتی کارەبایەکی 24 کاژێرییەوە.
لە لایەکی دیکەوە، دەیەیەکە پێنج کابینەی جیاواز بەڵێنی بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ 6 یاخود 7 ملیۆن بەرمیل دەدەن، بەڵام ئاستی بەرهەمهێنان لە نێوان 4 بۆ 4.7 ملیۆن بەرمیل چەقیوە (هەناردە 3 بۆ 3.7 ملیۆن بەرمیلە). داخستنی ئەم دواییەی تەنگەی هورمز دەریخست کە عێراق چەند بێ ستراتیژە، لەکاتێکدا %99ی هەناردە و %82ی داهاتی ساڵانەی لە نەوتەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانین بڵێین وڵاتەکە بەو تەنگەیەوە بەستراوەتەوە. هاوکات، بەپێی راپۆرتی بانکی جیهانی، کێڵگەی "رۆژئاوای قۆڕنە 2" بە سووتاندنی 2.7 ملیار پێی سێجا گازی هاوەڵ لە ساڵێکدا، پلەی یەکەمی جیهانی گرتووە لە بەهەدەردانی سامان، بە شێوەیەک کە کۆی سووتانی گازی هاوەڵ لە عێراق لە ساڵی 2025دا گەیشتووەتە 23.6 ملیار مەتر سێجا، لە کاتێکدا وڵات ساڵانە گاز بۆ وێستگەکانی کارەبا هاوردە دەکات.
بەپێی راپۆرتی پەیمانگەی وزەی بەریتانی (EI)، یەدەگی نەوتی عێراق 145 ملیار بەرمیلە (75 هێندەی سووریا) و یەدەگی گازەکەی سەروو 124 تریلیۆن پێی سێجایە، کەچی بەرهەمهێنانی رۆژانەی نەوت لە ساڵی 2025دا تەنیا 4.36 ملیۆن بەرمیل بووە. بۆیە، کاتێک دەبیستین لە ماڵی بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری دابەشکردن 11 ملیۆن دۆلار و 4 ملیار دینار، و لە ماڵی عەدنان جومەیلی (بریکاری پێشوو بۆ کاروباری پاڵاوتن) 10 ملیۆن دۆلار و 3 ملیار دینار دۆزراوەتەوە، نابێت سەیر بێت؛ چونکە لە وەزارەتێکدا کار دەکەن کە مانگانە تریلیۆنان دیناری بۆ تەرخان دەکرێت.
پرۆژە خەیاڵییەکان و قەرزە دژ بەیەکەکان
ساڵانە دەیان پرۆژەی گەورە و رێککەوتنی نوێ لە عێراق واژۆدەکرێن، بەڵام ژمارەی ئەو پرۆژانەی دەچنە بواری جێبەجێکردن و تەواو دەبن زۆر کەمە. بەپێی وەزارەتی پلاندانان، تاوەکو کۆتایی دیسێمبەری 2023، کۆی پرۆژە بەڵگەنامەکراوەکان 2,559 پرۆژە بووە. کۆی پارەی پێویست بۆ ئەم پرۆژانە 167 تریلیۆن دینارە، بەڵام تەنیا 21 تریلیۆن دیناری تەرخانکراوە، ئەمەش وایکردووە %89.9ی پرۆژەکان (نزیکەی 2,301 پرۆژە) لە دۆخی "بەردەوامی کارکردن"دا بمێننەوە و تەواو نەبن.
یەکێک لە دیارترین نموونەکان، پرۆژەی "میترۆی بەغدا"یە کە لە ساڵی 2007وە باسی لێوە دەکرێت و لە بودجەی ساڵانی 2007، 2013، 2020، 2022 (کە 2 ملیار دۆلاری بۆ داندرا) و 2023 (کە 913 ملیار دیناری بۆ تەرخانکرا) ناوی هاتووە، کەچی تائێستا تەنیا دیزاینێکی سەر کاخەزە. چیرۆکێکی دیکە، باڵەخانەی نوێی بانکی ناوەندی عێراقە کە سیمای دارایی وڵاتە؛ دیزاینەکەی لە ساڵی 2012 لەلایەن زەها حەدیدەوە تەواوبوو، لە 2010 بەردی بناخەی دانرا و لە 2018 جارێکی دیکە دەست بە دروستکردنی کرا و بڕیاربوو لە 2023 تەواو بێت، بەڵام هێشتا کارکردن تێیدا بەردەوامە و ئەمەش سەرەڕای ئەوەی لە کاتی جێبەجێکردنیشدا دەستکاریی یەکجار گەورە لە دیزاینە بنەڕەتییەکەیدا کراوە.
دیوێکی دیکە پەیوەست بە ژمارەکان لە عێراق و نەبوونی دروستی ژمارەکان سەرەڕای بڵاوکردنەوەیان ئەو دۆخەی خولقاندووە کە دوو دەیەی بەردەوامی هەیە، بۆ نموونە سەرۆکوەزیرانی عێراق لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (شەرق ئەلئەوسەت) رایگەیاند کە "کۆی قەرزەکانی عێراق 208 تریلیۆن دینارە". ئەم ژمارەیە جیاوازییەکی گەورەی هەیە لەگەڵ داتاکانی بانکی ناوەندی، کە دەڵێت تا کۆتایی نیسانی 2026 کۆی قەرزی ناوخۆیی عێراق 95.6 تریلیۆن دینارە (کە پێکهاتووە لە 10.8 بۆند، 20.2 قەرز، 8.8 حەواڵەی گەنجینە، و 55.6 پابەندیی وەزارەتی دارایی بۆ بانکی ناوەندی). تەنانەت ئەگەر قەرزی دەرەکیشی بخرێتە سەر کە بەپێی داتاکانی وەزارەتی دارایی لە ئایار 2026دا بلاویکردەوە کە نزیکەی نزیکەی 13 تریلیۆن دینارە، کۆی گشتی دەبێتە 108.6 تریلیۆن دینار. لێرەدا پرسیارە جدییەکە ئەوەیە: چۆن لە ماوەی تەنیا دوو مانگدا، قەرزەکانی وڵات لە 108 تریلیۆنەوە باز دەدەن بۆ 208 تریلیۆن دینار؟!
کۆتایی
پێکهاتەی گەندەڵی لە عێراقی فیدراڵدا هەموو بنچ و قوژبنێکی گرتووەتەوە و بەشێکی گەورەی بەهۆی نادروستی ژمارەکانەوەیە؛ بۆیە نابێت "ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان" تەنیا لە بڵاوکردنەوەی چەند وێنەیەکی سەفتە پەنجا هەزاری، بیست و پێنج هەزاری یان 100 دۆلارییدا کورت بکرێتەوە و هاوشێوەی دۆسیەی "دزینی سەدە" کە بڕەکەی 2.5 ملیار دۆلار یان 3.7 تریلیۆن دینار بوو لە داهاتی گشتی و باج، لە بیرەوەریی خەڵکدا ماوە و نەسڕاوەتەوە؛ کە چۆن بە گەڕانەوەی 317 ملیار دینار و پیشاندانی فەردە پارەی 25 هەزار و چەند فەردە دۆلار وەک دەستکەوتی گەورە داخرا و دۆسیەکەی "دیزەبەدەرخۆنە" کرا و تۆمەتباری یەکەمیشی ئازاد کرد!
داهات و خەرجییەکانی عێراق هاوتای وڵاتە گەورە و دەوڵەمەندەکانی ناوچەکەیە و تەنانەت لە چەندین وڵاتی هاوشێوەی خۆی لە رووی سەرچاوەی سروشتییەوە (وەک جەزائیر) بودجەیەکی گەورەتری هەیە، کەچی لە رووی کوالیتی ژیانی دانیشتوان، پلەبەندی جیهانی بۆ خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان و رەخساندنی دەستی کار، لە دواوەی هەموانە و لەگەڵ وڵاتانی دواکەوتوو هاوتایە.
عێراق بەو داهات و خەرجییەی لە دوو دەیەی رابردوو هەیبووە و ئێستاش بەردەوامە دەبوایە رێژەی بێکاری لەخوار دوو ژمارەییەوە بوایە نەوەکو لە هەندێک پارێزگا لە سێ گەنج دانەیەکایان بێکار بێت. بەپێی دەستەی ئاماری عێراق رێژەی بێکاری گەنجانی (تەمەن 15 ساڵ و بەرەو سەر) گەیشتووەتە %16.8 و لە هەندێک پارێزگادا وەک ئەنبار: %29.5، موسەننا: %29.2، میسان: %25 ، نەجەف: %24 بەسرە (پایتەختی نەوتی عێراق) 20٪.
دەرکەوتنی ئەو دەیان ملیۆن دۆلار و ملیاران دینار کە دەبوو ببنە پرۆژەی ژێرخان و وەبەرهێنان، لە جانتا، سپلیت و پێخەفی ماڵی بەرپرساندا حەشار دراون و بەهەدەر دەچن؛ هیچ نییە لەچاو ئەو بڕەی دیار نەماوە و هێشتا باس ناکرێت.
لە کۆتاییدا، رەنگە کەمبوونەوەی داهات و زۆربوونی خەرجییەکان و زیادبوونی پارەی دینار لە بازاڕ و کەمبوونەوەی دۆلاری کاش لە بانکی ناوەندی تینی بۆ حکومەتی نوێ هێنابێت و ئەم هەڵمەتەی دەستپێکردبێت، چونکە ئەم قەیرانەی ئێستا هاوشێوەی 2020 نییە و ناتوانرێت بە دابەزینی بەهای دینار پێنە بکرێت.
ئێستا، عێراق بەدەست بەرزی قەرزی نیوخۆیی و زیادبوونی پارەی چاپکراو بۆ 115 تریلیۆن دینار و کەمبوونەوەی پارەی یەدەگی بیانی بۆ 113 تریلیۆن دینار و نەبوونی سیئولە لەلای حکومەت دەناڵینێت، هەربۆیەش سەرۆکوەزیران دەڵی "ئەوەی پارەکە بهینێتە، لێخۆشبوونی هەیە"، چونکە رێژەی 90٪ بۆ 92٪ پارەی عێراق لە دەرەوەی بانکەکان و لەو پیخەف و سپلیتانەدایە و پێویستە چاوەڕوان بین و ببینین ئایا ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان تا کوێ پەلدەکێشێت بۆ گێڕانەوەی سامانە دزراوەکان (چ دۆلار بێت یان دینار)؟
