كاردانەوەكانی رێككەوتنی دیمەشق و هەسەدە
هەسەدە و دیمەشق، هاوپەیمانی ناچاری یان رێككەوتنی مێژوویی؟
دوای شەڕو ململانێیەكی خوێناوی و ئاوارەبوونی كوردێكی زۆری رۆژئاوای كوردستان، رێككەوتنێك لەنێوان دیمەشق و هەسەدە كرا، میوانانەكانی ئەم بەرنامەیەی "لەگەڵ رەنج" رێككەوتنەكە بە دەستكەوتێكی مێژوویی بۆ كورد ناوی دەبەن، چونكە بۆ یەكەم جارە لە مێژووی سووریادا دان بە بوونی كورد و جوگرافیاكەیدا دەنرێت. هەموو میوانەكان لەسەر ئەوە كۆكبوون كە پێویستە خاڵەكانی رێككەوتنەكە ببێتە بنەمایەك و لەنێو دەستووری سووریادا بنوسرێتەوە. لەسەرەتای بەرنامەكەدا بۆچوونی چەندین كەسایەتی سیاسی و هاونیشتمانی وەرگیرا زۆرینەیان رێككەوتنەكەیان بەهەنگاوێكی باش ناوبرد بەتایبەت بۆ ئەم قۆناخە وەك یەكێك لە میوانەكان گوتی "لەم قۆناخەدا لەوە زیاتر وەرنەدەگیرا".
ئەم بەرنامەیە كە شەوی 1ـی شوباتی 2026، پەخشكرا، تایبەت بوو بە وردەكاریی ئەو رێككەوتنەی لە 30-01-2026 لەنێوان دیمەشق و هێزەكانی سووریای دیموكرات (هەسەدە).
دوای جەنگی جیهانی یەكەم، بۆ یەكەمجار رووبدات
دكتۆر فایەق گوڵپی، سیاسەتڤان، كە لەبەشێكی سەرەتای بەرنامەكەدا بەشداربوو رێككەوتنەكەی بە هەنگاوێكی باش پێناسە كرد و گوتی "لەوەتەی دەوڵەتی سووریا دامەزراوە و لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە، ئەمە یەكەمین جارە لە سووریا دان بە بوونی كورد، زمانی كوردی و ناوچەی كوردی دەنرێت". گوڵپی ئاماژەی بەوەش كرد، ئێستا هێزی كورد دروستبووە و رێككەوتنەكە باشە، بەڵام "گرنگە بەندەكانی بە تەواوی بخرێنە نێو دەستووری سووریاوە بۆ ئەوەی جێبەجێ بكرێن."
سەبارەت بە گەرەنتیی جێبەجێكردنی خاڵەكان، دكتۆر فایەق گوڵپی ئاماژەی بە رۆڵی ئەمریكی و فەرەنسییەكان كرد و رایگەیاند كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە گرنگییەوە لە بابەتەكە دەڕوانێت. هاوكات یەكدەنگیی كوردی باشوور، باكوور و رۆژهەڵاتی بۆ داكۆكیكردن لە رۆژئاوای كوردستان، بە "كارتێكی گەورەی گوشار" وەسف كرد.
پیلانی كۆمەڵكوژی و گۆڕینی دیمۆگرافیا هەبوو
هۆشەنگ دەروێش، نوێنەری ئەنجوومەنی سووریای دیموكرات (مەسەدە) لە هەرێمی كوردستان، رێككەوتنەكەی لەڕووی بەردەوامیی ئاگربەستەوە بە گرنگ زانی و گوتی: "بەتایبەتی لەو كاتەی ئەگەری جێبەجێكردنی پیلانی كۆمەڵكوژكردنی كورد و گۆڕینی دیمۆگرافیا لە ئارادابوو، ئەم رێككەوتنە بووە ئاستەنگ لەبەردەم ئەو پیلانانە".
هۆزان عەفرینی، سەرۆكی ئەنجوومەنی پەنابەرانی كوردستان، پێیوایە ئیدارەی خۆسەر باشترین بژاردەیە بۆ رۆژئاوای كوردستان و دەڵێت: "من حەز دەكەم كوردستان بە تەواوی ئازاد و سەربەخۆ بێت، بەڵام بەگوێرەی ئەم هەلومەرجەی ئێستا، ئەمریكا بە فیدراڵی و ئەو جۆرە سیستمانە قایل نابێت، بۆیە پێموایە ئیدارەی خۆسەر باشترین چارەسەرە، بەو مەرجەی ئازادانە ناوچە كوردییەكانی خۆمان بەڕێوەببەین."
هەر پەیوەست بەو بابەتە، ئێڤا حەسەن، كە خوێندكاری زانكۆیە لەشاری سلێمانی، جەختی لە گرنگیی یەكێتیی كورد كردەوە لە هەر شوێنێك بن. بەڵام رۆدی ئەحمەد، خوێندكارێكی دیكە گومانی لە رێككەوتنەكە هەبوو و رایگەیاند، ئەگەر هەموو خاڵەكان نەخرێنە نێو دەستووری سووریاوە، جێبەجێ ناكرێن.
دكتۆرە كوردستان ئامێدی، مامۆستای زانكۆی گەشەپێدان لەشاری سلێمانی، تیشكی خستە سەر مافی هاووڵاتیبوون و رەگەزنامە و گوتی"ئەگەر ئەم دووانەت نەبێت، مافی سیاسەتكردنیشت نابێت. سادەترین شت ئەوەیە ناتوانیت ببیتە خاوەنی خانوو، تەنانەت ئەگەر بە پارەی خۆت كڕیبێتت. كورد لە سووریا لە تەواوی ئەم مافانە بێبەش بوون و دەبێت ئەم مافانە لە دەستووردا جێگیر بكرێن".
ئاڵاكەی دایە رەنج سەنگاوی
ژیان عومەر، پەرلەمانتاری هەرێمی بەرلین لە ئەڵمانیا، یەكێكی دیكە لە میوانانی بەرنامەكە بوو، ئەو ئاڵایەی كوردستان كە لە نووسینگەكەی خۆی پاراستبووی، پێشكەشی تۆڕی میدیایی رووداوی كرد. ژیان عومەر باسی لە ئەزموونێكی خۆی كرد لە كەناڵێكی تەلەڤزیۆنیی عەرەبی (بێ ئەوەی ناوی بهێنێت) و گوتی بەهۆی ئەوەی ئاڵای كوردستانی پێبووە، هەوڵیان داوە لەڕێگەی بڕینی دەنگ و رێگریكردن لە گوتەكانی، "تۆڵەی لێ بكەنەوە". ئەو ئاڵایەی كە بە ژیان عومەر بوو لەو كەناڵە عەرەبیەو دەنگدانەوەیەكی زۆری هەبوو لەسەرەتاكانی بەرنامەكەدا پێشكێشی رەنج سەنگاوی كردو ئەویش بەشانازییەكی زۆرەوە ئاڵاكەی كردە ملی و لەبەرامبەر ئەو هەڵوێستەی ژیان عومەر، ئامادەبووانی بەرنامەكە كە پێكهاتبوون لە خوێندكارانی زانكۆو بەشێك لە كوردانی رۆژئاوا سەرجەم ئاڵاكانی دەستیان پێشكێشی ژیان عومەر كرد ئەویش بەشانازییەكی زۆرەوە وەریدەگرتن و بەڵێنی ئەوەیدا لەلای خۆی وەك دیارییەكی بەنرخ بیانپارێزێ.
یەكەمجارە لە سووریا ئەم دەستەواژەیە دەچێتە سەر كاغەز
ئەبوبەكر كاروانی، نووسەر و سیاسەتڤان وەك میوانێكی دیكەی بەرنامەكە، ئاماژەی بە لێدوانێكی مەزڵووم عەبدی، فەرماندەی گشتیی هەسەدە كرد كە گوتبووی كار بۆ دروستكردنی هەرێمێكی كوردی لە رۆژئاوای كوردستان دەكەن. كاروانی گوتیشی: "لە تەواوی سەدەی بیستەمدا كورد شەڕی مانەوەی كردووە، ئێستا دوژمنەكانیش دەبینن كورد زیندووە و سەلمێنرا كە هەرێمی كوردستان قووڵاییەكی ستراتیژییە بۆ پرسی كورد".
زریان رۆژهەڵاتی، بەڕێوەبەری ناوەندی لێكۆڵینەوەی رووداو، ئاماژەی بە رەهەندە مێژووییەكەی رێككەوتنەكە كرد و رایگەیاند "لە دوای ساڵی 1946ـەوە ئەمە یەكەمین جارە دەوڵەتی سووریا لەگەڵ لایەنێكی كوردی رێكبكەوێت و دەستەواژەی 'ناوچە كوردییەكان' بچێتە سەر ئەو كاغەزەی واژۆی لەسەر دەكرێت."
بە بڕوای زریان رۆژهەڵاتی، گرنگیی رێككەوتنەكە تەنیا لە خوێندن بە زمانی كوردی و دانانی چەند لیوایەكی سەربازیی كوردی نییە، بەڵكو لەوەدایە كە حكومەتی سووریا دانی بە "جوگرافیای كوردی"دا ناوە، لەكاتێكدا پێشتر وەك پەنابەر مامەڵە لەگەڵ ئەو خەڵكە دەكرا.
نوسراوێكی فەرمی رێككەوتنەكە لەبەردەست نییە
سەبارەت بە خاڵە لاوازەكانیش، زریان رۆژهەڵاتی ئاماژەی بەوەدا هێشتا دەقێكی فەرمی لەبەردەست نییە كە باس لە وردەكاری رێككەتنەك بكات، هێشتا دیار نییە خاڵەكانی رێككەوتنەكە 14 یان 34 خاڵە، ئەو گوتیشی "تاوەكو ئێستا هیچ دەقێكی واژۆكراوی رێككەوتنەكە بڵاونەكراوەتەوە تاوەكو ئێمە وردەكارییەكەی بزانین". رۆژهەڵاتی باسی لە كۆمەڵێك (مینی) چێنراوی نێو رێككەوتنەكە كرد و جەختی لەوە كردەوە كە پێویستە لایەنی كوردی بە ژیرییەكی زۆرەوە مامەڵەیان لەگەڵ بكات، لە كۆتاییەكانی بەرنامەكەشدا ئەوەی چەند بارە كردەوە كە بۆ ئەم قۆناخە لەوە زیاتر بۆ كورد بەدەست نەدەهات.
ئەم بەرنامەیە شەوی 01-02-2026 پێشكێش كراو میوانە سەرەكییەكانیش پێكهاتبوون لە
- ژیان عومەر، پەرلەمانتاری هەرێمی بەرلین لە ئەڵمانیا
- ئەبوبەكر كاروانی، نووسەر و سیاسەتڤان
- د.كاوە ئەزیزی، مامۆستای زانكۆ
- زریان رۆژهەڵاتی، بەڕێوەبەری ناوەندی لێكۆێنەوەی رووداو
بهشی بكه لە
