چۆن رووداوەکانی رۆژئاوای کوردستان هەستی نەتەوەیی لای گەنجانی کوردستان ژیاندەوە؟

08 February 2026
چۆن رووداوەکانی رۆژئاوای کوردستان هەستی نەتەوەیی لای گەنجانی کوردستان ژیاندەوە؟
رووداوەكانی رۆژئاوای كوردستان و ئەو بەرگرییەی لەوێ‌ بەڕێوەچوو، تەنیا ‏گۆڕانكارییەكی سەربازی و سیاسی نەبوون، بەڵكو بوونە وەرچەرخانێكی ‏گەورە لە كۆمەڵگەی كوردی و بەتایبەتی لەنێو نەوەی نوێدا. لەم بەرنامەیەدا ‏كە كۆمەڵێك لە نووسەر، لێكۆڵەر، هونەرمەند و مامۆستایانی زانكۆ تێیدا ‏بەشداربوون، باس لەوە كرا كە چۆن ئەو رووداوانە رۆحییەتی نەتەوەییان ‏لەنێو گەنجاندا تەقاندەوە. وەڵامی بەشداربووان ئەوە بوو كە ئەم نەوەیە، ‏نەوەیەكی جیاوازە؛ نەوەیەكە كە داگیركەری نەبینیوە و لەژێر سێبەری ‏دەسەڵاتی كوردیدا گەورە بووە، بۆیە قبووڵكردنی ستەم و دەستدرێژی بۆ ‏سەر كورد لە هەر پارچەیەك بێت، لای ئەوان هێڵی سوورە‎.‎
بەبڕوای میوانانی بەرنامەكە، ئەو یەكدەنگییەی گەنجان لە هەرێمی ‏كوردستان و لە دیاسپۆرا بۆ پشتیوانی رۆژئاوا نیشانیاندا، وەك ‏‏"گشتپرسییەكی نەتەوەیی" وابوو كە سەلماندی هەستی كوردبوون لە ‏كرۆمۆسۆمی تاكی كورددا جێگیرە. لە بەرنامەكەدا جەخت لەوە كرایەوە كە ‏پێویستە ئەم وزە و هەستە نەتەوەییە رێك بخرێت و لە سیستەمی پەروەردە ‏و حوكمڕانیدا رەنگ بداتەوە، تاوەكو نەبێتە هەستێكی كاتی و بێ‌ بەرنامە. ‏هەروەها ئاماژە بەوەش درا كە زمانی كوردی لە 30 ساڵی رابردوودا رۆڵێكی ‏بڕبڕەئاسای هەبووە لە یەكخستنی ئەم نەوەیەی كە ئێستا بە نەوەی ‏‏"راچەنین" ناودەبرێن‏‎.‎

نەوەیەك كە داگیركەری قبووڵ نییە
رێبین هەردی، نووسەر و لێكۆڵەر، لە سەرەتای قسەكانیدا كە لە راپۆرتێكی ‏بەرنامەكەدا كردی تیشكی خستە سەر جیاوازیی نێوان نەوەی ئێستا و ‏نەوەكانی پێشوو. ئەو پێیوایە نەوەی دوای ئەوان زۆر كوردپەروەرتر دەبن و ‏ئەمەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە كە "نەوەی ئێمە بە داگیركەر راهاتبوو، بەڵام ‏ئەم نەوەیە داگیركەری نەبینیوە". رێبین هەردی دەڵێت ئەم نەوەیە لە ‏دەسەڵاتی كوردیدا گەورە بووە، بۆیە هەر جۆرە هەڕەشەیەك بۆ سەر ‏ناسنامەی كورد بەلای ئەوانەوە قبووڵنەكراوە. بەبڕوای ئەو، ئەگەر ناكۆكیی ‏حیزبەكان بهێڵێت، نەتەوەی كورد لە ئاستی جەماوەری و بەتایبەت گەنجاندا ‏زۆر هاودەنگ و هاوهەڵوێستە، هەر بۆیە داوا دەكات حیزبە سیاسییەكان لە ‏جیاتی ململانێ، "وەبەرهێنان لە یەكڕیزیدا بكەن".‏

ئەم بۆچوونەی رێبین هەردی لەلایەن ئازاد بەرزنجی، نووسەر و وەرگێڕیشەوە ‏پشتڕاست كرایەوە. ئازاد بەرزنجی ئاماژەی بەوە كرد كە پێشتر بۆچوونێكی ‏هەڵە هەبوو كە دەیگوت "ئەم نەوەیە هەستی نیشتمانیی نەماوە"، بەڵام ‏رووداوەكانی رۆژئاوا سەلماندیان كە هەستێكی نەتەوەیی زۆر قووڵ لای لاوان ‏هەیە. ئەو جەختی كردەوە كە پێویستە هەڵوەستەیەكی جدی لەسەر ئەم ‏هەستە بكرێت و نادیدە نەگیرێت‎.‎

كوردبوون وەك كرۆمۆسۆم و سیمبوول
یاسین ئافتاو، نووسەر و مامۆستای زانكۆ، هەڵوێستی گەنجانی بەرامبەر ‏رۆژئاوا بە "چاوەڕواننەكراو" ناوبرد. ئەو گوتی "كوردبوون بەشێكە لە ‏كرۆمۆسۆمی تاكی كورد"، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە ئینتیمای نەتەوەیی ‏پێویستی بەوە نییە هەمیشە لە رێگەی دروشمەوە فێر بكرێت، بەڵكو لە ‏ناوەوەی مرۆڤی كورددا بوونی هەیە. یاسین ئافتاو داوای كرد كە ئەم ‏هەڵوێستەی گەنجان ببێتە هاندەرێك بۆ ئەوەی دەسەڵاتدارانی كورد شێوازی ‏حوكمڕانیی خۆیان باشتر بكەن و مافەكانی ئەم نەوەیە دابین بكەن كە ‏ئامادەن بۆ خاكەكەیان هەموو شتێك بكەن‎.‎
د. ئیدریس شێخ شەرەفی، مامۆستای زانكۆ، باسی لەوە كرد كە نەوەی ‏ئێستا توانییان "سیمبوول" بۆ تێكۆشانی خۆیان دروست بكەن. ئەو وەك ‏نموونە باسی لە "كەزی" كرد كە بووە سیمبوولی رووبەڕووبوونەوەی ستەم و ‏فۆڕمێكی داعشی لە ناوچەكەدا. ئیدریس شێخ شەرەفی پێیوایە زمان یەكێكە ‏لە بڕبڕە سەرەكییەكانی نەتەوەیی بوون و دەڵێت "پەروەردە رۆڵی زۆر بووە ‏لە بەهێزكردنی هەستی نەتەوەیی"، داواشی كرد كە ئەم راچەنینەی گەنجان ‏لە ناو پڕۆگرامەكانی پەروەردەدا بە شێوەیەكی زانستی دابڕێژرێتەوە‎.‎

رۆڵی زمان و میدیا لە ژیاندنەوەی هەستی نەتەوەیی
هیوا قادر، نووسەر و رۆماننووس، رەخنەی لە میدیا گرت و گوتی "میدیا ‏وەكو پێویست نەیتوانیوە ئەم هێزە نیشتمانییە گەورەیەی گەنجان نیشان ‏بدات". ئەو پێیوایە سووكایەتیكردن بە شەرەڤانێك یان برینداركردنی ‏هەستی نەتەوەیی بووە هۆی ئەوەی هەموو گەنجان یەكدەنگ بن. هیوا قادر ‏ئاماژەی بەوەش كرد كە بەهێزبوونی زمانی كوردی لە 30 ساڵی رابردوودا ‏یەكێك بووە لە هۆكارە هەرە سەرەكییەكانی بەهێزبوونی هەستی نەتەوەیی، ‏چونكە زمان توانای نزیككردنەوەی پارچەكانی كوردستانی هەیە. ئەو داوای ‏لە لایەنە سیاسییەكان كرد كە بە وردی كار لەسەر "كوردبوونی" ئەم نەوەیە ‏بكەن و ئەم دەرفەتە لەدەست نەدەن‎.‎
جەبار جەمال غەریب، نووسەر و لێكۆڵەر، لە گۆشەنیگایەكی مێژووییەوە ‏سەیری بابەتەكەی كرد و گوتی "لە دروستبوونی عێراقەوە كورد بووەتە ‏دەرزی لە دڵی دەوڵەتدا". ئەو پێیوایە جیهان بەرامبەر كورد "نابینا و ‏نابیستە"، بەڵام ئەوەی كورد یەكدەخات "كوردبوون و مانەوەی كوردە". ‏ئەو سوپاسی هەڵوێستی سەرۆك بارزانی و هەموو ئەو كەسانەی كرد كە لەو ‏قۆناخەدا پشتیوانی رۆژئاوایان كردووە.‏

ئیسلام و نەتەوە؛ دیدێكی جیاواز
د. ئیدریس كاریتانی، وەك كەسایەتییەكی ئیسلامی، تێڕوانینێكی جیاوازی ‏خستە ڕوو. ئەو گوتی "ئیسلام تاكە ئایینە كە دان بە نەتەوەدا دەنێت". ‏كاریتانی پێیوایە كوردبوون حاڵەتێكی ستوونییە و پاراستنی كوردستان لە ‏ستەم، ئەركێكە لەسەر شانی هەموو كوردێك. ئەو بە توندی رەخنەی لەو ‏دەوڵەتانە گرت كە بە ناوی ئایینەوە ستەم لە كورد دەكەن و گوتی "بۆچی ‏دەوڵەت بۆ عەرەب رەوا بێت و بۆ كورد رەوا نەبێت؟". كاریتانی جەختی ‏كردەوە كە ئەگەر نەتەوەی خۆی خۆشنەوێت، خودا سزای دەدات، چونكە ‏ئینتیما بۆ نیشتمان بەشێكە لە تێگەیشتنی دروست بۆ ئایین‎.‎

هونەر و دیاسپۆرا لە خزمەتی رۆژئاوادا
سیروان جەمال، هونەرمەند، باسی لە رۆڵی كوردانی دەرەوە كرد و گوتی ‏‏"كوردانی دیاسپۆرا هاوشێوەی هاونیشتمانییانی هەرێم هەڵوێستیان هەبوو". ‏ئەو جەختی لەوە كردەوە كە دەبێت لە باخچەی ساوایانەوە ئینتیمای ‏نیشتمانی لەنێو منداڵان بەهێز بكرێت و شانازی بەو رۆحییەتە "خۆڕسكەی" ‏گەنجانەوە بكرێت. هەر لەم سۆنگەیەوە، نامدار قەرەداخی، هونەرمەند، ‏ئاماژەی بەوە كرد كە رۆحییەتێكی كوردپەروەری لەنێو منداڵاندا هەیە، بەڵام ‏پێویستی بە پەروەردەكردن هەیە. ئەو گوتی گەنجان بەم هەڵوێستەیان ‏پەیامێكی روونیان دایە سیاسییەكان كە "یەكدەنگ بن".‏

فەلسەفەی كوردبوون و ئاستەنگەكانی داهاتوو
فاروق رەفیق، توێژەری بواری فەلسەفە، دیدێكی رەخنەیی و قووڵی هەبوو. ‏ئەو پێیوایە ئێستا هۆشیارییەكی گشتی سەریهەڵداوە، بەڵام هۆشداری دا ‏لەوەی كە "چواردەورمان بە كۆمەڵێك هێزی مەرگدۆست گیراوە". فاروق ‏رەفیق دەڵێت كۆمەڵگەی ئێمە بەرەو "ژیاندۆستی" دەچێت و ئەمەش ‏خاڵێكی بەهێزە. بەڵام ئەو رەخنەی لە سیستەمی پەروەردە گرت و گوتی ‏‏"سیستەمی پەروەردە خزمەتی نەوەی ئێستا ناكات" و پێویستە ‏‏"بیركردنەوەی رەخنەیی" بكرێتە بەشێك لە فێركردن. ئەو جەختی كردەوە ‏كە كوردبوون پێویستە لەگەڵ "عەقڵانییەت" بێت و بەبێ ئازادی، هیچ ‏هەنگاوێكی راستەقینە نانرێت‎.‎

راچەنین وەك گشتپرسییەكی جەماوەری
فاروق حەجی، نووسەر، ئەو راچەنینەی لە هەرێمی كوردستان بۆ پشتیوانی ‏رۆژئاوا بینرا، بە "گشتپرسییەك" ناوبرد. ئەو گوتی "روانینی نەتەوەیی لای ‏كورد لە هەموو روانینەكانی دیكە بەهێزترە". ئەم یەكگرتووییە نیشانیدا كە ‏كورد لە كاتی تەنگانەدا هەموو جیاوازییە حیزبییەكان وەلادەنێت و ‏دەگەڕێتەوە سەر ئەسڵە نەتەوەییەكەی خۆی‎.‎
لە بەرنامەكەدا چەند گەنج و قوتابییەكیش بەشداربوون كە گوزارشتیان لە ‏هەستی خۆیان كرد. یەكێك لە گەنجەكان باسی لەوە كرد كە سێ رۆژ ‏كرێكاریی كردووە تەنیا بۆ ئەوەی بڕە پارەیەك كۆبكاتەوە و بیبەخشێتە ‏رۆژئاوای كوردستان. قوتابییەكی دیكەش گوتی "لەپێناو كورد ئامادەم ‏گیانی خۆم ببەخشم". ئەم نموونە زیندووانە سەلمێنەری ئەو راستییەن كە ‏نەوەی نوێ، بەپێچەوانەی هەموو پێشبینییەكان، نەوەیەكی خاوەن ‏ئینتیمایەكی پۆڵایینە‎.‎
لە كۆتاییدا، مامۆستایەك باسی لەوە كرد كە كەمپینی "رەنجی رووداو" ‏كارێكی زۆر مەزن بوو بۆ كۆكردنەوەی ئەم هەستە نەتەوەییە و گۆڕینی بۆ ‏هاوكارییەكی كردەیی. هەموو میوانەكان كۆك بوون لەسەر ئەوەی كە ئەم ‏نەوەیە سەلماندی ئەركەكانی خۆی جێبەجێ دەكات، ئێستا نۆرەی ‏دەسەڵاتی سیاسی و سیستەمی پەروەردەیە كە مافەكانیان دابین بكەن و ‏ئەم هەستە نەتەوەییە بكەنە هەوێنی بنیاتنانی داهاتوویەكی گەشتر بۆ ‏هەموو كوردستان‎.‎

ئەم بەرنامەیە بە میوانداری ئەم كەسایەتییانە بەڕێوەچوو:‏
فارووق رەفیق، توێژەری بواری فەلسەفە
د.ئیدریس كاریتانی، كەسایەتی ئیسلامی ‏‏
د.ئیدریس شێخ شەرەفی، مامۆستای زانكۆ ‏‏
جەبار جەمال غەریب، نووسەر و لێكۆڵەر ‏‏
سیروان جەمال، هونەرمەند
رێبین هەردی، نووسەر
هیوا قادر، نووسەر و رۆماننووس
یاسین ئافتاو، نووسەر و مامۆستای زانكۆ
ئازاد بەرزنجی، نووسەر و وەرگێڕ
نامدار قەرەداخی، هونەرمەند
فاروق حەجی، نووسەر