لە یاسا نوێیەکەدا چۆن مۆڵەتی چەک هەڵگرتن دەدرێت؟

رووداو - هەولێر

سەرۆکی لیژنەی ناوخۆ و ئاسایش و ئەنجوومەنە خۆجێییەکان لە پەرلەمانی کوردستان دەڵێت، لە هەمواری نوێی یاسای هەڵگرتنی چەک لە هەرێمی کوردستان، رێکارەکان تووندترکراون. جێگری بەڕێوەبەری گشتیی بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژیی خێزانی لە وەزارەتی ناوخۆش دەڵێت، "پێویستە سزای لەسێدارەدان چالاک بکرێت".
 
لە بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆی تۆڕی میدیایی رووداو، کە نوێنەر فاتیح پێشکێشی دەکات، تیشکخرایە سەر زیادبوونی رووداوەکانی کوشتن و یاسای چەکهەڵگرتن لە هەرێمی کوردستان. شاخەوان رەئووف بەگ، سەرۆکی لیژنەی ناوخۆ و ئاسایش و ئەنجوومەنە خۆجێییەکان، حاکم بورهان ئەحمەد، ئەندامی فەرمانگەی داواکاری گشتیی لە گەرمیان و ئاری رەفیق، جێگری بەڕێوەبەری گشتیی بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی خێزانی لە وەزارەتی ناوخۆ میوانی بەرنامەکە بوون.
 
شاخەوان رەئوف بەگ، سەرۆکی لیژنەی ناوخۆ و ئاسایش و ئەنجوومەنە خۆجێییەکان لە پەرلەمانی کوردستان رایگەیاند، لە هەمواری نوێی یاسای پێدانی مۆڵەتی چەکهەڵگرتن، هەموو کەسێک مۆڵەتی پێنادرێت و هەرکەسێک کێشەی دەروونی یان کۆمەڵایەتی و خێزانی هەبێت مۆڵەتی پێنادرێت.
 
گوتیشی، لە هەمواری نوێدا کۆمەڵێک گۆڕانکاری لە بڕگە و ماددەکانی یاساکەدا کراون، "بەڵام لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە حکومەت یاساکە جێبەجێ بکات، چونکە لە رابردووشدا زۆر یاسای باش دەرکراون و جێبەجێ نەکراون".
 
سەرۆکی لیژنەی ئاسایش و ناوخۆ داوا دەکات، حکومەت رێکاری تووند دژی ئەوانە بگرێتەبەر کە چەکی بێ مۆڵەتیان هەیە و دەشڵێت، "یاسا تازەکە دیاریکردووە کێ دەتوانێت دووکان و پێشانگەی چەکفرۆشتنی هەبێت" و گوتیشی، "ئەگەر یاسای هەموارکراوی تایبەت بە چەک وەکو خۆی جێبەجێبکرێت، تا رادەیەکی زۆر رۆڵی دەبێت لە کەمکردنەوەی تاوانەکان."
 
حاکم بورهان ئەحمەد، ئەندامی فەرمانگەی داواکاری گشتی لە گەرمیان پێیوایە؛ دەرکردنی یاسای تایبەت بە هەڵگرتنی چەک بۆ کونترۆڵکردنی هێنانی چەکە بۆ ئەوەی بە قاچاخ مامەڵەی پێوە نەکرێت و هەروەک خاوەنی چەکەکەش بناسرێت، "بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە تاوانەکان تەنیا بە چەکی بێ مۆڵەت ئەنجامدەدرێت". سەبارەت بە هۆکاری پەنابردنی خەڵک بۆ تاوان و کوشتن، حاکم بورهان دەڵێت: "بەشێکی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، خەڵک پێیانوایە یاسا مافەکانیان وەرناگرێتەوە".
 
حاکم بورهان ئەحمەد لە بەرنامەکەدا نموونەی تاوانێکی هێنایەوە: لە ماوەی رابردوودا کەیسێکی یاسایی هەبوو، منداڵێک کامێرای چاودێریی ماڵێکی دراوسێیانی هاککرد، منداڵەکە هەر خۆی هەواڵی دابوو و تۆمەتەکەی خستبووە پاڵ کەسێکی دیکە، کە گوایە ئەو کارەکەی کردووە، دوای ماوەیەک لە بەدواداچوون دەرکەوت، کە منداڵەکە خۆی ئەو کارەی کردووە. ئەمەشی وەک نموونەی ئەوە باسکرد، کە تاوانەکانی ئەم سەردەمە جیاوازن و دەبێ یاسای نوێ بۆ تاوانەکانی تەکنەلۆجی دەربکرێت.
 
یەکێک لەو گرفتانەی لە دادگەکاندا رووبەڕووی سکاڵاکار دەبێتەوە، دواکەوتنی بڕیاری دادگە و درەنگ یەکلاییبوونەوەی سکاڵاکانە. حاکم بورهان ئەحمەد دەڵێت، "بەشێک لە تاوانباران لەلایەن حیزبەکانەوە داڵدە دەدرێن و دەستوەردان لە کاروباری دادگەکان دەکەن، دەبێت دادوەرەکان پیشەییانە بڕیار بدەن". گوتیشی، "بۆ گەڕانەوەی شکۆ بۆ دادگەکان پێویستە دەستوەردان نەهێڵرێت و رێگەبدرێت دادگە بەگوێرەی یاسا سزای تاوانباران بدات".
 
ئاری رەفیق، جێگری بەڕێوەبەری گشتیی بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی خێزانی لە وەزارەتی ناوخۆ پێیوایە، زۆر زەقکردنەوەی رووداوەکانی کوشتن و خۆکوشتن لە میدیاکان کاریگەریی خراپ و نەرێنی دەبێت لە زیادبوونی رووداوەکان.
 
ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی لە دەرەوەی دادگەکان یەکێکە لەو هۆکارانەی کە گفتوگۆی زۆری لەسەرە، کە وادەکات تاوانەکان رێڕەوی یاسایی خۆیان نەگرن. ئاری رەفیق لەو بارەیەوە گوتی، "بەشێکی ئەو رووداوانەی روودەدەن، ئەگەر بە راستی ئاشتەوایی بکرێت ئەوا رۆڵی باشی دەبێت، بەڵام ئەوەی لە ئاشتەواییدا مەترسیدارە ئەوەیە خەڵکێک هەیە وەکو نێوەندگیر ئاشتەوایی رێکدەخەن لەپێناو پارەدا".
 
ئاری رەفیق، جێگری بەڕێوەبەری گشتیی بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی خێزانی رایگەیاند، دەبێت پێداچوونەوە بە هەندێک لە یاساکاندا بکرێت، چونکە هەندێک کەس "رۆژانە رەفتاری تاوانکاری ئەنجامدەدەن" و ئەگەر رێگەی لێنەگیرێت لە "رەفتاری ئاساییەوە سەردەکێشێت بۆ تاوانی گەورە". داواش دەکات، کۆمەڵێک بڕیاری بەپەلە بدرێت و پێداچوونەوە بە بەشێک لە یاساکاندا بکرێت، بەتایبەت ماددەی 408 لە یاسای سزاداندا، سزای هاندەر و یارمەتیدەری خۆکوژی دەبێت هەمواربکرێتەوە و تووندبێت.
 
ئاری رەفیق دەڵێت، ئەگەر مەترسییەکی جیدی لەسەر ئەوانە نەبێت کە رۆژانە رەفتاری تاوانکاری ئەنجامدەدەن، ئەوا سەر دەکێشێت بۆ تاوانی گەورە. بەپێویستیشی دەزانێت "سزای لەسێدارەدان چالاک بکرێت".
 
جێگری بەڕێوەبەری گشتیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە وەزارەتی ناوخۆ دەڵێت، ئێستا کڕین و دەستکەوتنی ئامێرەکانی چاودێریکردن لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستاندا بە ئاسانی، رۆڵی خراپ دەگێڕێت لە زیادبوونی تاوانەکان و کێشەکاندا.
 
ئاری رەفیق باس لەوەش دەکات، لەگەڵ گۆڕانە کۆمەڵایەتییەکاندا، تاوانی نوێ دروستدەن، بەپێی ئامارەکانی ئەوان بێت، لەدوای ساڵی 2010 لە کوردستاندا تاوانی ئەلیکترۆنی زیادیکردووە، بەشێوەیەک "ئێستا ب 20 بۆ 30 پەیوەندی تەلەفۆنیان هەیە کە هەڕەشە و تاوانی ئەلیکترۆنی و ئینتەرنێتن".