ئێستا چەمكێكی باسكردن لە پرسی كورد، مەسەلەی پێوەندیی ئەكتەری نا- دەوڵەتی لەگەڵ دەوڵەت دەوروژێنێت. بۆ وێنە داوای ئەمریكا لە هەرێمی كوردستان بۆ پەڕاندنەوەی هێزی سەربازی لە رێگەی هەرێمی كوردستانەوە بۆ شەڕی عێراق لە 2003 و دووبارە داوا و هاندانی ئەمریكا بۆ دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان كە هاوكاری دەوڵەتی عێراق بكات لە رەوشی ئێستادا كە بێگومان ئەمە مەبەست و ستراتیژی تایبەتی لەدواوەیە.
هەر ئەم داوایەش لە خۆیدا دوو رەهەندی ئاشكرای هەیە. یەكێكیان ناساندنی كوردی باشووری كوردستانە وەك ئەكتەری نا-دەوڵەتی كە دەكرێت پێناسە بكرێت وەك گرووپێكی خاوەن رەوشێكی دیفاكتۆیی ئەوتۆ كە كارلێككردن interaction دروستدەكات لەگەڵ دەوڵەتی سەلمێنراوی خاوەن سەروەری و ئەمەش سەرئەنجام كاردانەوەی لە بواری ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا لێدەكەوێتەوە.
دووەمیان گرنگیی شێوازی پێوەندی و مامەڵەی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لای ئەمریكا لەگەڵ بەغدا كە لە بەستێن contextی ئۆپەراسێون و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ شەڕی دژ بە داعش، گرنگی و قورسایی تایبەتی خۆی هەیە. جا لەوانەیە عێراق وەك دەوڵەت، مانەوە یان لێكترازانی لە دواڕۆژدا، كرۆكی مەسەلەكە نەبێت.
جیاواز لە بابەتی ئەمڕۆی رێفراندۆم و تەنانەت سەرنجی جۆراوجۆر لە كاری دەسەڵات و شێوەی بەڕێوەچوونی رەوشی حوكمڕانیی هەرێمی كوردستان ، رەهەندێكی دیكەی پرسی كوردە كە ئاراستەیەكی دیاری وەرگرتووە و سیمای ئاشكرای هەڵوێستێكی نێودەوڵەتییە كە دەڵێ كورد دەبێ وەك نەتەوەیەك مامەڵە بكرێت و وەك ئەكتەرێكی نا- دەوڵەتی هەوڵی بەسەرخۆبوویی بسەلمێنرێت. جا هەر لەم دیدەوە دامەزراندنی KRG حكومەتی هەرێمی كوردستان لە 1992، فاكتەرێكی هاندانی ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی بوو بۆ كورد. دیسانەوە ئەم تۆتۆنۆمییە لە ئاكامی رووداوەكانی 2003دا، هەرێمێكی فیدراڵیی باوەڕپێكراو لە خودی دەوڵەتی عێراق و UN و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە، وەك دیاردەیەك سەلمێنرا. پێموایە هەر ئەوكاتەش سرووشتیبوو كە پێكهاتەی حوكمڕانی ئەو سەردەمەی كورد چاوەڕاونی ئامانجی بەرزتری لێبكرێت، هەروەك چۆن ئێستا لەپرۆسەی رێفراندومدا برەوی پێدەدرێت.
بەڵام ئەوەش جێی ئاماژە پێكردنە كە ژمارەیەك نووسەر و چاودێری پرسی كورد بەردەوام ئەو پرسیارەیان كردووە كە چۆنە لەكاتی گۆڕانە بنچینەییەكاندا (نموونە، شۆڕشی چواردەی تەممووز، هاتنی بەعس لە 1968، راپەڕینی1991 و نەمانی بەعس لە 2003)، كورد بیری جیابوونەوەی نەخستووەتە پاڵ ئەركی كردەنی سەربەخۆیی و دروستكردنی دەوڵەتی كوردی؟
لێكدانەوەی ئەم دوو خاڵە دەكرێت ئەو بۆچوونە بجوڵێنێت، كە ئێمە لە باشووری كوردستان، زیاتر چاوەڕوانی رووداوەكان و ئەكتەرانی دەرەكین كە ئامانجەكانمان بگەیێنن. یان گوێڕایەڵی بەڵێن و ملكەچی پلانی دەوروبەر و دەرەكی بین كە تاوەكو ئەمڕۆ بۆ ئێمە هیچیان لێ سەوز نەبووە. لەم روانگەیەوە هەستكردن بە شێوە گۆڕانێك لە بیركردنەوەی سیاسی ئەمڕۆماندا، بە تایبەتی لەسەر بابەتی رێفراندوم و مەسەلەكانی دیكەی پەیوەست پێوەی، دەكرێت جێگەی ئومێدبێت. بەڵام ئایا پێداگری كە بڕیار لە دەست خۆماندا بێت و سترایتژ و بەرنامەی خۆمان دەستنیشان بكەین، چەند بەشێوازێكی بیرلێكراوە و تەندروست بۆی دەچین؟ ئەمەش لە خۆید پرسیارێكی دیكەیە!
بەكورتی مەبەست لەو شیكردنەوەیەی سەرەوە، بڕوایەكە كە لە چەند ساڵانی رابردوودا و بەهۆكاری هەندێك رووداو و گۆڕان لە ئاراستەی پرسی كورددا، جێگەی خوێندنەوە و سەرنجی تایبەت بێت. واتە تایبەتمەندیی كورد وەك ئەكتەرێكی نا- دەوڵەتی هاوشانە لەگەڵ كرانەوەی پرسی كورد بەڕووی جیهاندا و باشووری كوردستان بە حوكمی پێكهاتەیەكی حوكمڕانیی خۆماڵی، پلەی پێشڕەوی پێبەخشراوە و بەهەمان پێوەر ئاستی بەرزی بەرپرسیارێتی لەئەستۆیە.
لەڕاستیدا ئەمڕۆ شەپۆلێك لە رای نەرێنی ناوخۆ و دەرەكی هەیە لەسەر شێوەی ئەنجامدانی هەرێمی كوردستان بۆ پرۆسەری رێفراندوم. جا ئەگەر ئەم دیاردەیە لەبەرچاو بگیرێت، ئەمە بەومانایە نییە كە كورد ناچارە كلیلی بیر و ئاراستەی سیاسیی خۆی بداتە دەست لایەنانی دیكە . بەڵكو بە حوكمی ئەوەی پرسی كورد ئەمڕۆ بەڕووی جیهاندا كراوەیە و لە پرسی سەربەخۆییدا، كە دۆزی نەتەوەیەكە، كورد دەبێ مامەڵە لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا بكات، جۆرێك لێكدانەوە و سەرنج لەو شەپۆلی رای نێودەوڵەتییە، پێویستە.
دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان ، بێگومان لە بەرژەوەندی خۆی و پرسی سەربەخۆیی دەبێت ئەگەر ئێستا زیاتر دەمڕاست و باوەڕپێكراوبێت لە بانگەشە بۆ بڕیار و پلانەكانی. تائێستا بۆچوون و بڕیارێكی روون و سەلمێنراو نییە كە پرۆسەی رێفراندوم بۆ چییە؟ مخابن ئەم ناڕوونییە بەهیچ شێوەیەك ناچێتە خانەی كەمۆیاری و گەمەی دیپلۆماسییەوە بۆ پاراستن و برەودان بە پرۆسەكە، بەڵكو بەپێچەوانەوە ژینگەیەك لە راڕایی و واتەوویرەی دروستكردووە كە زیانبەخشە بە خودی پرۆسەكە.
ئێستا هەموو چاوەڕوانیی هەرێمی كوردستان لەسەر كۆبوونەوەی پارتی و گۆڕان و كاراكردنەوەی پەرلەمانە. كەوابوو شیاوە پرسیاری ئەوە بكرێت كە ئایا ئەو دانیشتنە و كاراكردنەوەی پەرلەمان چەند لە بارودۆخی ئاڵۆزی ئێستا دەگۆڕێت و چەند توانایە لە دۆزینەوەی چارەسەری پێویست؟ راستە جۆرێك كرانەوە لە هەڵوێستی ئەو دوو لایەنەدا بەدیدەكرێت، بەڵام وەك خۆیان دەڵێن بابەتی سەرەكی و پەیوەست هەن بە جۆری بیركردنەوەی سیاسی و ئایدیالێك كە هیچ لایەكیان ئامادەنین لێی لادەن. هەربۆیە ئەو واتەیەی كە "با پەرلەمان كارا بكرێتەوە، ئەوسا باس لە گفتوگۆی بابەتەكان دەكەین"، داوایەكە دەشێت گرژی زیاتری نێوان و ئاڵۆزی بابەتەكانی لێبكەوێتەوە. بەڵام ئەگەر پەرلەمان كارا بكرێتەوە بۆ باسكردن و بڕیاردانی پاكیجێك لە كێشە و چارەسەر كە پەسندكرابێت و كۆدەنگیی لەسەر بێت، لەوانەیە ئەگەری سەركەوتن و بەرهەمهێنانی زیاتربێت.
خواستی كاراكردنەوەی پەرلەمان، باسكردنە لە دامەزراویەكی نزیك دوو ساڵ- پەكخراو كە ماوەی خولی ئێستای زۆر كەمی ماوە. پەرلەمانتاران وەك چینی بیرمەند و بڕیاردەری ئەو دامەزراوە، تێكڕا راسپاردە یان ئەندامی حیزبەكانن. ئایا چەند گفتوگۆ و بەئەنجام دەنگدانیان لەسەر بابەتەكان، جیاواز دەبێت لەو "سازان" ە ی كە دانیشتنی چەند قۆڵیی خودی ئەو حیزبانە رێكیدەخەن و تاوەكو ئەمڕۆ ئاسەوارێكی بونیاتنەریان لێ بەدینەكراوە. ئەم بۆچوون و لێكدانەوەیە بەهیچ شێوەیەك كەمبایەخكردن نییە لە رۆڵی پەلەمان و ئەندامەكانی وەك دامەزراوەی باڵا و گرنگی سیستمێكی حوكمڕانی و نوێنەری رەوای خەڵك. بەڵام واقیعی لێقەوماویی پەرلەمانی ئەمڕۆمان شتێك نییە كە بە ئاسانی لەبیر بكرێت.
لەهەر جۆرێك دانیشتنی پەرلەمانی كاراكراوەدا، وەڵامدانەوەی دروستی خواست و بەرژەوەندی خەڵك لەوەدایە كە هەندێك كێشە و بابەتەكان لە ئەجێندای ئەو كارە بن.
-پرسینەوە لە بژێوی خەڵك و چارەسەری مووچە دەبێ پێشەنگی داواكان بێت. بەڵام ئەوەتا هەر لەم رۆژانەدا سەرۆكی حكومەت رایگەیاند كە " هەركاتێك رەوشی دارایی حكومەت رێگەیدا، پێداچوونەوە بە سیستمی مووچەدا دەكرێت". واتە چارەسەر لەدەست "كات" دایە، نەك بەهەر بڕیارێكی پەرلەمان.
-كرۆكی پرۆسەی چاكسازی كە ماوەیەكە لە ناوەندی سیاسی هەرێمی كوردستاندا باسی لێدەكرێت، ریفۆرمی سیستمی حوكمڕانییە. بەڵام ئاشكرایە كە لە رەوشی ئێستای حوكمڕانی هەرێمی كوردستاندا، ئەمە قابیلی كردن نییە. كەوابێ پێویست، هاتنی دەسەڵاتێكی چاكسازی- دۆستە كە بتوانێ لە هەقی ئەم كارە بێت. زانراوە كە باشترین میكانیزمی رەوا و دیموكراتی بۆ هێنانی ئەو جۆرەی دەسەڵات، ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی دروستە. جا ئەگەر هێزە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان لەخۆیان راببینن و بیانەوێت پرۆسەیەكی پاك و یاسایی "رێگە پێبدەن"، ئەوا دەكرێت خەڵك بەئومێدەوە چاوەڕوانی پرۆسەیەكی هەڵبژاردنی تەندروست بن.
-ئەگەر هەر لە چوارچیوەی پڕۆسەیەكی چاكسازیشدا سەیری بكەن، پەسەندكردنی دەستوورێك بۆ راستكردنەوەی پشێوی نێودەسەڵاتە سەرەكییەكان و نەهێشتنی ناسەروەریی یاسا، دەبێ خەمێكی گەورەی پەرلەمانی كاراكراوە بێت.
-ئێستا خواستێكی كاراكردنەوەی پەرلەمان سپاردنی پرۆسەی رێفراندومە، واتە خودی بڕیارەكە، كاتی ئەنجامدانی، میكانیزم و بەیاساییكردنی، بە بەشێك لە بەرنامەی ئەو پەرلەمانە. دووبارە پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە كە ئایا رێگە دەدرێت كە پەرلەمان بە ئازادی و یاسایی مامەڵە لەگەڵ ئەم پرۆسەیە بكات و رێوشوێنی بۆ دابنێت. بۆچوونی زۆر و جیاواز و تەنانەت بڕیار- لێدراو هەیە كە هاوسەنگكردن و یەكلاییكردنەوەیان ئاسان نییە.
هەروەك لە باسێكی پێشوودا ئاماژەم پێداوە، دەكرێت بانگەشەی سەربەخۆیی و بەدەوڵەتبوون پشتئەستووربێت بە ئەنجامی راپرسی ساڵی 2005، راپرسییەك كە راستەوخۆ بۆ خواستی سەربەخۆبوون ئەنجامدرا. جیاواز لە رەوایی و حیكمەتی پەنابردن بۆ ئەم بۆچوونە، ئەمە لە خۆیدا هەوڵێكە بۆ دوور راگرتنی دەسەڵات و خەڵك لە ململانێیەكی نا- پێویست كە دەشێت شێوێنەواری مانا و مەبەستی خودی پرۆسەكە بێت. رێفراندوم ئەركێكی هەمووانییە كە دەبێ تێكڕای خەڵك خاوەندارێتی و پشتگیری بكەن، بەڵام ئەوەتا لە ئاستی هەرێمی كوردستاندا لەوانەیە هەڵوێستی بەشێك لەو خەڵكە "گومانلێكراو" بكرێت، ئەمە لە كاتێكدا كە پێویستە بە كۆدەنگیی خەڵك بۆ ئەم مەسەلەیە قۆناخێك بڕەخسێت كە تێیدا باشووری كوردستان وەك كاندیدی زیاتر بڕوا- بەخۆ و لێهاتوو بۆ سەربەخۆیی بێتە بەرچاو.
دواخستنی پرۆسەی رێفراندوم بژاردەیەكی دیكەیە كە ئێستا لە هەندێك لایەنەوە برەوی پێدەدرێت. وابەستە بەم بژاردەیەوە بۆچوونێكی دیكەیە هەیە كە دەڵێت ئێستا هەلێكی رەخساوە و نابێ لەدەستبدرێت. پێموایە زۆر لە ئێمە بوونی ئەو هەلە پشتڕاست دەكەینەوە، بەڵام ئەنجامدانی رێفراندوم نابەستینەوە بە 25 ی ئەیلوولەوە وەك گەرەنتی لەدەستنەدانی دەرفەتەكە.
لە هەموو بابەتەكان زیاتر كێشە- ئامێز، كە چارەسەری یاسایی لە پەرلەمان داوا دەكات، بابەتی سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستانە. بەڵام ئەوەی ئێستا دەبینرێت كەسی هەڵگری ئەو پۆستەیە كە جیاواز لە دارەتی یاسایی لە پۆستەكەیدا، لە ئەركی خۆی بەردەوامە و پەرلەمانێكی پەكخراو و رەوشێكی ئاڵۆزی سیاسی ناوخۆ بە ئەندازەی جیاواز نایسەلمێنن. هەر وەك ئەم خولەی ئێستای پەرلەمان، مانداتی ئەو پۆستەش ماوەی كەمی ماوە. لەوانەیە بەشێوەیەكی "ئاسایی" كۆتایی بێت یان بە "سازان" شێوەی بەڕێوەچوونی لەمەودوای بڕیاری لێبدرێت. لە هەر حاڵەتێكدا، ئەمە بە تەنیا و بۆ ئێستا زۆر لەرەوشی هەرێمی كوردستان ناگۆڕێت و بێگومان ئەوەش واردە كە هەڵبژاردن دواڕۆژی ئەم پۆستە یەكلاییبكاتەوە. بێگومان شێوەی بەڕێوەچوونی پرس و پرۆسەی رێفراندوم پێوەندی و كاریگەریی لەسەر ئەم بابەتە دەبێت.
لۆجیكی سیاسی و خەمی رەوشی نالەباری ئێستا داوادەكات پەرلەمان دوای كاراكردنەوەی، رێپێدراوبێت مامەڵەی دروست و ئەنجامبەخش لەگەڵ ئەجێندای ئەو كێشە و بابەتانە بكات كە لەم باسەدا بەرچاو خراون .
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ