نەوت بۆ زۆربەی وڵاتانی هەناردەكاری ئەو سامانە، هەم بزوێنەری ئابوورییە و هەم تاكە سەرچاوەی دابینكردنی بودجەی گشتی و بەڕێوەبردنی وڵاتە، بۆیە ئاستی سەركەوتنی وڵاتان لە جێبەجێكردنی پلانەكانیان بۆ بەرزكردنەوەی توانای بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نەوت، پێوەرێكی سەرەكییە لە هەڵسەنگاندنی توانای حكومەتەكاندا.
لەم وتارەدا، پاش پێداچوونەوە بە كەرتی نەوتی كوردستان لە دوو قۆناغ، بەراوردی دەكەین لەگەڵ گەشەكردنی كەرتی نەوتی عێراق بۆ ئەوەی بتوانین پێشكەوتنی كەرتی نەوتی كوردستان باشتر شی بكەینەوە و بەشێك لە گرفتەكانی ئەو كەرتەش بناسین.
هەرێمی كوردستان بەپێی داتاكانی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان، خاوەنی زیاتر لە 45 میلیارد بەرمیل نەوتی خاو و زیاتر لە سێ تریلیۆن مەتری سێجا گازی سروشتیە. بەپێی ئەو داتایە، هەرێمی كوردستان زیاتر لە 25%ی یەدەكی نەوتی خاوی عێراق و زیاتر لە 60%ی گازی سروشتیی ئەو وڵاتەی لەخۆگرتووە. لە ساڵانی پاش 2003 وە، ئەو سامانە سروشتیە دەوڵەمەندە سەرنجی بەشێكی زۆری كۆمپانیا جیهانییەكانی نەوت و گاز و دەوڵەتانی گەورەی بۆ وەبەرهێنان و بەشداریكردن لە پڕۆژەكانی پەرەپێدان، راكێشاوە.
گرنگترین كێڵگەكانی نەوتی كوردستان بریتین لە خورمەڵە، تاوكێ، شێخان، ئەترووش و تەقتەق. خورمەڵە بە كێڵگەیەكی دەوڵەمەند ئەژمار دەكرێت و یەدەكی نەوتی بە زیاتر لە دوو میلیارد بەرمیل خەمڵێنراوە.
گەشەی كەرتی نەوتی هەرێمی كوردستان هەتا ساڵانی 1994- 1996 تەنیا بریتی بووە لە هەڵكۆڵین (درێلینگ) و بەرهەمهێنان لە دوو بیری نەوت لە كێڵگەی تەقتەق. تاوەكوو 2003، بەرهەمهێنانێكی بەرچاوی نەوت لە كێڵگەكانی ناو سنووری ئێستای هەرێمی كوردستان نەبووە و دەتوانین بڵێین سامانی نەوت و گازی كوردستان تاوەكوو 2004 بە دەستلێنەدراوی ماوەتەوە.
خێرایی گەشەی ئەو كەرتە لە پاش 2003 و بەتایبەت لە ماوەی 2005 بۆ 2014 زۆر سەرنجڕاكێشە و رۆڵی بزوێنەرێكی بەهێزی بۆ گەشەی ئابووریی كوردستان گێڕاوە، بۆیە پێویستە لەزووترین كاتدا و بەپلانێكی تۆكمە گرفتەكانی بەردەم ئەو بزوێنەرە لاببردرێن و كەرتێكی نەوتی پرۆفێشناڵ بە ستاندارد و پێناسەی جیهانی بۆ كوردستان دروستبكرێت.
كەرتی نەوتی كوردستان لەماوەی 2003 بۆ 2009:
كۆمپانیای توركی گەنەڵ ئێنێرجی یەكەم كۆمپانیای جیهانیی نەوت بوو كە رووی كردە كوردستان. ئەو كۆمپانیایە بەپێی رێككەوتنی ساڵی 2002ی لەگەڵ حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەستی كرد بە پەرەپێدانی كێڵگەی تەقتەق و بەرهەمهێنانی نەوت. كێڵگەی تەقتەق لە 1978 دۆزرابووەوە و بەرهەمهێنان بە رێژەیەكی زۆر كەم لە دوو بیری ئەو كێڵگەیە لە ماوەی 1994 بۆ 1996 كرابوو. نەوتی تەقتەق یەكێك لە باشترین نەوتەكانی جیهانە لەڕووی كواڵیتییەوە.
پاش دامەزراندنی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان لە 2006، ساڵی 2007 یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان پەسەندكرا و رێكخراوە فەرمییەكان بۆ گەشەی ئەو كەرتە دامەزرێنران. پاشان بە دابەشكردنی هەرێمی كوردستان بۆ زیاتر لە 48 بلۆك و هەشت ناوچەی نەوتیی جیا و دەستپێكردنی بەرهەمهێنانی نەوت لە كێڵگەی تاوكێ، هەنگاوەكان بۆ راكێشانی كۆمپانیا بیانییەكان دەستیپێكرد.
گرنگترین دەستكەوتەكانی كەرتی نەوتی كوردستان لەو ماوەیە بریتین لە:
تاوەكو 2004:
- یەكەم گرێبەستی نەوت لەگەڵ كۆمپانیایەكی بیانی بۆ پەرەپێدانی كێڵگەی تاوكێ واژۆ كرا.
- پێنج كۆمپانیای بیانی: (گەنەڵ ئێنێرجی، پێت ئۆیل، پرایم نەچراڵ ریسۆرسس، DNO و وێستێرن زاگرۆس) هاتنە كوردستان و گرێبەستیان واژۆكرد.
تاوەكو 2006:
- وەزارەتی سامانە سروشتییەكان دامەزرێنرا.
- حەوت گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكان واژۆ كران كە گرێبەست لەگەڵ گەنەڵ ئێنێرجی بۆ پەرەپێدان بە كێڵگەی تاوكێ گرنگترینیان بوو.
- KNOC، رێڵایانس، هێریتاج، A&T و ئاساكس هاتنە كوردستان.
- یەكەم بیر لە پاش 2003 لە كێڵگەی تاوكێ لە ساڵی 2005 لێدرا.
- پڕۆژەی دۆزینەوە و درێلینگ لە هەشت بیری دیكە دەستیپێكرد.
- هەرێمی كوردستان بۆ 48 بلۆك و هەشت ناوچەی نەوتی دابەش كرا.
تاوەکو كۆتایی 2009:
- نزیكەی نیوەی ناوچە و بلۆكە نەوتییەكان گرێبەست و رێككەوتنیان لەسەر كرا.
- نیوەی ئەو كێڵگانەی دۆزینەوەی نەوتیان تێدا دەكرێت لە پاش 2003 دۆزراونەتەوە.
- نزیكەی 30 كۆمپانیای جیهانی روویان لە كوردستان كرد.
- 16 كۆمپانیای نوێ هاتنە كوردستان كە داناغاز، هانت ئۆیڵ و گۆڵف كیستۆن لە بەناوبانگەكانیانن.
- بەرهەمهێنان گەیشتە 50 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا.
- هەناردەكردنی نەوت بۆ دەرەوە دەستیپێكرد.
- حەوت گرێبەستی دیكەی پەرەپێدان و بەرهەمهێنان لە كێڵگە نەوتیە سەرەكیەكانی كوردستان واژۆكران.
- خێرایی پڕۆژەكان بۆ دۆزینەوەی نەوت بە رێژەیەكی بەرچاو زیادیكرد.
ئەو هەواڵانە سەبارەت بە گەشەی نەوتی كوردستان لە سایەی ئاسایشی سەقامگیری هەرێمی كوردستاندا، سەرنجی كۆمپانیاكانی دیكەشی راكێشا سەرەڕای هەڕەشەی بەردەوامی حكوومەتی ناوەند. ئەو شەش ساڵە وەكوو ماوەیەكی گرنگ لە مێژووی نەوتی كوردستاندا سەیر دەكرێ.
كەرتی نەوتی عێراق لە 2003 بۆ 2009:
لەكاتێكدا كەرتی نەوتی عێراق تاوەكوو 2003، خاوەنی زیاتر لە 102 میلیارد بەرمیل نەوتی خاو بووە و ساڵی 2001 زیاتر لە 2.523.000 بەرمیلی لە رۆژێكدا و لە 2002 یش زیاتر لە 2.116.000 بەرمیلی بەرهەم هێناوە، هەروەها یەكێكە لە ئەندامانی دامەزرێنەری ئۆپێك و وڵاتێكی ناسراو بووە لە بواری نەوت، كەچی گەشەی نەوتی ئەو وڵاتە لەماوەی ساڵانی 2003 بۆ 2009 بەراورد لەگەڵ هەرێمی كوردستان زۆر لاواز بووە.
لەكاتێكدا كوردستان تاوەکو ساڵی 2009 زیاتر لە 22 گرێبەستی بۆ پەرەپێدان و بەرهەمهێنان لە كێڵگەكانی نەوتی ناو ئیدارەی هەرێمی كوردستان واژوو كردبوو، حكوومەتی عێراق لە راندی یەكەمی بۆ پێشنیازكردنی كێڵگە بەناوبانگەكانی نەوت و گازی خۆی بۆ كۆمپانیا بیانییەكان سەركەوتوو نەبوو، تەنیا یەك رێككەوتنی لەگەڵ BP و CNPC بۆ كێڵگەی رومەیلە كرد كە چوارەمین كێڵگەی نەوتی جیهانە و زیاتر لە 17 میلیارد بەرمیل یەدەكی نەوتی خاوی هەبوو (نزیكەی 15%ی كۆی یەدەكی عێراقی تاوەكوو ئەوكات لەخۆ گرتبوو). لە راندی دووەمیش لە 10 كێڵگەی نەوتی پێشنیازكراو، بۆندی بۆ حەوت كێڵگە وەرگرت و هیچ كۆمپانیایەك ئامادە نەبوو لە سێ كێڵگە كار بكات.
بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لەو ماوەیە بە پشتبەستن بە ژێرخانی بەجێماوی پێش 2003 ئیدامە درا و لە هەمان رێژەی پێشوو بەردەوام بوو. ئەمە لەكاتێكدایە عێراق لە ساڵی 1989 نزیكەی سێ ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمدەهێنا.
واتا دەتوانین بڵێین كەرتی نەوتی كوردستان كە نەناسراو بوو، لە ماوەی 2003 بۆ 2009 لە كەرتی نەوتی عێراق سەركەوتووتر بووە.
كەرتی نەوتی كوردستان لەماوەی 2010 بۆ 2018:
لە پاش 2009 و پاش سەركەوتنی پلانەكانی نەوتی كوردستان، كۆمپانیا جیهانییەكان ئامادەیی و نیازی خۆیان بۆ وەبەرهێنان لە كەرتی نەوتی كوردستان دەربڕی. كۆمپانیای ئێكسۆن مۆبیل، تۆتاڵ، شێڤرۆن و گازپرۆم گرێبەستیان بۆ یەك یان چەند كێڵگەیەك واژوو كرد و ئەوەش ناوبانگی نەوتی كوردستانی زیاتر بەرزكردەوە.
تاوەكوو 2014 زیاتر لە 180 بیری نەوت لە كوردستان لێدران كە 55% بۆ 60%ی ئەو بیرانە لەڕووی بەرهەمهێنانەوە سەركەوتوو بوون.
لەو ماوەیە چەند كێڵگەی نوێ وەكوو سەرقەڵا، بنەباوێ، سوارە تیكە، بەنەنا، ئەترووش، پێشخابوور، باكرمان و شیوەشین دۆزرانەوە. بۆڕی گواستنەوەی نەوتی كوردستان بۆ بەندەری جەیهان تەواو كرا و بە بۆڕیی توركیاوە بەسترایەوە. بەرهەمهێنان لە چەندین كێڵگەی نوێ دەستیپێكرد، لە 2014 گەیشتە نزیكەی 250 هەزار بەرمیل و بە كەڵكوەرگرتن لە نەوتی كەركووك و بای حەسەن بۆ سەرەوەی 650 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا لە ساڵی 2015 بەرزبووەوە. تا ئەوكات 10 وڵات بوون بە كڕیاری نەوتی كوردستان و مەترسیی فرۆشتن لەسەر نەوتی كوردستان نەما.
گرنگترین دەستكەوتەكان بۆ كەرتی نەوتی كوردستان لە كۆتایی 2014 بریتین لە:
- 16 كۆمپانیای نوێی جیهانی روویان كردە كوردستان كە ئێكسۆن مۆبیل، شێڤرۆن، تۆتاڵ و هێس لە بەناوبانگترینیان بوون.
- توانانی بەرهەمهێنان لە كێڵگەكانی ناو كوردستان بۆ زیاتر لە 400 هەزار بەرمیل بەرزبووەوە.
- هەناردەكردن بۆ زیاتر لە 300 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا بەرزبووەوە.
- 36 دۆزینەوەی بەرچاو لە كێڵگەكانی كوردستان تۆمار كران، یەدەگی 10 كێڵگە بۆ بەرهەمهێنان گونجاو و ئابووریانە بوون.
- بەرهەمهێنان لە چوار كێڵگەی سەرەكی سەرنجڕاكێش بووە و دەگاتە زیاتر لە 300 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا.
بەرزبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی كوردستان لە ساڵی 2015 و سەرەڕای دابەزینی لە 2016 بۆ 597 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا و پاش 16ی ئۆكتۆبەری 2017یش بۆ 268 هەزار بەرمیل، سەركەوتنێكی گەورەیە هەم لە بواری یاسایی، هەم تەكنیكاڵ و هەم فرۆشی نەوت، چونكە لانیكەم لە بەرهەمهێنانی سێ ئەندامی رێكخراوی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك) لە ساڵی 2017 زیاتر بووە (بەرهەمی نەوتی گابۆن 200 هەزار، غینیا 133 هەزار و كۆنگۆ 252 هەزار بەرمیل بووە لە رۆژێكدا) ئەمەش لە كاتێكدایە كە ئەم وڵاتانە چەندین ساڵە لەناو ئەو رێكخراوە ئەندامن و لە داڕشتنی سیاسەتی نەوتی جیهاندا پشكیان هەبووە.
ئەو بەرەوپێشچوونانە لە كاتێكدایە كە نزیكەی 50%ی كێڵگەكانی كورستان (لەڕووی ژمارەوە) لە ناوچە شاخاوییەكان یان نزیك سنوورەكان و نزیك لە هەڕەشەی داعش (لە ماوەی 2014 بۆ 2017) هەڵكەوتوون و ئەوەش گرنگیی ئەو پێشكەوتنانە زیاتر دەكات.
لە ماوەی ساڵانی 2010 بۆ 2017 بەشێك لەو كۆمپانیایانەی هاتبوونە كوردستان كارەكانیان راگرت و نەیانتوانی ئامانجەكان بپێكن، بەشێك بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و خەرجیی پێویست بۆ وەبەرهێنان لەو كێڵگانە كە ئەو پڕۆژانەی لە سەرفەی ئابووری دوورخستبووەوە، بەشێك بەهۆی درەنگ دانەوەی پشكی كۆمپانیاكان و چەند كۆمپانیایەكیش وەكوو ئێكسۆن مۆبیل و شێڤرۆن بەهۆی هەڕەشەی شەڕی داعش چالاكییەكانیان راگرت، بەڵام هیچ كۆمپانیایەك بەهۆی نەبوونی متمانە یان كێشە لەگەڵ شێوازی گرێبەست كوردستانیان بەجێنەهێشت، پێشبینی دەكرێت بە چوونەوەی نەوت بۆ سەرەوەی 85 دۆلار، پڕۆژە راوەستاوەكان ئەكتیڤ بكرێنەوە.
كەرتی نەوتی عێراق لە 2010 بۆ 2018:
وەزارەتی نەوتی عێراق لە پاش 2009، توانی گرێبەست بۆ چەند كێڵگەیەكی كۆن و خاوەن یەدەگی گەورە بكات وەكوو زوبێر، میسان و قوڕنەی یەك. هەروەها لەچوارچێوەی راندی سێیەمی پێشنیازكردنی كێڵگەكان، توانی بۆند بۆ سێ كێڵگەی گازی ئەككاس، مەنسووریە و سیبا وەربگرێت. لە راندی چوارەمدا كە لە ساڵی 2012 بەڕێوەچوو، رێككەوتن تەنیا بۆ سێ كێڵگە لە كۆی 12 كێڵگە كرا و وەزارەتی نەوتی بەغدا لەو راندەشدا سەركەوتوو نەبوو. لە راندی پێنجەمیشدا گرێبەست بۆ چوار كێڵگە نەكرا و حەوت كێڵگە كۆمپانیاكانی خزمەتگوزاریی خۆیان ناسی. ئەو كۆمپانیایانەی لە ماوەی 2009 بۆ 2018 هاتنە عێراق لە چاو كۆمپانیاكانی ماوەی پێشوو (2003 بۆ 2009) گرنگییەكی كەمتریان هەبوو، خاوەن تەكنۆلۆجیا و سامانێكی كەمتر بوون، واتا پاشەكشەیەك تۆمار كرا بە پێچەوانەی كەرتی نەوتی كوردستان كە كۆمپانیاكانی پاش 2009، گەورەتر و گرنگتر بوون لەوانەی پێش 2009 هاتبوونە كوردستان.
كەرتی نەوتی عێراق سەرەڕای پێگەی وڵاتەكە لەناو ئۆپێك و بازاڕی نەوت، لە ماوەی نۆ ساڵی رابردوودا نەیتوانیوە گرێبەست بۆ پەرەپێدان بە چەند كێڵگە و بلۆكی نەوتی خۆی بكات، هەروەها چەندین كۆمپانیاش كە لە سەرەتا لە گرێبەستەكان بەشداربوون پشكی خۆیان كەم كردەوە یان فرۆشتیان، وەكوو ئێكسۆن مۆبیل كە 35%ی پشكی خۆی لە قوڕنەی یەك فرۆشت، یان شێل و پێپرۆناس كە كێڵگەی مەجنوونیان بەجێهێشت، یەدەگی نەوتی ئەو دوو كێڵگەیە 7.21 میلیارد بەرمیل نەوتی خاوە (واتا بەراورد لەگەڵ هەرێمی كوردستان، نزیكەی 50%ی كۆی یەدەگی نەوتی خاوی كوردستانیان لەخۆگرتووە و نزیكەی 15%ی كۆی نەوتی عێراق).
هەڵبەت لەو ماوەیە، كەرتی نەوتی عێراق توانیویەتی بە پشتبەستن بە بەرهەمهێنان لە رومەیلە (كە زیاتر لە ملیۆنێك و 445 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا بەرهەم دێنێ و هەروەها كێڵگە گەورەكانی تری وەك زوبێر، 475 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا و قوڕنەی یەك 475 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا، بەرهەمهێنانی خۆی بۆ زیاتر لە چوار ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا بەرز بكاتەوە (واتا 50%ی توانای بەرهەمهێنانی خۆی بەراورد بە 2002 زیاد بكات)، بەڵام نەیتوانیوە ژێرخان و پێداویستییەكان بۆ ئامانجی 12 ملیۆن و پاشان نۆ ملیۆن بەرمیل دابین بكات و ئامانجەكەی بۆ شەش ملیۆن دابەزاندووە كە ئاماژەیەكە بۆ گەورەیی گرفتەكانی بەردەم كەرتی نەوتی عێراق و پێدەچێت بەشێك لەو گرفتە پەیوەندی بە شێوازی گرێبەستەكان و سیستەمی ئیشكردن لە عێراق هەبێت. ئەمەش لە كاتێكدایە كە عێراق وڵاتێكی خاوەن یەدەگێكی گرنگی نەوتە و مێژووی 90 ساڵی لە بەرهەمهێنان هەیە و زۆربەی كێڵگەكانی لە ناوچەی باشوور (بەسرە و پارێزگاكانی دراوسێی بەسرەیە) كە شاخاوی نین و پێشتر كاریان تێدا كراوە.
هەڵبەت نابێت باس لە پشكی دابەزینی نرخی نەوت نەكەین كە بەشێكی سەرەكیە لە گرفتەكانی كەرتی نەوتی عێراق و كوردستان، هەروەها كێشەی شەڕی داعش كە نە تەنیا بەشێكی زۆری بودجەی بۆ خەرج دەكرا، كێشەی بۆ پڕۆژەكانی پەرەپێدان بەلانیكەم لە كێڵگەكانی نزیك لەو شەڕە دروستكردبوو.
كۆتایی:
سەرەڕای رەخنەی زۆری كەسانی ئابووریناس، تەكنیككار و شارەزا لە كەرتی نەوتی هەرێمی كوردستان، دەتوانین بڵێین لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا تا ئاستێكی زۆر سەركەوتوو بووە بەراورد بە عێراق، سەرەڕای كێشە و گرفتی زیاتر، بەشێكی زیاتری لە ئامانجەكانی پێكاوە و لە جێبەجێكردنی پلانەكانی سەركەوتووتر بووە.
هەڵبەت روونیشە كە سەقامگیریی ئەمنی و سیاسی لە هەرێمی كوردستان و دراوسێكانی (بەتایبەت تاوەكوو پێش 2014) كاریگەرییەكی زۆر گرنگی لەسەر بەدیهێنانی بەشێك لە ئامانجەكان هەبووە و نەگەیشتن بە بەشێك لە ئامانجە دیاریكراوەكانی كەرتی نەوتی هەرێمی كوردستان، بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و زەرەرمەندبوونی كۆمپانیا جیهانییەكان، سازبوونی شەڕی داعش و هەڕەشە و سكاڵاكانی حكوومەتی ناوەند لە فرۆشتن و گرێبەستەكانی نەوتی كوردستان كاریگەریی نەرێنییان هەبووە لەو رووەوە. هەڵبەت شێوازی گرێبەستەكانیش كە پێویستی بە وەبەرهێنان و سەرمایەی كۆمپانیا نەوتیەكانە، خۆی بەشێكی دیكەیە لە هۆكاری راوەستانی پڕۆژەكان لە هەرێمی كوردستان.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ