رووداو- هەولێر
زۆرجار دەگوترێت راستیی ژمارەكانی یەدەگی نەوت و گاز لە وڵاتان دەمێنێتەوە سەر ئەو مەرامەی لە پشت ژماردنەكە بووە. زۆر لە ژمارەو هەڵسەنگاندنەكان كە یەدەگی وڵاتان نیشان دەدەن، لە بنچینەدا مەرامی سیاسیی شاراوەیان لە پشتەوەیە. ژمارەكان رەنگدانەوەی خواست و ویستی چەند لۆبییەكی سیاسی دەستڕۆیشتوون كە بە نهێنی پلان و ئەجێندایەكی كورتبین جێبەجێ دەكەن. هەتا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وڵاتێكی زەبەلاحی نەوتی دونیا بوو، وەكو ئێستای سعودیە بڕبڕەی پشتی وزەی جیهان بوو. دوای پەنجاكان، ئەمریكا لە وڵاتێكی بەرهەمهێنی نەوتفرۆشی جیهانییەوە بووە وڵاتێكی زەبەلاحی نەوتكڕ، بگرە بەشێكی زۆر لە نەوت و گازی جیهان هەڵدەمژێت و لە پێناو زامنكردنی دەستگەیشتن بە وزەی پێویست شەڕو شۆڕو پێكدادانی سەربازی و سیاسیی گەورەش هەڵدەگیرسێنێت.
لە بنچینەدا پیشەسازیی نەوت پیشەسازییەكی ئەمریكییە و جیهان لە ئەمریكاوە فێری مامەڵەكردن بوون لەگەڵ ئەم كاڵا ستراتیجییەی كە ماوەی دوو سەدەیە یاری بە چارەنووسی مرۆڤ دەكات. هەر لە زووەوە كەلتووری هەڵسەنگاندنی یەدەگی نەوت و ژماردنی قەبارەی نەوتی ژێرزەوی كە چاوەڕوانی دەرهێنان دەكەن، بوو بە رۆتینێكی پیشەسازیی نەوت و بووە بەشێك لە پلانی ستراتیجیی ئیدارە یەك لە دوای یەكەكانی كۆشكی سپی.
كاتێك زەویناسی كۆمپانیای شێلی هۆڵەندی Marion King Hubbert ساڵی 1956 بیردۆزەكەی خستەڕوو كە باس لە كۆتاییهاتنی یەدەگی ئەمریكا و جیهان دەكات، لەلایەن هاوكارەكان و كەسانی دەستڕۆیشتووی ناو لۆبیە جۆراوجۆرەكانی كۆشكی سپی و كۆنگرێسەوە دووچاری گاڵتەجاڕی و ریسواكردن بووەوە. ئەگەرچی ژمارەكانی كە Hubbert خستنیەڕوو بواری دەستكاری و راستكردنەوەیان تێدایە، ئەو زەویناسە زەنگی ئاگاداركردنەوەی بۆ هەموو جیهان لێدا كە یەدەگی جیهان دەریایەكی بێ بن نییە و كێرڤی بەرهەمهێنانی هەر وڵاتیك پێچێكی تێدایە بەرەو خوارو رۆژێك دەگاتە بنبەست. پێشبینییەكانی Hubbert راست دەرچوون و ئەمریكا لە سەرەتای حەفتاكاندا، ئاستی بەرهەمهێنانی رووی لە داكشان كرد.
دوو چەمكی ئابووری هەن زۆر بەهەڵە لەلایەن هاووڵاتیانەوە بەكاردێن. هەموومان باسی "كۆتاییهاتن"ی نەوت دەكەین، بەڵام كەی ئەو رۆژە دێت؟ بێگومان رۆژی تەواوبوونی نەوت زۆر دوورەو پێویست ناكات سەری خۆمانی پێوە بهێشێنین و لە بنەڕەتدا پرسیارەكە هەڵەیە، چونكە سەدان ساڵی دیكەی دەوێت تا ئەو رۆژە دێت كە دوا بەرمیلی نەوت لە وڵاتێك دێتە بەرهەم. پرسیارە راستەكە ئەوەیە كەی نەوت كورت دەهێنێت؟ واتە كەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهان ناگاتە ئاستی هەڵمژینی نەوت لەلایەن وڵاتانی بەكارهێنەرەوە؟ ناوەندە ئابوورییەكانی جیهان سەرقاڵی وەڵامدانەوەی پرسیاری دووەمن و ناتوانن خۆیان لە بەرامبەری بدزنەوە. زۆرێك لە دەزگا هەواڵگرییەكانی جیهانیش بەوەوە سەرقاڵن كە كەی نەوتی جیهان لە كورتی دەدات و دەرهاویشتەكان چین و چۆن هاوكێشە جیهانییەكان دەگۆڕدرێن؟
زۆر لە شرۆڤەكارە سیاسی و سەربازی و ئابوورییەكانی جیهان، ئەمریكا بەوە تۆمەتبار دەكەن كە بۆ جەنگی عێراقیش پشتی بەم چەمكە بەست. چەمكی كورتهێنانی بەرهەمهێنانی نەوت و ئاكامە مەترسیدارەكانی وای لە ئەمریكا كرد بۆ پاراستنی كانەكانی نەوتی عێراق رژێمی سەدام بڕوخێنێ كە سەرجەم كارەكانی پشكنین و بەرهەمهێنانی نەوت و گازی پێشكەش بە رووسیا و چین كردبوو و ئەمریكاو كۆمپانیا زەبەلاحە ئەمریكییەكانی تینووی وزەی لێ بێبەش كردبوون.
دوای بەسەرچوونی بەهاری یەدەگی نەوتی ئەمریكی لە سەرەتای پەنجاكان، زۆربەی زۆری یەدەگی نەوت و گازی جیهان ئێستا لە هەندێك وڵاتی نادیموكراتی و نادامەزراوەیی كۆبوونەتەوە. لە نیوەی رۆژئاوای گۆی زەوی، نزیكەی 90%ی یەدەگی مسۆگەر لە ڤەنزوێللایە. لە نیوەكەی دیكەی رۆژهەڵاتی گۆی زەوی، بەشی شێری یەدەگ لە سعودیە و عێراق و ئێران و رووسیا و وڵاتانی كۆنی یەكێتی سۆڤیەتە. ناوەندە ئەكادیمییەكان و سەنتەرەكانی توێژینەوەی جیهانی و پێوەرەكانی دیموكراتیبوون پێشانی دەدەن كە ئەم وڵاتانە لە ریزی خواری خوارەوەی لیستەكانی شەفافیەت و دامەزراوەییدان. هەروەها ئابوورییەكانیان لە پێناو مەرامی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی رژێمە دەسەڵاتدارەكان و زۆر جار داپلۆسێنەرەكان بەكاردێن. ئۆپێك كە گەورەترین رێكخرای كارتێلی* جیهانە، دەیەوێت رێژەی بەرهەم كۆنترۆڵ بكات لە پێناو سەقامگیری و بەرز راگرتنی نرخی نەوت لە جیهان، رێژەی بەرهەمهێنانی رۆژانەی وڵاتانی ئەندامانی لەسەر راپۆرتی ساڵانەی یەدەگی مسۆگەر دەستنیشان دەكات. هەربۆیە، وڵاتانی ئەندامی ئۆپێك هەمیشە لە پێشبڕكێی ماراسۆنیدان بۆ راگەیاندنی یەدەگی نوێ بۆ ئەوەی ئۆپێك رێژەی بەرهەمهێنانیان كە بە ”كۆتا“ ناسراوە، زیاد بكات و دراوی بیانی بە لێشاو بخزێتە نێو بانكەكانیان و زۆرجاریش راستەوخۆ بۆ گیرفانی سەركردەكان و سوپاو حاشیەكانیان.
ساڵی 1982، كوەیت یەدەگی مسۆگەری نەوتی 67 بلیۆن بەرمیل بوو، كەچی لە ساڵی 1988دا، 27 بلیۆنی دیكەی بۆ یەدەگەكەی خۆی زیاد كرد و بووە 100 بلیۆن. بە هەمان شێوە، سعودیە لە 165 بلیۆنەوە خۆی كرد بە 254 بلیۆن، ڤێنزوێللا لە 24 بلیۆنەوە خۆی گەیاندە 58 بلیۆن. ئێرانیش هاوشێوەی دەستەخوشكەكانی دیكەی ئەندامانی ئۆپێك لە 56 بلیۆنەوە خۆی هەڵكشاند بۆ 92 بلیۆن. هەموو ئەم گۆڕانكاریانە لە ژمارەی یەدەگی نەوت لە ماوەی شەش ساڵدا، بۆ هەندێك وڵات ئەم زیادكردنە بووە مایەی سەرسوڕمان كە ساڵانە سەدان ملیۆن بەرمیل بەرهەم دێنن و یەدەگ دەبێت روو لە كەمی بكات، كەچی یەدەگ بە شێوەیەكی ئێكسپۆنێنشیالی زیاد دەكات. لەبەر ئەوەی زۆربەی پیشەسازیی نەوت و گازی ئەم وڵاتانە كۆمپانیا نیشتیمانیەكانی سەر بە دەوڵەت كۆنتڕۆڵی دەكەن، زۆرێك لە داتاكانی پشكنین و دۆزینەوەی كێڵگەی نوێ و زیادكردنی یەدەگ، خۆماڵیانە رادەگەیەندرێت و دەزگا جیهانییەكانی پەیوەندیدار دەرفەتی ئەوەیان نییە لە راستی و دروستیی ئەم ژمارانە بكۆڵنەوە. تا ئەمڕۆش، یەدەگی ئەم وڵاتانە بەردەوام لە هەڵكشاندایە و بەوپێیەش، ”كۆتا“یەكی زەبەلاحیان لەلایەن ئۆپێكەوە مسۆگەر كردووە كە وڵاتێكی وەكو عێراق بگرە ناتوانێت، هێندەی ئەو كۆتایەی بۆشی دانراوە بەرهەم بێنێت.
نووسەری ناوداری ئەمریكی Matthew Simmons، كە دەگوترێت هیچ كەس هێندەی ئەو كاریگەریی نەبووە لەسەر ئاگاداركردنەوەی كۆشكی سپی لەمەڕ كۆتاییهاتنی نەوتی جیهان، لە كتێبی Twilight in the Desert كە ساڵی 2005 بڵاوبووەوە، باسێكی سەیری نەوتی سعودیە دەكات. Simmons دەڵێت هەموو جیهان تووشی شۆك دەبێت كاتێك حەقیقەتی یەدەگی نەوتی سعودیە دەزانن.
Simmons پشت بە 200 توێژینەوەی شیكاری دەبەستێت بۆ لێكدانەوەكانی و بە بڕوای ئەو، سعودیە زۆر زیادەڕۆیی كردووە لەو ژمارانەی بۆ یەدەگی نەوت پێشانی جیهانی داوە. هەروەها نووسەر دەڵێت كێڵگەكانی نەوتی سعودیە هێندە نەوتیان بەرهەم هێناوە شەكەت و ماندوو بوون، لە سەرووی هەموو كێڵگەكانیش كە لەسەروبەندی خۆرئاوابووندان كێڵگەی زەبەلاحی “غەوار”یە كە گەورەترین كێڵگەی زەبەلاحی جیهانە و بڕبڕەی پشتی ئابووریی سعودیەیە. مەرامیش لە گەمەكردن بە ژمارەی یەدەگی سعودی ئەوەیە كە بتوانێت لە پشت سەری ئۆپێكەوە زیاترین رێژەی نەوت بفرۆشێت و حكومەت و كورسی شاهانەی ئێستای پێ بەهێزتر بكرێت، بێ گوێدانە ئەوەی كە چەندین وڵاتی جیهان، لە سەرووی هەمووشیان ئەمریكا، پلانی درێژخایەنی ستراتیجی گەشەی ئابووریی خۆیان لەسەر نەوتی "بە حیساب زەبەلاحی" سعودیە هەڵچنیوە. نووسەر پێداگری دەكات و دەڵێت كارێكی مەترسیداری گەورەیە كە جیهان پشت بە یەدەگی ناڕوونی سعودیەو وڵاتانی دیكەی ئەندام لە ئۆپێك ببەستێت كە یەدەگیان زۆر كەمترە لەوەی رایدەگەیەنن.
لە كوردستان، پێویستە حكومەت و وەزارەتە پەیوەندیدارەكانی وەك سامانە سروشتییەكان و ئابووری و پلاندانان، بەوپەڕی كراوەیی و پیشەگەرییانە مامەڵە لەگەڵ یەدەگی راگەیەندراو بكەن، دوور لە سۆز و دەمارگیریی نەتەوەیی. ساڵانە بە پشتبەستن بە داتا راست و دروستەكان رێژەی یەدەگی نەوت و گاز رابگەیەنین. فەرمانگەی زەویناسیی كوردستان كارا بكرێت و مەشق بە زەویناس و ئەندازیارەكانمان بكەین لە بواری خەمڵاندنی یەدەگ كار بكەن. بە هاوكاری دامەزراوە باوەڕپێكراوە جیهانیەكان و زانكۆ خۆماڵیەكان و نێودەوڵەتیەكان لە پێناو ئەنجامدانی توێژینەوەی ورد لەسەر یەدەگی كوردستان و خستنە بەردەستی داتای ئەو كۆمپانیایانەی كە لە كوردستان سەرقاڵی پشكنین و دەرهێنانی نەوت و گازن. پێویستە متمانەیەكی بەهێز بۆ ئەو وڵاتانە دروست بكەین كە لە پلانیاندایە ئایندەی ئاسایشی وزەی خۆیان لەسەر یەدەگی نەوت و گازی كوردستان دابڕێژن. بوونی تەمومژ لەسەر داتاو یەدەگی نەوت و گازی كوردستان دوودڵی و بێ متمانەیی دەداتە هاوبەشە ستراتیجیەكانمان. ماوەیەك پێش ئێستا، سەرۆكی كۆمپانیای تۆتالی فەرەنسی گوتی، جارێ زووە بزانین كە دەتوانین هیواو ئاوات لەسەر نەوتی كوردستان بنیات بنێین یان نا!. كوردستان دەبێت وەڵامی ئەو پرسیارانە بە كردار بداتەوە، بە زمانێك و بە پێوەرێك كە كۆمپانیاكان و هاوبەشەكانمان باش تێیدەگەن، زمانی پیشەگەریی، پرۆفێشناڵیی، دامەزراوەیی و شەفافیەت.
*كارتێل: كاتێك كۆمپانیاكان دەست تێكەڵ دەكەن لە پێناو كۆنتڕۆڵكردنی نرخی كاڵا لە بازاڕ. لە زۆر لە وڵاتانی بازاڕی ئازاد، كارتێلكردن قەدەغەیە.
