رووداو دیجیتاڵ
ساڵانە جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان داهات و خەرجییەکانی هەرێمی کوردستاندا بەدی دەکرێت. بەبێ هەژمارکردنی ئەو بودجەیەی بەغدا بۆ مووچە تەرخانی دەکات، کورتهێنانەکە لە سەرووی 5 تریلیۆن دینارەوەیە. تەنانەت بە پشتبەستن بە پارەکەی بەغداش، هێشتا ساڵانە نزیکەی نیو تریلیۆن دینار کورتهێنان دەمێنێتەوە.
ئەم ناهاوسەنگییە گەورەیەی نێوان داهاتی ناوخۆیی و خەرجییە گشتییەکان، ئاماژەیەکی روونە بۆ ئەوەی کە پێکهاتەی دارایی هەرێمی کوردستان رووبەڕووی گوشارێکی بەردەوام دەبێتەوە و کەلینی نێوان داهات و خەرجی گەورەتر دەبێت. ئەگەر جیاوازییەکە لە ماوەی حەوت ساڵدا لە دەوروبەری 36 تریلیۆن دینار بێت، ئەوە دەردەخات کە بەبێ پاڵپشتی دارایی دەرەکی یان حکومەتی فیدراڵی، سیستمی دارایی هەرێمی کوردستان توانای خۆبژێوی نییە و ناتوانێت لەسەر پێی خۆی بوەستێت.
بەپێی داتا بڵاوکراوەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە نێوان ساڵانی 2019 بۆ 2025 کۆی داهاتی هەرێمی کوردستان بەبێ بەغدا 51 تریلیۆن دینار بووە، لە بەرامبەردا کۆی خەرجییەکان گەیشتوونەتە 87 تریلیۆن دینار. تەنانەت بە هەژمارکردنی پارەی تەرخانکراو بۆ بودجەش لە بەغداوە، کورتهێنانی مانگانە نزیکەی 500 ملیار دینارە. ئەوەی لەم داتایانەدا زیاتر جێگەی سەرنجە، ناهاوسەنگیی گەورەی نێوان خەرجییەکانی بەکاربردن (تەشغیلی) و خەرجییەکانی وەبەرهێنانە لە بەشە جیاوازەکاندا.
چۆنیەتی دابەشبوونی خەرجییەکان لەماوەی ئەو 7 ساڵەدا بەگشتی لە هەرێمی کوردستان بەم شێوازەی خوارەوە بووە، کە بەتێکڕا رێژەی 74%ی بۆ مووچە، رێژەی 16.3%ی بۆ بەکاربردن (کاروباری کارگێڕی و راپەڕاندنی کارەکانی دامەزراوەکان)، رێژەی 4.65%ی بۆ دابینکردنی کارەبا و رێژەی 4.42%یشی بۆ پرۆژەکانی وەبەرهێنان بووە.
لە ماوەی حەوت ساڵی رابردوودا، تەنیا خەرجیی مووچە بە رێژەی نزیکەی 100 ملیار دینار زیادی کردووە. لەو رێژەی 74%ـەش کە بۆ مووچە تەرخان کراوە، کەمتر لە یەک لەسەر چواری (25%) بۆ فەرمانبەرانی شارستانی بووە. هەروەها، ئەم خەرجیانەش چ بۆ مووچە بێت یان بەکاربردن لەسەر ئاستی وەزارەتەکان، دامەزراوەکان و تەنانەت پارێزگاکانیشدا جیاوازی گەورەیان تێدایە.
پێکهاتەی مووچەخۆران لە هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکە کە کۆی مووچەخۆران بەسەر چوار جۆری سەرەکیدا دابەش دەبن: یەکەمیان، فەرمانبەرانی هەمیشەییە کە ژمارەیان 378 هەزار و 159 فەرمانبەرە. دووەمیان، هێزەکانی پێشمەرگەیە کە ژمارەیان 152 هەزار و 182 کەسە. سێیەمیان خانەنشینانە کە ژمارەیان 354 هەزار و 758 کەسە و چوارەمیان فەرمانبەرانی گرێبەستە کە ژمارەیان 30 هەزار و 258 کەس دەبێت.
لەڕووی کۆکردنەوەی داهاتەوە، هەرێمی کوردستان پشتی بە سێ سەرچاوەی سەرەکی بەستووە: داهاتی نەوتی (لە رێگەی هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهان)، داهاتی گومرگی (له 7 خاڵی سنووری فەرمی نێودەوڵەتییەوە)، و داهاتی باج. بۆ نموونە لە ساڵی 2019دا پێکهاتەی رێژەیی کۆی داهات بەم شێوەیە بوو: داهاتی نەوت 52.7%، گومرگ 16.7%، باج 7.6%، و داهاتەکانی دیکە 23%.
لێرەدا بە دوو بەش هەڵوەستە لەسەر داتاکانی وەزارەتی دارایی بۆ داهات و خەرجییەکان لەسەر ئاستی کەرتە جیاوازەکان و پارێزگاکان دەکەین، ئەوەی لەم بەشەدا سەرنجی دەخەینەسەر، خستنەڕووی گۆڕانکارییەکانی کۆکردنەوەی داهات و خەرجیی کەرتە جیاوازەکانە لە نێوان ساڵانی 2019-2025، لەوەشدا سەرنج دەخەینە سەر داهاتی نانەوتی و خەرجیی بەکاربردن بۆ وەزارەتەکان.
داهاتەکان لە هەرێمی کوردستان (2019-2025)
بەپێی راپۆرتی کار و چالاکی و چاکسازییەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووری 2019-2025، کە لەم مانگەدا بڵاوکراوەتەوە، لەسەرەتای 2019 تاوەکو ئاداری 2023 هەرێمی کوردستان بەهۆی هەناردەکردنی نەوتەوە خاوەنی داهاتێکی سەربەخۆ بوو، بەڵام لە ساڵانی 2024 و 2025دا، بەهۆی راگرتنی هەناردەی نەوت بۆ دەرەوە، داهاتی نەوتیی حکومەت بوو بە سفر. ئەمە لە کاتێکدایە کە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان بەردەوام بوون لە بەرهەمهێنانی نەوت و فرۆشتنی لە بازاڕی ناوخۆدا بە نرخێکی تێکڕای 25 تا 35 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک (بەپێی کوالێتی نەوتەکە).
لە لایەکی دیکەوە، داهاتی گومرگ لە خاڵە سنوورییەکانەوە ساڵ بە ساڵ زیادی دەکرد؛ لە ساڵی 2019دا لە 1.3 تریلیۆن دینارەوە گەیشتە 1.6 تریلیۆن دینار لە ساڵی 2024، بەڵام لە ساڵی 2025دا دابەزی بۆ 1 تریلیۆن دینار. هاوکات داهاتی باجیش لەم حەوت ساڵەدا بەرز و نزمییەکی زۆری کرد، بە شێوەیەک کە جیاوازیی ساڵانەی لە نێوان 600 ملیار دینار زیادبوون تا 800 ملیار دینار کەمبووندا بووە وەک لە خشتەی خوارەوەدا روون کراوەتەوە.
لەلایەکی دیکەوە، تەنانەت ئەگەر بازاڕی نەوتیش زۆرباش بێت و نرخی بەرمیلێک لە سەروو 100 دۆلاریشەوە بێت وەکو 2022، هێشتا داهات بەشی خەرجی ناکات و کورتهێنان دەبێت. ئەگەر وەکو ساڵی 2023یش بێت ئەوە داهاتەکان تەنیا دەتوانێت نیوەی خەرجیییەکان پڕ بکاتەوە.
خەرجییەکان لە هەرێمی کوردستان (2019-2025)
خەرجیی سەرەکی لە هەرێمی کوردستان مووچەیە، کە سێ لەسەر چواری (75%) خەرجیی مانگانە پێکدەهێنێت. ئێستا و دوای رادەستکردنی دۆسیەی نەوت بە كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی نیشتمانیی عێراقی (سۆمۆ) لە 27ی ئەیلوولی 2025، دابینکردنی مووچە بەستراوەتەوە بە بەغداوە و مانگانە بەغدا لەدوای دابەشکردنی مووچەکەی خۆی دەینێرێت.
دوای مووچە، خەرجیی بەکاربردن (تەشغیلی) بۆ دامەزراوەکان دێت کە مانگانە نزیکەی 130 بۆ 160 ملیار دینارە و ساڵانە دەگاتە 1.8 بۆ 2 تریلیۆن دینار.
سێیەم گەورەترین جۆری خەرجی، خەرجیی بەرهەمهێنانی کارەبایە. بەپێی داتاکان، ئەم کەرتە ساڵانە پێویستی بە 400 بۆ 900 ملیار دینار هەیە، کە پشکێکی زۆر گەورەی خەرجییەکانی بردووە، بەبێ ئەوەی داهاتی کۆکراوەی کارەبا بەجیا لە نێو داهاتە گشتییەکاندا دیاری بکرێت.
چوارەم جۆری خەرجی بۆ پرۆژەکانی وەبەرهێنان بووە، کە بڕەکەی ناجێگیرە؛ بۆ نموونە لە ساڵی 2020 تەنیا 90 ملیار دینار بووە و لەساڵێکی زۆرباشی وەبەرهێنان وەکو ساڵی رابردوو 1 تریلیۆن دینار بووە. لەم 7 ساڵەدا تێکڕای خەرجیی ساڵانەی وەبەرهێنان بۆ هەموو کەرتەکان تەنیا 500 ملیار دینار بووە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە لە بودجەی گشتیی عێراقدا دەیان تریلیۆن دینار بۆ وەبەرهێنان تەرخاندەکرێت، بەڵام پشکی دامەزراوە و پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان بە کەرکوکیشەوە لەو بڕە پارەیە سفر بووە.
کۆی خەرجییەکانی مووچە، بەکاربردن و کارەبا 90% تا 92%ی سەرجەم خەرجییەکانی هەرێمی کوردستان پێکدەهێنن. لە ناو خەرجیی بەکاربردنیشدا، نزیکەی نیوەی پارەکە بۆ هەردوو وەزارەتی کارەبا و شارەوانی دەچێت (15% بۆ کارەبا، 9% بۆ شارەوانی، و 8% بۆ وەزارەتی ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێبوون).
بەپێی سەرژمێریی ساڵی 2024، دانیشتوانی هەرێمی کوردستان 6 ملیۆن و 519 هەزار و 129 کەسە، لەم ژمارەیەش ئەوانەی لە ناوەندەکانی خوێندنن زیاتر لە 2 ملیۆن قوتابی لەخۆدەگرێت (1 ملیۆن و 860 هەزار لە قوتابخانە حکومییەکان و نزیکەی 150 هەزار لە کەرتی تایبەت). سەرەڕای ئەم قەبارە گەورەیە و ژمارەی زۆری مامۆستایانی هەمیشەیی و گرێبەست، خەرجییەکانی کەرتی پەروەردە تەنیا 5%ی کۆی خەرجیی بەکاربردن پێکدەهێنێت، وەک لە گرافیکی پلەبەندی خەرجیی وەزارەتەکاندا هاتووە.
تەرازوی دارایی هەرێمی کوردستان نەبوونی زیادە و بەردەوامیی کورتهێنان (2019-2025)
هەرێمی کوردستان بەدەست ناهاوسەنگییەکی توندی داراییەوە دەناڵێنێت؛ کۆی خەرجییەکانی نزیکەی دوو هێندەی داهاتە ناوخۆییەکانیەتی. تەنیا لەو ساڵانەدا کە نرخی نەوت زۆر بەرز بووە (وەک ساڵی 2022 کە داهاتی نەوت گەیشتە 7.7 تریلیۆن دینار)، هەرێمی کوردستان توانیویەتی تا رادەیەک خەرجییەکانی پڕ بکاتەوە و کورتهێنان کەم بێت.
بەپێی ژمارەکانی وەزارەتی دارایی، ئەو بڕە پارەیەش کە لە بەغداوە دەنێردرێت، پشکی راستەقینەی هەرێمی کوردستان نییە کە لە بودجەدا بە 12.62% دیاری کراوە، لە کاتێکدا دانیشتوانی هەرێمی کوردستان 14.1%ی عێراق پێکدەهێنن. ئەوەی جێگەی سەرنجە تەنانەت بەو پارەیەی بەغداشەوە، لەماوەی 7 ساڵی رابردوودا هەرێمی کوردستان ساڵانە نزیکەی 550 ملیار دینار کورتهێنانی هەبووە. لە ساڵی 2025دا، کاتێک بەغدا بۆ ماوەی دوو مانگ مووچەی نەنارد، کورتهێنانەکە بۆ 1.6 تریلیۆن دینار بەرزبووەوە و بەو هۆیەوە مووچەی دوو مانگی فەرمانبەران، پێشمەرگە و خانەنشینان دابەش نەکرا.
کۆتایی
داتاکان راستییەکی حاشاهەڵنەگر دەسەلمێنن: ئابووریی هەرێمی کوردستان بە تهواوی گرێدراوی دەرەوەیە. تەنانەت بە پارەکەی بەغداشەوە کورتهێنان بەردەوامە. کەمبوونەوەی خەرجییەکانی وەبەرهێنان و بەکاربردن تەنیا بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییە سەرەکییەکان بووە؛ بۆ نموونە خەرجیی وەزارەتی کارەبا بە تەنیا یەک لەسەر شەشی کۆی خەرجییەکانی بەکاربردن پێکدەهینێت و لە پێش خەرجیی وەبەرهێنانی هەموو کەرتەکانی دیکەوەیە.
خەرجییەکان لە دەرەوەی مووچە و کارەبا زۆر کەمن، و کەمترینیان بۆ کەرتە گرنگەکانی وەک پەروەردە، خوێندنی باڵا و تەندروستی دەچێت کە پێکەوە تەنیا 16%ی خەرجی بەکاربردن پێکدەهێنن. لە لایەکی دیکەوە، داهاتە نانەوتییەکانی وەک گومرگ و باج، لە باشترین ساڵدا وەک ساڵی 2019 کە پێکەوە 2 تریلیۆن دینار بوون، تەنیا دەتوانن 25%ی خەرجییەکانی هەرێمی کوردستان دابین بکەن.
بەهۆی ئەوەی 70% بۆ 77%ی خەرجیی ساڵانە بۆ مووچەی 1 ملیۆن و 190 هەزار مووچەخۆر دەچێت، کێشە لە ناردنی پارەی حکومەتی فیدراڵییەوە راستەوخۆ ژیانی هاوڵاتیان پەکدەخات. ئەگەر گرووپی تەمەنیی خوار 18 ساڵ (که سەروو 38%ی و نزیکەی 2.5 ملیۆنە) لە ژمارەی دانیشتوان دەرکەین، لە هەر چوار کەسی پێگەیشتوو لە هەرێمی کوردستان، یەکێکیان چاوەڕێی مووچەی مانگانە دەکات، ئەمەش رەنگدانەوەی راستەوخۆی لەسەر بازاڕ و جووڵەی ئابووری هەیە.
لە کۆتاییدا، ئەم ژمارانە زەنگێکی مەترسیدارن بۆ وەزارەتەکانی پلاندانان و دارایی و ئابووری تاوەکو ستراتیژی خۆیان بگۆڕن؛ پێویستە کارئاسانی بۆ فرەچەشنکردنی کۆکردنەوەی داهاتە نانەوتییەکان بکرێت و خەرجییەکان لە بەکاربردنەوە بەرەو وەبەرهێنانی بەرهەمهێنەر ئاڕاستە بکرێن تاوەکو جیاوازی داهات و خەرجی کەم بێتەوە و کەمتر لەژێر رەحمەتی حکومەتی فیدراڵی دا بێت.
