گەڕانەوەی دووەمی داعش؛ لە گوندەکانەوە بۆ شارەکان

لە 2019، داعش دوو گورزی کوشندەی بەرکەوت، کە هەردووکیان بایەخی سیمبوولی گەورەیان بۆ هێزەکانی دژی داعش هەبوو، یەکەمیان شکستی باغۆز بوو، کە تێیدا داعش دوایین ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆی لە سووریا لەدەستدا، ئەوەی دیکەیان کوژرانی ئەبوبەکر بەغدادی، خەلیفەی داعش بوو، کە لە تشرینی یەکەمی 2019 لەلایەن هێزی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی ئەمریکا لە پارێزگای ئیدلب کوژرا. 

بەڵام ئەزموونی رێکخراوە تەکفیرییەکان ئەوەی دەرخستووە کە شکستی جوگرافی ئەو رێکخراوانە و لەدەستدانی سەرکردە بە واتای داڕووخانی هەیکەل و پێکهاتەی چالاکییەکانی ئەو رێکخراوانە نییە. هێرشەکانی چەند مانگی رابردووی داعش لە نێوەڕاست و باکووری عێراق ئەو راستییە پشتڕاستدەکەنەوە. 

هیشام هاشمی، شارەزای ئەمنی عێراق و راوێژکاری حکومەتی پێشووی عێراق، لە راپۆرتێکی بۆ ناوەندی سیاسەتی جیهانی CGPolicy ئاماژە بۆ ئەوە دەکات داعش توانیویەتی گۆڕانکارییەکانی عێراق وەک دەرفەتێک بۆ خۆی بقۆزێتەوە، لەوانەش خۆپیشاندانەکانی عێراق، دەستلەکارکێشانەوەی حکومەت و چەقبەستوویی سیاسی، ناکۆکییەکانی نێو حەشدی شەعبی دوای کوژرانی ئەبوهەمدی موهەندیس، فەرماندەی کەتایبی حیزبوڵڵای عێراق و کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق. 

خۆپیشاندانەکانی عێراق، کە لە سەرەتای تشرینی یەکەمەوە دەستیان پێکرد، حکومەتی عێراقی ناچارکرد ژمارەیەکی زۆری هێزەکان لە باکوورەوە بۆ نێوەڕاست و باشووری عێراق بگوازێتەوە. بە بۆچوونی هاشمی ئەوە وایکردووە داعش پێویستی بە هێزێکی کەمتر بێت بۆ هێرشەکانی. 

جیا لەمە داعش لە چەند مانگی رابردوودا هێزەکانی حەشدی شەعبی و حەشدی عەشایری کردووەتەوە ئامانج. ئاماری جیاواز سەبارەت بە هێرشەکانی داعش بڵاودەکرێنەوە. ئارۆن زێرین، شارەزای گرووپە جیهادییەکان لە پەیمانگەی واشنتن، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە داعش لە سەرەتای ئەمساڵەوە زیاتر لە 433 هێرشی لە عێراق و سووریا ئەنجامداوە، لەو ژمارەیە 151 هێرشیان (واتە 34%ی هێرشەکان) لە مانگی نیسان بوون. ناوەندی (مەنەسە)ی بۆ راپۆرتی بەدواداچوون، ئاماژە بۆ 48 هێرش دەکات، کە لە سەرەتای نیسانەوە بۆ رۆژی 4ی ئایار لە عێراق ئەنجامدراون، لەو ژمارەیەش 28 هێرشیان (واتە 58%ی هێرشەکان) لە پارێزگاکانی دیالە و سەلاحەدین بوون.

سامرجبووری، ئەفسەری پۆلیس لە تکریت دەڵێ "مێژوو خەریکە خۆی دووبارە دەکاتەوە، هەستدەکەم ئەوەی ئێستا روودەدات رێک ئەوەیە کە لە 2014 روویدا و ئەوەی ئێستا تەنیا خەلیفەیەکی بێعەقڵی لێ کەمە كە دەوڵەتی ئیسلامی رابگەیێنێتەوە. بەڵام ئێمە رێگە نادەین ئەوە رووبدات". ئەوەی دیار نییە ئەوەیە حکومەت و هێزە ئەمنییەکانی عێراق چۆن رێگە لە رووداوێکی وادەگرن، لەکاتێکدا ئێستا داعش "رۆژانە لە گوندەکانی بیابانەوە هێرشدەکات".

هاشمی پێیوایە سێ هۆكار وایانکردووە داعش ئەو ناوچانەی ئێستا بۆ چالاکی و هێرشەکانی هەڵبژێرێت، کە یەکەمیان هۆكاری داراییە، دووەمیان هۆكاری قوڵایی ستراتیژییە و دوایین هۆكاریش دروستکردنەوەی ژینگەی گونجاوی کۆکردنەوەی لایەنگرە. 

هۆكاری دارایی: بەگوێرەی راپۆرتەکەی CGPolicy داعش دووسایدەکانی نێوان رۆژئاوا، باکوور و رۆژهەڵاتی عێراقی کردووەتە ئامانج، کە رێگەی بازرگانی و گواستنەوەی نەوت و گازی عێراق و تۆڕەکانی دابەشکردنی کارەبا و ئینتەرنێتن. 

بەپێی دانپێندانی گیراوانی داعش، ئەو رێکخراوە مانگانە 3 ملیۆن دۆلاری لە باجی سەر کۆمپانیاکانی گواستنەوەو هەروەها بازرگانیکردنی دەرمان، جگەرە، چەک، قاچاخی نەوت، کاڵای نایاسایی و خۆراک دەستدەکەوێت. راپۆرتە ئەمنییەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن داعش نزیکەی 100 ملیۆن دۆلار وەبەرهێنانی لە عێراق هەیە و داهاتی مانگانەی ئەو وەبەرهێنانە 4 ملیۆن دۆلارە. داعش ئەم داهاتە بۆ خەرجی راگرتنی شانەنوستووەکان بەکاردەهێنێت، کە تێیدا مووچەی هەر چەکدارێکی ئاسایی لەنێوان 200 بۆ 250 و مووچەی فەرماندەکان 500 بۆ 600 دۆلارە. بەشێکی ئەو داهاتەش بۆ چەکدارە کەمئەندامەکان و خێزانەکانیان و ئەنجامدانی هێرشەکان بەکاردەهێنرێت.

قووڵایی ستراتیژی: داعش بۆ شاردنەوەی چەک و تەقەمەنی و چەکدارەکانی، پلاندانان بۆ هێرش و خۆرێکخستنەوە پێویستی بە حەشارگەیە. هەر بۆیە ئەو رێکخراوە فوکووسی لەسەر ناوچە گوندییەکانی باکوور و نێوەڕاستی عێراقە، لەوانەش دۆڵەکان، ناوچە شاخاوییەکان، بیابانەکانە، کە هێزە سەربازییە باوەکان بە ئاسانی ناتوانن چاودێرییان بکەن. 

ژینگەی کۆکردنەوەی جەماوەر: داعش دەیەوێ لە پشتێنەکانی نزیک شارەکان و گوندەکانەوە نزیک بێت، کە تێیدا هێزەکانی حەشدی عەشایری چالاکن، ئەو هێزانە لە 2014 تاوەکو 2017 بۆ تێکشکاندنی داعش هاوکاری هێزە ئەمنییەکانی حکومەتی عێراقیان کردووە، بەڵام ئەو هێزانە ناکۆکی زۆریان لەگەڵ هێزە ناوخۆییەكانی دیکە و میلیشیا شیعەکانی حەشدی شەعبی هەیە، ئەوەش وایکردووە دۆخی ئەمنیی ئەو ناوچانە ناجێگیر بێت. 

بەدەر لەو ناسەقامگیرییە ئەمنییە، ئەو ناوچانە بەهۆی نزیکەی 3 ساڵ شەڕی دژی داعشەوە گەورەترین وێرانکارییان بە خۆیانەوە بینیوە، لەوەشناچێت حکومەتی بەغدا لە داهاتوویەکی نزیکدا ویست و توانای ئاوەدانکردنەوەیانی هەبێت. داعش لە رابردووشدا بە قۆستنەوەی ئەو کەلێنە ئەمنی، ئابووری و ئیدارییانە توانیویەتی هەست و سۆزی خەڵک بۆ لای خۆی رابکێشێت.

بەگوێرەی راپۆرتەکە ناوەندی سیاسەتی جیهانی، داعش عێراقی بەسەر 11 کەرتی جوگرافیدا دابەشکردووە، کە بریتین لە کەرتەکانی نەینەوا، دیجلە، کەرکووک، دیالە، بەغدا، باشوور، ئەنبار، سەلاحەدین، بادیە، جەزیرە و باکووری بەغدا. لە هەر کەرتێک داعش لەنێوان 350 بۆ 400 چەکداری هەن. 

ساڵی رابردوو، ناوەندی توێژەی جەنگ ISW لە راپۆرتێک لەبارەی دووەم سەرهەڵدانەوەی داعش ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە داعش لەکاتی شەڕی رزگارکردنی مووسڵەوە کار لەسەر ستراتیژی قۆناخی دوای کەوتنی خەلافەت دەکات. هیشام هاشمی، کە ساڵانێکە کار لەسەر جموجۆڵەکانی قاعیدە و داعش لە عێراق دەکات، پێیوایە داعش لەو قۆناخەی ئێستادا سێ كاری لەپێشینەی ستراتیژی هەن. 

یەکەم، شکاندنی ورەی هێزە سوننە ناوخۆییە لایەنگرەكانی حکومەت و موختارەکان. هۆزە سوننەکانی نێوەڕاست و باکووری عێراق لە ساڵانی 2006-2008 رۆڵی سەرەکییان لە جێبەجێکردنی هەڵمەتی سەحوە لەدژی رێكخراوی قاعیدەی عێراق هەبوو. داعش دەیەوێت رێگە لە دووبارەبوونەوەی هەڵمەتێکی لەوجۆرە بگرێت، بۆیە ئەندامانی حەشدی عەشایری و موختارەکان دڕفێنێت و دەیانکوژێت، گوندەکانیان هاوەنباران دەکات و زەوییە کشتوکاڵییەکان دەسووتێنێت.

دووەم، کردنەوەی مەودای پێویست بۆ جموجۆڵ و مانۆڕی چەکدارەکانی لە گوند و ناوچە چۆڵەکان و پشتێنەی دەروبەری شارەکان، لەوانەش پشتێنەی بەغدا، تکریت، سامەرا، مووسڵ و کەرکووک. چاودێری جموجۆڵی داعش لەو ناوچانە بە هێزە ناوخۆییەکان ناکرێت و پێویستی بە هێزی زۆر و کەرستە و تەکنەلۆژیای ئاڵۆزی سیخوڕییە.

رێكخراوی قاعیدەی عێراق، کە دواتر بە دەوڵەتی ئیسلامی عێراقیش ناوی دەرکرد، لەسەر بناخەی ناکۆکییەکانی عەرەبی شیعە و سوننە و دۆخی خراپی گوزەرانی ناوچە سوننەکانی عێراق، پەرەی بە ریزەکانیدا. داعش خۆیشی لە 2013 دۆخێکی هاوشێوەی ئەوەی بۆ راکێشانی سۆزی عەرەبە سوننەکان بەکارهێنا.

سێیەم، دروستکردنەوەی دۆخێکی هاوشێوەی 2005 و 2013یە، کە تێیدا زەوینەی فراوانبوونەوەی گرووپە تەکفیرییەکان لە عێراق هاتەئاراوە.

بۆ ئەم مەبەستە، داعش لەمپەر بۆ ئاساییکردنەوەی دۆخی ئیداری، ئابووری و ئەمنی ناوچە رزگارکراوەکان و گەڕانەوەی ئاوارەکان دروستدەکات، هاوکاتیش بە دروستکردنی کێشەی ئەمنی، میلیشیا شیعەکان پەلکێشی ناوچەی سوننەکان دەکات و لەوێشەوە بەریەککەوتن و ناکۆکی نێوان کۆمەڵگەی سوننە و شیعەی عێراقی قووڵتر دەکاتەوە.

لە ژمارەی 113ی گوڤاری هەفتانەی (النباء)ی داعشدا هاتووە کە هەرچەند هێرشەکانی ئێستای داعش لەڕووی قەبارەوە بچووکن، بەڵام ئەو هێرشانە دەبنە هۆی ئەوەی هێزە حکومییەکان لە نیگەرانی بەردەوامدا بن، گوشاری دارایی لەسەر عێراق دروستدەکەن و ورەی سوپای عێراق لاوازدەكەن و دادەبەزێنن. 

بە گوێرەی راپۆرتەکەی ناوەندی سیاسەتی جیهانی، لە هەرکام لەو ناوچانەی عێراق کە داعش بەپێی هەبوون و رێکخستنەکانی دابەشیکردبوون، جگە لەو 350 بۆ 400 چەکدارە چالاکەی کە هەن، 400 چەکداری ناچالاک یان ئەندامی شانەی نوستووی داعشیش هەن، لەکاتێکدا پارێزگەکانی دیالە و کەرکووک، کە ناوچەی جێناکۆکی نێوان بەغدا و هەولێرن، ناوەندی سەرەکی هێرشەکانی داعش پێکدەهێنن. 

ئەگەر داعش هەبوونی خۆی لە باشووری کەرکووک، باکووری رۆژهەڵاتی دیالە و رۆژهەڵاتی سەلاحەدین بەهێز بکات، ئەوە رێخۆشکەر دەبێت بۆ ئەوەی ئەو رێکخراوە پێگەی لە باشووری سامرا و باکووری بەغداش بەهێزتر بکات و لەوێشەوە دەست بەسەر کۆمەڵێک رێگەی ستراتیژیدا بگرێت کە توانای لۆجیستیکیی داعش بەرزدەکەنەوە. بەپێی هەندێک راپۆرتی ئەمنی، کە هیشام هاشمی چاوی پێیکەوتوون، داعش هەر ئێستا دەستی بە گواستنەوەی چەک و تەقەمەنی لەنێوان سنوورەکانی رۆژهەڵات و رۆژئاوای عێراق کردووە. 

لە سەرەتای ئەمساڵەوە هاوئاهەنگییەکانی نێوان هێزەکانی هاوپەیمانان و هێزە عێراقییەکان لاواز بووە، ئەوەش نەک هەر ژمارەی هێرشە ئاسمانییەکانی کەمکردووەتەوە، بەڵکو چاودێریکردنی حەشارگە و ناوچەکانی جموجۆڵی چەکدارانی داعشی دابەزاندووە. جیا لەمە ناکۆکییەکانی نێوان هێزە عێراقییەکان و پێشمەرگە لە دوو ساڵ و نیوی رابردوودا کەلێنێکی ئەمنی گەورەی لە ناوچە جێناکۆکان دروستکردووە، کە داعش بۆ پتەوکردنی هەبوونی خۆی لەو ناوچانە پشتی پێدەبەستێت. 

رۆژی چوارشەممەی رابردوو، جەبار یاوەر ئەمینداری گشتیی وەزارەتی پێشمەرگە لە لێدوانێک بۆ (رووداو) لەبارەی کێشەکانی هاوئاهەنگیی نێوان هێزە عێراقییەکان و پێشمەرگەی گوتی "عێراق نە رێگە دەدات بە هاوبەشی ناوچەکان بپارێزین، نە رێگەش دەدات پێشمەرگە بەتەنیا بیانپارێزێت و نە خۆیشی بۆی دەپارێزرێت. چەندین جار پێشنیارمان بۆ کردوون بەڵام وەڵام نادەنەوە"، بە گوتەی یاوەر، لە 2019 و 2020 دوو جار بۆ ئەو مەبەستە کۆبوونەتەوە، کەچی سەرەڕای هاوڕایی لەسەر بنەماکانی هاوئاهەنگی، بەڵام بە کردەوە "عێراق جێبەجێی ناکات".

هیشام هاشمی پێیوایە بۆ جڵەوکردنی داعش پێویستە عێراق و هاوپەیمانان سەرچاوەی پێویست بۆ شەڕی دژی ئەو رێکخراوە دابینبکەن، ئاوارەکان بگەڕێنرێنەوە، هێزە ناوخۆییەكان بەهێزبکرێن و ململانێی نێوان هێزە لۆکاڵییە سوننەکان و میلیشیاکانی حەشدی شەعبی ئیدارە بکرێن، چونکە "داعش خەریکە لە شارەکان نزیک دەکەوێتەوە و هێرشەکانیشی هاوئاهەنگییەکی زیاتریان پێوە دیارە".