رووداو دیجیتاڵ
رۆژانە دەیان گەنج پشتیان لەژێر کۆڵبەریدا بۆ بەدەستهێنانی بژێوی دەچەمێتەوە. کارداهێنێکی پیرانشاری کە خۆی پێشتر کۆڵبەر بووە، دەڵێت: ''کۆڵبەری خەون و توانای داهێنەرانەی گەنجان دەسڕێتەوە، بۆیە پێویستە پاڵپشتییان بکرێ لەبری ئەم کارە مەترسیدارە، بزنسی بچووکی خۆیان وەگەڕ بخەن''.
هەرچەندە بەشێک لە ناوچە سنوورییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان، وەک سەرچاوەیەک بۆ دابینکردنی بژێویی ژیان چاو لە کۆڵبەری دەکەن، بەڵام ژمارەیەک لە کارداهێنان و رێکخراوی قازانجنەویست، کۆڵبەری بە هۆکارێک دەزانن بۆ درەنگ گەیشتن بە خەونەکان.
بەپێی راپۆرتە ئابوورییەکان و رێکخراوە مرۆییە نێودەوڵەتییەکان، مەزەندە دەکرێ 150 هەزار بۆ 300 هەزار کەس لە شار و گوندە سنوورییەکانی پارێزگاکانی ورمێ، سنە، کرماشان و ئیلامی رۆژهەڵاتی کوردستان بۆ بژێوی ژیانیان پەنا بۆ کۆڵبەری ببەن.
لەم ناوچانەدا رێژەی بێکاریی گەنجان بەراورد بە ناوەندەکانی دیکەی ئێران بەرزترە، ئەمەش هۆکاری سەرەکیی پەنابردنیانە بۆ ئەو کارە.
بەگوێرەی ئاماری رێکخراوی کۆڵبەرنیووز کە لە بواری کۆڵبەرییەوە چالاکە، لە ساڵی 2011ـەوە تاوەکو نیوەی ساڵی 2026، لانیکەم هەزار و 895 کۆڵبەر بە هۆکاری جیاواز بریندار بوون و 772ـی دیکەش گیانیان لەدەستداوە کە تەنانەت منداڵانی ژێر 18 ساڵیشیان تێدایە.
سەرەڕای ئەو ئامارە، تاوەکو ئێستا بژێوی، کەمیی دەرفەت و پاڵپشتیی دارایی، هۆکار بوون بۆ بەردەوامیی گەنجان لەسەر کۆڵبەری.
پرسیارەکە ئەوەیە، ئەگەر کۆڵبەران دەرفەتی دیکەیان هەبێت بۆ دابینکردنی بژێویی ژیان، دووبارە بەرەو ئەو کارە دەچن؟
فاخیر نەبی، کارداهێن و ئاسانکار بۆ پەرەپێدانی پیشەکان کە خەڵکی پیرانشاری رۆژهەڵاتی کوردستانە و خۆی پێشتر کۆڵبەر بووە، وەڵامی ئەم پرسیارەی دەداتەوە.
ئەو کارداهێنە پیرانشارییە بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: ''کاتی ئەوە هاتووە، لە کۆڵبەریی ناچارییەوە، بەرەو داهێنان و گەشەی بەردەوامی ئابووری بچین''.
فاخیر نەبی کێیە و لەسەر کۆڵبەری چی دەڵێت؟
فاخیر نەبی سەرەڕای ئەوەی لە زانکۆ بەشی ئەندازیاریی کشتوکاڵی تەواو کردووە، تاوەکو چەند ساڵ لەمەوپێش بەهۆی نەبوونی دەرفەتی کار لە ناوچەکە، ناچار بوو لە 14 یان 15 ساڵییەوە سەرقاڵی کۆڵبەری بێت.
ئەو گەنجە پیرانشارییە سەبارەت بە دەستپێکی کۆڵبەریی خۆی بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: ''یەکەم جار زۆر پێداگریم کرد کە ئەو رێگەیە لەگەڵ باوکم بڕۆم و داهاتێکم هەبێت، بەڵام باوکم لەگەڵ ئەو بابەتە هاوڕا نەبوو، چونکە دەیویست من درێژە بە خوێندن بدەم و بچمە زانکۆ''.
بەگوتەی فاخیر نەبی، یەکەم شەو لەکاتی کۆڵبەریدا کە لە گوندی زێوکەی سەر بە پیرانشار گەیشتوونەتە خاڵی سفری سنوور، کەوتوونەتە نێو کێڵگەیەکی مینەوە لەنێوان رۆژهەڵات و باشووری کوردستان و رایگەیاند: ''لەنێو ئەو چەند کەسەی پێکەوە بووین، باوکم تەمەنی لە هەمووان زیاتر بوو، بۆیە دەستپێشخەری کرد رێڕەوەکە تاقی بکاتەوە و ئەگەری گەڕانەوەی بە زیندوویی زۆر کەم بوو''.
ئەو گەنجە پیرانشارییە دەڵێ، کاتێک بیستی باوکی دەیەوێ رێگەکە تاقی بکاتەوە، پێداگری کرد کە ئەویش لەگەڵی بچێت و رایگەیاند: ''باوکم دەستی گرتم و گوتی، ئەمشەو لەوانەیە یەکمان بە زیندوویی نەگەڕێینەوە، کەواتە دەمەوێ ئەوەی رزگاری دەبێت، تۆ بیت''.
وەک فاخیر دەڵێ، ئەو شەوە هەموویان بە سەلامەتی لە کێڵگەکەی مین رزگاریان بوو، بەڵام وەک ''بیرەوەییەکی تاڵ'' لە مێشکیدا ماوەتەوە و هەوێنێک بووە بۆ ئەوەی بیر لە چارەسەرێک، وەک جێگرەوەی کۆڵبەری بکاتەوە.
دوای چەندین ساڵ، ژیانی فاخیر نەبی کاتێک گۆڕا کە بە پاڵپشتیی دامەزراوەی (عەلەوی) کە یەکێکە لە گەورەترین دامەزراوە نیمچە حکومییەکان لە بواری گەشەپێدانی ناوچە پەراوێزخراو و سنوورییەکاندا توانی واز لە کۆڵبەری بێنێت، پڕۆژەیەکی بچووکی خۆی دەستپێکات و پەرەی پێدات.
دواتر ئەو گەنجە پیرانشارییە خۆی لە دامەزراوەی (عەلەوی) بووە کارداهێن و هەر ئەو هاوکارییەی ژیانی خۆی گۆڕی، پێشکێشی سەتان گەنجی کۆڵبەری کرد.
ساڵی 2025، فاخیر نەبی وەک کارداهێنی نموونەیی ئێران هەڵبژێردرا و لە رێوڕەسمێکدا لە تاران، خەڵاتەکەی لە دەستی محەممەدباقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران وەرگرت.
بەگوێرەی ئامارەکانی دامەزراوەی (عەلەوی)، لە ساڵی 2020 تاوەکو 2026، لانیکەم پاڵپشتیی دارایی زیاتر لە دوو هەزار کەس کراوە بۆ دەستپێکردنی بزنسی بچووکی خۆیان کە زۆربەیان کۆڵبەر بوون و کۆی پاڵپشتییەکە گەیشتووەتە زیاتر لە 200 ملیار تمەن (753 هەزار و 500 دۆلار).
فاخیر نەبی دەڵێ، پار هەر لە چوارچێوەی دامەزراوەکەدا سەردانی زیاتر لە 20 گوندی پیرانشاری کردووە، 246 پڕۆژەی کاریی پێشنیازکراوی گەنجانی وەگەڕخستووە و نزیکەی 350 دەرفەتی کاری رەخساندووە کە زۆربەیان بۆ کۆڵبەران بوون.
ئەو کارداهێنە پیرانشارییە دەڵێ، پێویستە بازنەی پڕۆژەکەیان و پاڵپشتیی گەنجان بۆ داهێنان و دەستپێکردنی پیشەی نوێ ''هێندە گەورە بکرێت کە ئیدی لە ناوچەکەدا پێویست بە هەبوونی پیشەیەکی مەترسیداری وەک کۆڵبەری نەکات".
فاخیر نەبی گوتی، ئەگەر حکومەتیش توانای رەخساندنی هەلی کاری نوێی لە ناوچەکەدا نییە، پێویستە لانیکەم رێکخراوەکان پاڵپشتیی بیرۆکە و پڕۆژە بچووکەکانی گەنجان بکەن ''بۆ ئەوەی لەبری کۆڵبەری، خۆیان بتوانن بژێویی ژیانیان لە رێگەی داهێنان و پڕۆژەی دیکەوە دابین بکەن''.
''کۆڵبەری داهاتێکی کاتی و داوێکی هەمیشەییە''
لە سەرەتای حوزەیرانی ساڵی 2025ەوە زیاتر لە 10 هەزار دانیشتووی ناوچە سنوورییەکان لە رۆژهەڵاتی کوردستان لە لایەن ئێرانەوە کارتی کۆڵبەرییان بۆ کراوە و بە نۆرە رۆژانە کاری کۆڵبەری دەکەن.
هەرچەندە ئەم داهێنانەی ئێران بۆ بەیاساییکردنی کۆڵبەری، مەترسیی کوژران، هەڵدێران و برینداربوونی کۆڵبەرانی کەم کردووەتەوە، بەڵام وەک رێکارێک بۆ کەمکردنەوەی رێژەی بێکاری، هیچ کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر ناوچە سنوورییەکان نەبووە و تەنانەت رێڕەوی کۆڵبەریی قاچاخیشی بنبڕ نەکردووە.
ئەو کارداهێن و ئاسانکارە پیشەییە دەشڵێت: ''لە ناوچە سنوورییەکان، زۆر کات کۆڵبەری وەک تاکە دەروازەی ژیان سەیر دەکرێ، بۆ خێزانە هەژارەکان دەبێتە نانی رۆژانە، بەڵام هاوکات دەبێتە داوێک کە گەنجان لە فێربوونی زانست، پیشەسازی و گەشەپێدانی بەهرە تایبەتییەکانی داببڕێت''.
چۆن کۆڵبەری کەم بکرێتەوە؟
ئەو گەنجە پیرانشارییە روونی دەکاتەوە: ''وەگەڕخستنی پڕۆژە یان پیشەیەک بە سوودێکی کەم بەڵام بەردەوامەوە، سەرەتایەکی باشە''.
فاخیر نەبی ئاماژەی بەوەش کرد: ''کاتێک پشتیوانی هەبێت، کۆڵبەر دەبێتە بەرهەمهێنەر، کەواتە ئێمەش دەتوانین داهێنەر بین، پڕۆژە وەگەڕبخەین و کاریگەریمان لە گەشەی ئابووریی ناوچەکەدا هەبێت. ئەوکات کێ پێویستی بە کۆڵبەری هەیە؟''.
فاخیر نەبی گوتی: ''کۆمەڵگەیەک کە هێزی کاری گەنجەکەی لە سنوورەکان پەرتەوازە بێت، لە داهاتوودا بێبەش دەبێت لە پیشەوەر، ئەندازیار، مامۆستا و کارداهێنێکی نێوخۆیی''.
ئەو کارداهێنە، کۆڵبەری بە بەشێک لە پێناسی گەنجانی کورد نازانێت، ''بەڵکو سەپێنراوێکی ئابوورییە. گەنجانی ئەم ناوچانە پێویستیان بە دەرفەتە. کاتێک بەردەکان لە بەردەم بیرۆکەکانیان لادەبرێن و هاوکاری دەکرێن، دەیسەلمێنن کە کۆڵبەری چارەنووس نییە و وەلای دەنێن''.
پاڵپشتیی دارایی گەنجان چۆن دەکرێ؟
کارداهێنان کە ئەندامن لە دامەزراوە نیمچە حکومییەکانی چالاک لە ناوچەکە، سەردانی گوند، شار و ناوچە پەراوێزخراوەکان دەکەن، گوێ لە بیرۆکەی گەنجان دەگرن و هانیان دەدەن ئەگەرچی بچووکیش بێت، بیر لە بزنسی تایبەت بە خۆیان بکەنەوە و داهێنانیان هەبێت.
دوای ئەوەی دامەزراوەی عەلەوی و رێکخراوانی هاوشێوە لە ناوچە سنوورییەکان پڕۆژەی کاریی پێشنیازکراوی گەنجێکیان پەسند کرد، بڕە پارەیەک وەک پاڵپشتیی دارایی تەرخان دەکرێ، بۆ وەگەڕخستنی پیشەکەی، پاشان بە قیستێکی درێژخایەنی پێنج ساڵە و بە سوودێکی کەم (04٪) وەردەگیرێتەوە.
فاخیر نەبی پێیوایە، بۆ دوورخستنەوەی گەنجان لە کۆڵبەری، درووشم بە تەنیا بەس نییە، ''بەڵکو پێویستە پردێک لەنێوان توانای گەنج و بازاڕی کار دروست بکرێت''.
بەگوتەی ئەو کارداهێنە پیرانشارییە، جگە لە پاڵپشتیی دارایی گەنجان بۆ دەستپێکردنی پڕۆژەی کاریی خۆیان، گرنگترین بابەت هاوکاریکردنیانە لە بەبازاڕکردن و فرۆشتنی بەرهەم، کاڵا و خزمەتگوزارییەکانیان.
ئێستا دامەزراوەی (عەلەوی) و کارداهێنە نموونەییەکەی پیرانشار، هەوڵ دەدەن گەنجان هۆشیار بکەنەوە کە هەرچەندە دەستپێکردنی کارێکی سەربەخۆ ماندووبوونی زیاتری دەوێت، بەڵام داهاتوویان مسۆگەر دەکات؛ دەرفەتێک کە بە کۆڵبەری بەدەست نایەت.
