لە یەكێك لە هۆڵەكانی كتێبخانەی سلێمانی، كتێبخانەیەكی پرشنگدار و پڕ لە كتێبی دانسقە هەیە كە نزیكەی دوو هەزار كتێبی بە هەر سێ زمانی (كوردی، عەرەبی، ئینگلیزی) تێدایە. ساڵانی هەشتاكان نووسەر و رێبەری بیری نەتەوەیی (عەبدوڵڵا جەوهەر) پێشكەشی كتێبخانەی گشتیی سلێمانی كردووە. لە دوای مردنی خۆیشی لەساڵی 1982 پاشماوەی كتێب و بەشێك لە بەرهەمە بڵاوكراوەكانیان، بەهەمان كتێبخانە بەخشی.
بەڵام ئێستا هەموو كتێبخانەی كوردی بگەڕێیت، جگە لە چەند وتار و هەندێ یاداشت و سەرگوزشتەی زارەكی، بەشێك لە بەرهەمەكانی كە دەزگای سەردەم و بنكەی ژین چاپیان كرد، هیچ شتێك لەسەر ئەم نووسەر و رەخنەگرە نابینی، لە كاتێكدا كەم نووسەری كورد هەیە هێندەی ئەم وتار و بابەتی نووسیبێت. كاتێك لاپەڕەكانی هەردوو بڵاوكراوەی (ژین) و (گەلاوێژ)م هەڵدایەوە، چەندین بابەتم بەناوەكانی (ع.چالاك، جیم، ع.جەوهەر) بینی، كە هەموویان ناوی خوازراوی عەبدوڵڵا جەوهەرن.
ئەو نووسەرەی نیو سەدە بابەتی نووسی، زۆربەی نووسینەكانی بەناوی خوازراو بوو. ئەمەش نهێنییەكی گرنگی ژیانی ئەوە. مامۆستا هەردیی شاعیر دەیگوت تەنانەت بۆ كاژیكنامەش كە یەكێك بوو لە داینەمۆ و پایە سەرەكییەكانی، حەزی نەدەكرد ناوی بنووسرێت و ناوی ببرێت، ئێستاش كە سەیری (كاژیكنامە)دەكەی، ئەو زمانە كوردییە بەرزە و ئەو پاراوییە لە داڕشتن وتەكەی هەردی دەسەلمێنێ.
كاك شێركۆ بێكەسیش دەیگێڕایەوە و دەیگوت، من و چەند نووسەرێكی دیكه كە لەسەرەتای نووسیندا بووین، زۆر جار پێمان دەگوت مامۆستا بۆ بەناوی خۆتەوە بەرهەمەكان بڵاوناكەیتەوە؟ پێدەكەنی و بەدەنگێكی هێمن و كپ دەیگوت: من كەی نووسەرم تا بەرهەم بەناوی خۆمەوە بڵاوبكەمەوە.! ناوەكەم گرنگ نییە، بەرهەمەكە گرنگە.
پێش كۆچی دوایی لە بەهاری 2006، هەندێ لە نووسەرانی دەزگای سەردەم، میوانی مامۆستا ئەحمەد هەردیی شاعیر بووین لە ماڵەكەی خۆی، یەكێك لە قوتابییە گوێڕایەڵ و شەیداكانی عەبدوڵڵا جەوهەر كە(شێركۆ بێكەس) بوو، لەگەڵ هەردی كەوتنە گفتوگۆ لەسەر بەرهەمەكانی ع.جەوهەر و كاژیكنامە و گرفت و كێشەكانی كاژیك و بیری نەتەوهیی لە باشووری كوردستان، هەر لەوێ بیرۆكەی كۆكردنەوەی بەرهەمە دەستنووس و بڵاونەكراوەكانی ع.جەوهەر سەری هەڵدا و بڕیار درا دەزگای سەردەم ئەو كارە بكات. لەو گفتوگۆیەدا باس لە دوو كتێبی گرنگی عەبدوڵڵا جەوهەر كرا كە ئەوانیش (ئاوات) و فەرهەنگێكی ئینگلیزی– كوردی بەناوی (هەندێ دەنگی نامۆ لە زمانی كوردیدا) كە پێش مردنی بە چەند ساڵێك ئەو فەرهەنگەی پێشانی مامۆستا هەردی داوە، بەڵام بەداخەوە مەرگ رێگەی نەدا تەواوی بكات.
كاژیكنامە، فەلسەفەی رێكخراوی كاژیك بوو، كە نووسەرە سەرەكییەكەی جەمال نەبەزە
دوای سێ ساڵ و پێش كۆچی دوایی كاك شێركۆ بێكەس، دەستكرا بە كۆكردنەوەی بابەت و وێنە و دەستنووسەكانی ئەو نووسەرە شۆڕشگێڕە. منیش شەرەفی ئەوەم پێبڕا سەرپەرشتی بكەم. لە ماوەی كاركردنی نزیكەی چوار مانگی پڕ لە ماندووبووندا، زۆر لە ئەرشیف و دەستنووس و بابەتەكانیان خستە بەردەستم. دواتریش توانیمان ژمارەیەكی گۆڤاری (رۆڤار)ی بۆ دەركەین كە كۆمەڵێك لایەنی شاراوەی نووسین و نهێنیی بیركردنەوە و ژیانی بخەینە ڕوو.
ئەمە جگە لەوەی توانیمان لە دوو توێی سێ كتێبدا (دیوانە شیعری دایە گیان، ڕۆمانی بەرەو كوردستان بە چنگێ خاك و خۆڵی هەورامانەوە، بەشێك لە وتار و نووسینە بڵاوكراوەكانی عەبدوڵڵا جەوهەر) چاپ و بڵاوبكەینەوە. كتێبی سێیەمیان بەهاوكاری بنكەی ژین ئامادەكرا، كە پێشتر ئەو وتارانە ئومێد ئاشنا كۆی كردبوونەوە. ئەمە جگە لە فیلمێكی دۆكیومێنتاری لەسەر ژیانی عەبدوڵڵا جەوهەر، كە خەسرەو حەمەكەریم دەرهێنەری بوو.
ئەوەی لە ژیان و دونیای نووسینی ئەم نووسەرە نەتەوەییەدا جێگەی نیگەرانییەكی قووڵە، چەند ساڵێك پێش كۆچی دوایی دەستیكردووە بە نووسینی فەرهەنگێكی ئینگلیزی – كوردی بەناوی (هەندێ دەنگی نامۆ لەزمانی كوردیدا) ئەم فەرهەنگە نیوەی زیاتری تەواو كردووە، بەڵام مەرگ رێگەی نەدا تەواوی بكات، هەر پیتەی لە دەفتەرێكدا نووسیوە، پیتی (ب) لای منە و پێموابێت تا پیتی (ك)ی نووسیوە. ئێستا بە تەواونەكراوی و بە شێوەی دەستنووس ماوەتەوە!. بریا وەك كتێبێكی تەواونەكراوی زۆرێك لە نووسەرە گەورەكانی دونیا ئەو فەرهەنگە بە تەواونەكراوی چاپ دەكرا، من دڵنیام پاراویی زمانە كوردییەكەی و هەڵبژاردنی فەرهەنگ و وشەكانی دەبووە گەنجینەیەكی گەورە بۆ كتێبخانە هەژارەكەمان.
ئێستاش زۆرجار لە كتێبخانەكەم ئەو دەفتەرە بەرگ شینە كۆنە دەبینم و زنجیرەكەی دەكەمەوە و سەیری وشە و پاكنووسكراوی دێڕ و مانای وشەكانی دەكەم كە بە خەتێكی رەشی باریك نووسراوە، ئەندێشە و تێڕامانم دەچێتەوە بۆ سەر رووخسارە هێمن و قژ ماش و برنجییەكەی، كە دەیان جار كاك شێركۆ بێكەس و مامۆستا عومەر مارف بەرزنجی و م.عەلی كەریمی وێنەكیش وەك سێ شەیدا و دۆستی ع.جەوهەر، نەخشەی سیماو هەڵسوكەوتی ئەویان بۆ باسكردووم و بەردەوام لەگەڵ ناوهێنانیدا ڕوخساریم دێتە بەرچاو.
كتێبی دووەمی بەناوی (ئاوات..ناڵەی دڵی عەبدوڵڵا جەوهەر) لە ساڵی 1938 لەلایەن پیرەمێردەوە لە چاپخانەی ژیان لە سلێمانی چاپ كراوە، بەڵام هەر لە چاپخانە بەفەرمانی میری سەربازیی ئەوكاتەی بەریتانیا لە سلێمانی، سانسۆر كراو ڕێگەی بڵاوبوونەوەی لێ گیرا، بەڵام پیرەمێرد چەند دانەیەك لەو كتێبە دەپارێزێت و دواتر لای چەند كەسایەتییەكی شاری سلێمانی دەبێت و دەستاودەستی پێدەكرێت، پیرەمێرد لەبارەی چاپكردنی (ئاوات) دەڵێت "عەبدوڵڵا جەوهەر، وەك نووسەرێكی لاوی تازە پێگەیشتوو، بە زمانە كوردییە پاراوەكەی و هەڵبژاردنی بابەتی گرنگ بۆ نووسین و وەرگێڕان، وای لە ئێمە كرد، بیر لە چاپكردنی (ئاوات) بكەینەوە".
بەراورد بەو قۆناغە كە (ئاوات) چاپكراوە، سەیری ڕێنووس و زمانی نووسینی كتێب و ڕۆژنامەگەریی كوردی لە باشووری كوردستان بكە، ئەوسا دەزانیت زمانی كوردی و پاراویی وشە و ڕستەی عەبدوڵڵا جەوهەر چەند كوردییەكی پاك و بێ وشەی بیانی بووە. ئەو لە بیركردنەوەدا نەتەوەیی بوو، لە جلوبەرگ و هەڵسوكەوتدا نەتەوەیی بوو، لە قسەكردن و نووسیندا نەتەوەیی بوو، زۆر بە دەگمەن وشەی بیانی لە نووسین و ئاخافتنیشیدا بەكارهێناوە.
لە دیوانە شیعری (دایە گیان) كە بەرهەمێكی سیمبولی و پڕ لە هێما و ئاماژەیە، بەراورد بە شاعیرانی كورد لەو سەردەمەدا، بەتایبەت گۆران و شێخ نوری و پیرەمێرد و بێكەس ئاستی شیعریی نزمتر بووە، بەڵام تایبەتمەندییەكی زۆر لە دونیا و وێنە و دونیای شیعریدا هەبووە. بەجۆرێك لە هۆنینەوە و هەندێ چەمكی هاوچەرخی شیعریدا ڕەنگە لای شاعیرانی تری كورد لەو سەردەمەدا نەبووبێت، بەتایبەتیش، ئەم شارەزاییەكی زۆری لە ئەدەبیاتی ئینگلیزیدا هەبووە و وەرگێڕێكی وردی ئەدەبیاتی ئینگلیزی بووە.
هەرجارێك بمەوێت ئەم نووسەرە وردتر بناسم، بەدەر لە دەقەكانی، ئەو چامە درێژەی شێركۆ بێكەس دەخوێنمەوە بەناوی (عەبدوڵڵا جەوهەر... سەرتاپا گزنگ، سەرتاپا گەوهەر) ئەمە دوو پەڕەگرافی ئەو چامە شیعرییەیە كە كاك شێركۆ خۆی پێی وایە زیاتر لەم دوو دێڕە ع.جەوهەری بە خوێنەرەكانی ناسیوە.
ناوی عەبدوڵڵا جەوهەرە.
لە هەركوێ بم
من ئەو مۆمەم لەگەڵدایە و لەسەر چیا
ئەو وەختەی بەردمان كردبوو بە كتێب و گەواڵە هەور بە كاغەز و قەڵەم بە گیا.
ئەو ڕۆحەم هەر لەگەڵدا بوو..
لە كەناری ئۆقیانووسدا
لەگەڵ خۆمدا ئەو پیاوەم برد بۆ ئەوروپا..
زەردەخەنەی ئەو عەشقەم برد بۆ لای لۆركا.
هێمنیەكەی ئەو حیكایەتە تەنیایەم لەگەڵ خۆمدا برد بۆ چیخۆف.
ئەویان كردی بە زەردەپەڕی شیعرێك و
ئەمیان كردی بە چیرۆكی شمشاڵێكی باریكەلە و
لە سیبریا
كۆیلەیەكی سۆڤیەت بۆ خۆی لێیدا.
لەگەڵ خۆمدا خۆشەویستیی ئەو پیاوەم برد
دامە دەستی هەتاوێكی پێست ڕەشی
خوارووی ئەفریقا و ئەویش كردی بە یەك مەدالیای
كەسكی ڕۆژی ئەوینی ئازادی و
كردیە گەردەنی ماندێلا.
ع. جەوهەر..
خۆی تەنیایە و خۆی یەك كەسە و
وەلێ ئێستا
چوار ماڵی هەیە و تیا ئەژی..
ماڵی سروەیەك لە كەلی "ئاویەر"دا و
ماڵی خوێنی قوربانییەك لەسەر شەقامی "ئامەد" و
ماڵی چاوی گوڵەبەڕۆژەیەك
لە كێڵگەیەكی "عفرین"دا و
ماڵی چوارەم.. ماڵی چۆڵی قەڵەمێكی بێ ژن و ماڵ،
بێ منداڵ و بەبێ نەوە و غەریب لەناو
شاری خۆیدا
تاق و تەنیا..
وەك مەلێ لە پۆل دابڕاو
چون باڵەبانێ گۆشەگیر
تاق و تەنیا
وەك ئەم فرمێسكەی چاوی من
لەم شەوەدا
تاق و تەنیا
تاق و تەنیا
عەبدوڵڵا جەوهەر!.
