(ئیسكوتلەندییەكان چەند بوون بە ئینگلیز، كوردیش هێندە دەبێت بە عێراقی) ئەمە قسەی نووسەر و سیاسەتمەدار و مێژوونووسێكی خەمخۆر و دڵسۆزی كوردە كە زیاد لە چەند خولێك بووەتە پەرلەمانتاری عێراق و چەندین جاریش لەو عێراقەدا بووەتە وەزیری چەند وەزارەتێكی جیاواز.
ئەم قسەیەی لە دوو نامەی دوور و درێژدا بۆ یەكەم مەلیكی عێراق و مەندووبی سامیی بەریتانی لە عێراق ناردووە، دواتریش هەردوو نامەكە لە چوارچێوەی كتێبێكدا بەناوی (دو تەقەلای بێسود) لە چاپخانەی مەریوانی لە بەغدا لە ساڵی 1935دا چاپ كراون. بەڵام بەداخەوە هەر لە چاپخانە رێگەی بڵاوبوونەوەی لێ گیرا. بەڕێكەوت چەند دانەیەك لەو كتێبە دەكەوێتە لای ئیدمۆنز، راوێژكاری بەریتانی لە عێراق و پاش چەندین ساڵ لە كۆچی دوایی ئیدمۆنز، جارێكی دیكە (دو تەقەلای بێسود) لە كتێبخانەی ئەرشیڤی بەریتانییەوە دێتەوە بۆ كوردستان و بڵاودەكرێتەوە.
ناوەڕۆكی ئەم كتێبە دوو نامەی رەخنەئامێزی (محەممەد ئەمین زەگی بەگ)ی مێژوونووسی كورد و خاوەنی كتێبی شاكاری مێژوویی (خولاسەی تەئریخی كورد و كوردستان)ی لەخۆگرتووە. ناوەڕۆكی كتێبەكەش لە ناونیشانەكەیەوە دیارە كە (دوو تەقەلای بێسوود)ی عێراق باس دەكات لە مامەڵەكردنی لەگەڵ مافە سیاسی و رۆشنبیرییەكانی نەتەوەی كورد لە عێراقدا بە ژمارە و داتا. رەخنە لە حكومەتی عێراق دەگرێت لە نوێنەرایەتیكردنی كورد لە دامودەزگاكانی عێراق و رێژەی كورد لە پەرلەمان و حكومەت و دواتریش هەوڵی بە عەرەبكردنی ناوچە كوردستانییەكانی وەك (كەركووك، خانەقین، شنگال، مووسڵ، مەخموور) و ناوچەكانی دیكە.
نامەی دووەم رەخنە لە یاسایەكی حكومەتی عێراق دەگرێت كە بۆ زمانە فەرمی و ناوچەییەكان دەرچووە، رەخنە لە بەرپرسانی عێراق دەگرێت و دەڵێت "زمانی كوردی لە كوردستانی عێراق یەك شێوە زمانە، نابێت زمانەكەمان بكەن بە چەند زمانێك بۆ ئەوەی لەو رێگەیەوە پەرت پەرتمان بكەن!" لەگەڵ كۆمەڵێك كێشەی دیكە سەبارەت بە شێوەزارەكانی زمانی كوردی. لەو نامەیەدا بە پوختی گرفتەكانی خستووەتەڕوو. هیوادارم پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە 85 ساڵ بەسەر نووسینی ئەو نامەیەدا، جارێكی دیكە كێشە و گرفتەكانی شێوەزار و زمانی كوردی، نەبێتە هۆكاری دووبەرەكیی ناوخۆییمان، ئەو كێشەیەی داگیركەرانی كورد لەڕێگەی پەرتكردنی زمانەكەمانەوە نەیانتوانی بۆمان دروست بكەن، كورد خۆی دروستی نەكاتەوە!
لەسەرەتای كتێبەكەدا روو لە مەلیك فەیسەڵی یەكەم دەكات و دەنووسێت: (جەلالەتمەئاب ... ئەمەوێ بەم مەعروزاتەی كەوا ئەیهێنمە پێش چاوی جەلالەتتان، دەرحەق بە مەسەلەیەكی موهیم كە تەماسێكی تەواوی هەیە بە مەوجودییەت و پشتیوانی سیاسی حكوومەتەوە، ڕەئی خۆم بەیان بكەم، ئەمەش مەسئەلەی كوردەكانی عێراقە. بە كەماڵی تەئەسوفەوە دەبینین ئەم مەسئەلەیە وردە وردە ڕوو لە گیروگرفتییە و بووە بە سەبەبی هاوار و شكایەتی بەردەوامی كوردەكان. لەوانەیە ببێ بە سەبەبی چاندنی تۆی نیفاق و ئیختیلاف لە دڵ و دەروونی هەردوو میللەتدا و زۆر سعوباتی سیاسی و ئیداری بۆ حكوومەتی جەلالەتتان بێنێتە پێشەوە.)
دواتریش لەو نامانەدا بە ئامار و داتا، سەرجەم گرفت و كێشەكانی بەڕێوەبردنی كوردستان، لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دەخاتەڕوو. لەڕووی ژمارەی بەرپرس و پۆستە گرنگەكان لە حكومەتی ئەو سەردەمەی عێراقدا، بە تایبەتیش لەناوچەكانی (كەركووك، مووسڵ، خانەقین و شنگال) كۆمەڵێك ژمارە و داتای گرنگ دەخاتەڕوو كە بەپێی یاساكانی عێراق لەو كاتەدا دەرچوون و دەبێت پشكی كورد چەند بێت، بەڵام چەندیان جێبەجێ كراون. بەتایبەتیش لە رێژەی كورد لە ئەنجوومەنی نوێنەران، وەزارەتەكانی دارایی و ناوخۆ و داد، لەگەڵ بە فەرمی ناساندنی زمانی كوردی. ئەوەی سەیرە، دوای تێپەڕبوونی چەندین ساڵ بەسەر ئەو رەخنە و كەموكورتییانەدا، هێشتا گرفتی كورد لە عێراقدا هەمان گرفت و كێشەی ئەو سەردەمەن! دەپرسم لە نوێنەرانمان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێستای عێراق، چەندیان ئەم كتێبەیان خوێندووەتەوە و چەندیان هێندە بە وردی و بە ژمارە و داتا ئەو كێشە و گرفت و خەمانەی كوردیان ئاراستەی دەوڵەتی عێراق كردووە؟ لایەكی دیكەی سەرنجڕاكێشیی ئەم كتێبە، ئەوەیە كە دوای زیاتر لە 85 ساڵ، دەڵێی باسی ئێستا و ئەمڕۆی كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا دەكات. كەواتە كێشەی كورد لە عێراقدا هەر هەبووە و هەر دەشمێنێ. ئەم دوو میللەتەی ناویان (كورد و عەرەب)ە، لە یەك وڵاتدا كە ناوی عێراقە، جێیان نابێتەوە و دەبێت تا زووە برابەشی بكەن و هەركەس بەشی خۆی ببات.
لە رەخنەیەكی دیكەدا لە حكومەتی عێراق، ئەمین زەكی بەگ دەنووسێت: (هەندێ جار ئەبێژرێ، ئیحتیمالە بە بیرا بێت كە حكومەت لە مەسئەلەی تەوزیفدا، هیچ فەرقێك ناكا لە بەینی ئەقوامی عێراقدا و زۆر مەئموری كورد لە مەناتیقی غەیرە كوردیدا ئیستیخدام ئەكا، من ئەمەم زۆر لا خۆش ئەبوو ئەگەر بەڕاستی و موافیقی عەدالەت تەتبیق بكرایە، بەڵام حەقیقەت وانییە، لەبەر ئەوەی لە هیچ لیوایەكی عێراقدا 5% كورد نین. بەڵام مەئمورینی لیوای سلێمانی 26% غەیرە كوردن! بێینە سەر پەرلەمان و حكومەتی مەركەزی، لەم ڕووەشەوە هەر مەغدورین، لای خوارەوە مەغدووریمان بەیان دەكەین:
ئەوەڵەن: نەبوونی كوردێك لەبەینی مودیری عامەكاندا، كە ژمارەیان ئەگاتە 19.
سانییەن: نەبوونی زابتێكی كورد لەسەر دائیرەكانی وەزارەتی دیفاع، بێجگە لە یەكێك.
سالیسەن: نەبوونی مەئمورانی كوردی موسەجەل لە مەركەزی هەمو وەزارەتەكان و مودیری ئەوقافی عام، دوان سیان نەبێ، هەروەها حقوقی نیسبیان لە مەجلیسی نوابیشدا كەمە، چونكە بەپێی تەقدیری عوسبەتول ئومەم ئەبینین كە نیسبەتی نفوسی كورد هەر تەنیا لە لیواكانی شیمالدا بەنیسبەت نفوسی لیواكانی عێراقەوە 18% یە نەك وەكو ئەڵێن 17% لەبەر ئەمە ئەبێ ژمارەی نائیبەكانیش 16 بێ لە مەجموعی 88 نائیب. بەڵام ئەبینین عەدەدی نائیبی كورد لە 11 تەجاوز ناكا!
دواتریش دێتە سەر كێشەی دەوڵەتی عێراق لە مامەڵەكردن و بەكارهێنانی زمانی كوردی لە لیواكانی سلێمانی و كەركووك و مووسڵ و هەولێر. ئەمین زەكی رەخنەی زۆر دەگرێت لەسەر ژمارەی قوتابخانەی كوردی و رێژەی مامۆستا و بەكارهێنانی زمانی كوردی لە فەرمانگەكانی دەوڵەتدا. لە بەشێكی رەخنەكانیدا، ئەمین زەكی دەنووسێت: (نووسین بە زمانی كوردی لە لیوای موسڵدا هێشتا بڵاونەبووەتەوە و لەباتی ئەو توركی و عەرەبی ئیستیعمال دەكرێت. بەڵام وردە وردە لە لیوای هەولێردا بڵاوبووەتەوە. لەبەر ئەوەیە كە لە دواییدا ڕەسمەن بۆ موخابەرەی بەینی دەوائیری حكومەت قبوڵ كرا.) لە بەشێكی دیكەی نامەكەدا، لەبارەی هەمان پرس دەنووسێت:
(پێش ئەوەی خیتام بە جەوابی سوئال بێنم، ئەمەوێ نوقتەیەكی تریش عەلاوە بكەم: حكوومەت لە مەسئەلەی تەوزیفدا بەرامبەر بە ئەقوامی عێراق عەدالەت و موساوات ڕیعایەت ناكا و حەقیقەتەن ئەگەر تەماشای وەسایقی رەسمی بكەین، ئەبینین نیسبەتی موەزەفین لە لیوای كەركووك بۆ كورد 24.5% و بۆ توركومان 56.5% و بۆ عەرەب و عەناسیری تر پتر لە 19% دایە. وەلحاڵ بەپێی ئەو ئیحسائییەی لیوای كەركووك بەپێی ئارەزووی خۆی تەنزیمی كردووە، نیسبەتی نفووس لەم لیوایەدا وەكوو خوارەوەیە: 51% كورد، 21.5% توركومان 20% عەرەب و 7.5% ئەقوامی سائیرەن. لەمە بۆمان دەرئەكەوێ كە حكوومەت لەبەر بەعزێ ئەسباب –كە نایزانم و بڕواش بە سیحەتی ناكەم- بە زەرەری كورد و عەرەبەكانەوە یارمەتی توركومانەكان ئەدا).
ئینجا دێتە سەر باسی بەغدای پایتەخت و نەدانی مافە رۆشنبیری و سیاسییەكان لەو شارەدا بە كورد و دەڵێت :(بەپێی قسەی شارەزاكان نفووسی دانیشتووانی كوردی بەغدا لە 25 هەزار كەس كەمتر نییە كە 10%ی نفووسی شارەكەیە).
لەبارەی قەزاكانی شنگال و تەلعەفەریش، ئەمین زەكی دەڵێت "قەزای سنجار، ڕەئی عموومی لەسەر ئەوەیە كە ساكینانی ئەم قەزایە یەزیدین و ئەمانەش هەموو كوردن، پێویست بوو ئەم قەزایە بخرێتە ناو قەزا كوردەكانی ترەوە كە لە لائیحەكەدا ناوبراون. لە تەلعەفەر و ناحییەی زووممار میقدارێكی زۆر كورد هەیە".
لەبەشەكانی كۆتایی و دوای دەیان ئاماری ورد و پڕ زانیاریی گرنگ لەسەر زمان و پێكهاتە و ژمارە و مافەكانی كورد، ئەمین زەكی پوختەی نامەكە روودەكاتە مەلیك فەیسەڵ و بە وردی دەست دەخاتە سەر برینەكان و لە بەشێكیدا دەڵێت: (ئەبێ ئارەزووی حكومەتی عێراق وابێ، كە هەموو عەناسیری عێراق ئەولادێكی سادقی حكومەتی عێراق بن و بۆ ئەمە لازمە كە تەشویقیان بكا تا لەسەر دین و جینسییەی خۆیان بڕۆن نەك لێی جوێ ببنەوە. كورد عەرەب نییە و ئەوەندەی (ئێسكۆچی-ئیسكۆلەندی) ئینگلیزە، ئەویش زیاتر عەرەب نییە، بە ئیجباركردنی بۆ ئیستعمالی زمانی عەرەبی، وەیا عاداتی عەرەب، قەت نابێتە وەتەنییەكی سادق بۆ عێراق، خوڵاسە نابێت هەوڵ بدرێ بكرێ بە عەرەبێكی قوح، بەڵكو ئەبێ هەموو تەسهیلات و تەشویقاتێكی بۆ بكرێ كە ببێتە كوردێكی تەواو، لەسەر ئەو نەوعە مەئموورانە لازم بوو چاك بیزانن كە گوێنەدانیان بەم نەسیحەتە بەقیمەتە و لادانیان لەم تەسریحاتە كە لەحەقائیقی تەئریخی تازە وەرگیراوە، ئەبێ بەسەبەبی حسولی شەك و شوبهە لەسەداقەتی حەقیقییان بۆ عێراق و ئەیانخاتە ژێر توهمەتی هەوڵدان بۆ هێنانە وجودی مەسائیلی تەفرەقە و تێكدانی وەحدەتی عێراقی... هتد)
مەلیك فەیسەڵ، دەرحەق بەم مەسەلەیە كە دیارە نامەكە زۆر كاریگەریی لە بیرو هۆشی كردووە، لە بەریتانیاوە وەڵامی فەرمیی ئەمین زەكی بەگ دەداتەوە و دەنووسێت: لە جوملەی ئەهەممی وەزائیفی هەموو عێراقییەكی سادیقە كە تەشویقی كوردی عێراقی برای بكا لە ژێر بەیداخی عێراقدا كە ڕەمزی سەعادەتی مەملەكەتە و سەعادەتی عمومی مادییە و عەقڵییە، موحافەزەی جنسییەتی خۆی بكا و لێی لانەدا و بە ئیتیحاد و ئیشراكیان ببنە ئەعزاێكی باش بۆ عێراقێكی سادق ئیشتراكی، ئەم فكرەی من ئەكا دەرحەق بە هەموو عەناسیری مەوجودی مەملەكەت!
مەلیك فەیسەڵ - لەندەن (24-2-1926)
