لە بیستەكانی سەدەی رابردوودا، لە خەونیدا هەموو ئەو هیوا و ئومێدانەی خەڵكی لەو سەردەمەدا بە فەرمانڕەوایانیان هەبوو، پێچەوانە بوونەوە. فەرمانڕەوا سەركوتكەر و نادادپەروەر بوو، كەوتبووە گیانی خەڵكی سادە و بێ تاوان. بۆ ئەوەی ئەو خەونە بكاتە خەونی نووسین و گێڕانەوە، چەندین رۆژ لەبیری ئەوەدا بوو كە چۆن دەستی پێ بكات و لە كوێدا كۆتایی بە گێڕانەوەی خەونەكەی بهێنێ. ئەوەی لای ئەم چیرۆكنووسە گرفت بوو، گێڕانەوە و نووسینەوەی خەونەكەی نەبوو، هێندەی ئەو ئاڵۆزی و تێكەڵاوییە بوو كە لە نێوان ئەندێشەی نووسین و خەونەكەیدا هەبوو. بە ئاستێك ئەم تێكەڵاوییە كەشێكی وای بۆ دروست كرد، هەر لەسەرەتاوە پاش چەند لاپەڕەیەك لە نووسینەوەی رووداوەكان، خەیاڵی پاڵەوانی چیرۆكەكە و خەیاڵی خۆی تێكەڵ بوون. نەیدەزانی چۆن ئەم لێكچوون و تێكەڵاوییە لە یەكدی جیا بكاتەوە تا ئێوارەیەكی كۆتایی مانگی (پووشپەڕ)، سەرێكی لە (حاجی تۆفیق)دا، ئەوەی لەناو خەڵكیدا بە (پیرەمێرد) ناسرابوو. كاتێك كەوتنە قسە، حاجی گوتی كاكینە چیتە؟ روخسارت باش دیار نییە؟ جەمیل سائیب، كەمێك بێ دەنگ بوو، بزەیەك كەوتە سەر لێوانی و بە هێواشی گوتی: "خەونەكەم نووسییەوە... یان بڵێم چیرۆكەكەم نووسییەوە". پیرەمێرد بەم هەواڵە كۆڵێك گەشایەوە. چونكە چەند رۆژێك پێش ئەم یەكتربینینە، لە ساتی نووسینی ئەو چیرۆكەدا سەردانی (جەمیل سائیب)ی كردبوو، كە باسی بیرۆكەی گێڕانەوەی خەونێكی لە چیرۆكێكدا بۆ كردبوو، هەر ئەو ساتە پیرەمێرد پەیمانی پێدابوو، لە رۆژنامەكەی خۆی (ژیانەوە) بۆی بڵاوبكاتەوە. (كاكینە، نازناوی جەمیل سائیب بوو، پیرەمێرد ئەو نازناوەی پێ بەخشیبوو). دەستی كرد بە گیرفانی چاكەتەكەیدا و ئەو چەند لاپەڕە دەستنووسەی دەرهێنا كە یەكەم رەشنووسی چیرۆكی (لە خەوما) بوو. پیرەمێرد چاوێكی بە لاپەڕەكاندا خشاند و دوای چەند رۆژێك، لە ژمارە (29)ی رۆژی 1/7/1925دا بەشی یەكەمی بڵاوبووەوە. بەهۆی گرفتی رۆژنامەكە و گۆڕینی ناوەكەی، پاش چەند مانگێك، بەشەكەی تری لە رۆژنامەی (ژیان)دا بڵاوكرایەوە. تەنها دەتوانم بنووسم و بگێڕمەوە بە رێكەوتێكی سەیر، دوای 80 ساڵ لە بڵاوبوونەوەی چیرۆكی (لە خەوما)، چیرۆكنووسێكی دیكە، لە دوورایی هەزاران میللەوە، شەوێكی درەنگانی وەرزی (پایز)، كاتێك كەڵكەڵەی نووسین، خەون و ئارامیی لێ هەڵدەگرێت، دەست بە گێڕانەوەی چەند بەسەرهاتێكی سەیر لەناو دەقێكی ئەدەبیدا دەكات. ناڵێم نووسین، چونكە ئەو چیرۆكنووسە بە گێڕانەوەی ئەو بەسەرهاتانە، هەموو ئەو گومان و پرسیارانەی كە (پیرەمێرد و ئیحسان فوئاد و جەمال بابان) و كەسانی دیكە لە چیرۆكی (لەخەوما) یان هەبوو، هەڵدەوەشێنێتەوە. ئەم چیرۆكنووسە وامان لێدەكات لەماوەی 80 ساڵی رابردوودا چیمان لەسەر ئەم چیرۆكە خوێندبێتەوە، بە هێواشی لە یادەوەریماندا بیسڕینەوە و بە جۆرێكی دیكە، چیرۆكەكە بخوێنینەوە، یان دەتوانم بڵێم دەقێكی تەواو جیاواز بخوێنینەوە. ئێستا ئێمە لەبەردەم دەقێكداین كە لە (نا كات)دا نووسراوە. واتە ئەو چركەساتەی ئەم چیرۆكنووسە رووداو و ئەندێشەكانی خۆی دەگێڕێتەوە، كات وەستاوە. گرنگ نییە ئێمە وەك خوێنەر ئێستا لە 2016 دا دەژین یان لە بیستەكانی سەدەی رابردوودا، چونكە ئەمە دیاردەیەكی فیزیكییە، لە تێكەڵاوبوونی یادەوەریی نێوان دوو چیرۆكنووسەوە دروست دەبێت كە لە دوو شاری جیاوازی وەك سلێمانی و ستۆكهۆڵم و لە دوو قۆناغی جیاوازدا، بە دوو یادەوەری و ئەندێشەی جیاوازەوە ژیاون. هەر لەو ساتەدا و لە قۆناغی نووسینی چیرۆكێكی لەم شێوەیەدا، لە نێوان (جەمیل سائیب و عەتا محەممەد) خوێنەر بەر جۆرێك لە ئەفسوونی ئەندێشەیی گێڕانەوە دەكەوێت كە گومان و پرسیارەكانی لەو ئەندێشە تێكەڵاوانەدا دەرفەتی بەدەستهێنانی وەڵامیان نەبێت، هێندەی ئەوەی بەردەوام بەر وێنەی جیاواز و رووداوی پڕ لە ئەفسوون و فەنتازیای وێنە بكەوین و هەست بكەین جادوومان لێكراوە و وەك سۆفییەك لە كەشێكی رۆحیداین و تەنیا ئاگامان لەو دیمەنانە بێت كە بە هێزی وشە لە دەقەكانیدا بۆمان دەگێڕێتەوە . دیمەنەكە بەو شێوەیەیە، هەر لەسەرەتای یەكتر بینیندا، گرفتێك لەنێوان ئەم دوو چیرۆكنووسەدا دروست دەبێ. جەمیل سائیب دەیەوێت تەنها خەونێك بە چیرۆك بگێڕێتەوە و ناوی لێ بنێت (لە خەوما)، بەڵام (عەتا محەممەد) بەوە كۆڵ نادات كە تەنیا یەك چیرۆكی دیاریكراو بۆ خوێنەران بگێڕێتەوە، بەڵكو دەیەوێت چیرۆكی هەموو كەسایەتییە ئەندێشەییەكانی خۆی و جەمیل سائیب بگێڕێتەوە. بەوانەشەوە كە خوێنەر تا هەنووكە نەیناسیون. هەربۆیە گێڕانەوە دەبێتە گرفتی نێوان ئەم دوو چیرۆكنووسە و هەمیشە لە گفتوگۆدا دەبن لەسەر شێوازی گێڕانەوە و چارەنووسی كارەكتەرەكان و كۆتایی رووداوەكانی ئەو دیمەن و چیرۆكانەی دەیانەوێت پێكەوە بیگێڕنەوە. ئێستا بە دوو یادەوەریی جیاوازەوە پێكەوە دانیشتوون و خەریكی نووسینی چیرۆك و گێڕانەوەی كۆمەڵێك رووداو و بابەتی جیاوازن. ئێستا وەكو بەرهەمی ئەم گفتوگۆ و پێكەوە دانیشتنە، چەند دەق و چیرۆكێك نووسراونەتەوە، بەبێ ئەوەی سەرەتا یان كۆتایی دەقەكان ناوی هیچكام لەو دوو چیرۆكنووسەی بەسەرەوە بێ. بەو پێیەی (جەمیل سائیب) ئیمەیڵ و فەیسبووكی نییە. خوێنەران بەردەوام ئیمەیڵ و نامە لە فەیسبووكەوە بۆ (عەتا محەممەد) دەنێرن و پرسیاری كۆتایی ژیانی كارەكتەر و ئەو هەموو ئەفسوون و بەسەرهاتە ئەندێشەییانەی لێ دەكەن كە ئەم دوو چیرۆكنووسە بۆ خوێنەران گێڕاویانەتەوە. ئەویش هەندێ جار بە چەند وشەیەك و دێڕی كورت، وەڵامی خوێنەران دەداتەوە. چونكە بەپێچەوانەی هەندێ لە هاوپیشەكانی خۆی، زۆر بە ئەستەم دەتوانێ قسە لەسەر دەقەكانی خۆی بكات. هێندەی ئەوەی دەیەوێت كەسایەتیی نێو دەقەكانی قسە بكەن نەك خۆی. ئەو بەردەوام باس لەوە دەكات كە دەنووسێت، بۆ ئەوەی رووداو دروست بكات و رووداو بگێڕێتەوە. لەبارەی پەیوەندیی خۆی و جەمیل سائیب و دیدار و گفتوگۆ و چۆنیەتی نووسینی رۆمانی (فەهرەست...پێرستی كەسایەتییە ئەندێشەییەكانی جەمیل سائیب)، یەكێك لەو رۆمانانەی (عەتا محەممەد) كە خوێنەری تووشی راچڵەكین كرد، ئەو بەردەوام ئەم رستەیە دووبارە دەكاتەوە: "من قسەكەرێكی خراپم لەسەر بەرهەمەكانی خۆم، تەنها ئەوەندە دەزانم، بنووسم و بگێڕمەوە". ئەو خەونەی هەموو شار دەیبینێ خوێندەوارانی شار، هەریەكە و بەجۆرێك باسی چیرۆكەكەیان دەكرد. دۆستێكی خۆی كە ساڵانێكی زۆر پێكەوە فەرمانبەر بوون، پێیگوت: نەدەكرا ئەم خەونە بڵاونەكەیتەوە و بانزین نەكەیت بەم ئاگرەدا؟ هاوڕێیەكی تری لە باسی چیرۆكەكەدا گوتی: "جەمیلە فەنی ماڵی ئاوا بێ، خەونێكی گێڕاوەتەوە تا كەسێك دەڵێ راستە، سەدان دەڵێن ناماقوڵیی كرد. هاوڕێیەكی تری، رۆژێك لە كۆڵانە تەنگەبەرەكانی سابوونكەران جەمیل سائیبی بینی و یەك چارەكە سەعات باسی گوناهی گێڕانەوەی خەونی بۆ كرد و دەیگوت "خەونبینین و راستی و دروستیی خەون، زانستی شیكردنەوەی خۆی هەیە و دەبێت پێش ئەوەی بنووی، خواردنت زۆر نەخواردبێت، خەیاڵت پر نەبووبێ، لەسەر لای راست خەوتبی، پێش گزنگی بەیانیش خەونەكەت بینیبێت". بۆ هەموو ئەو قسەو باسانە، (كاكینە) جگە لە خەندەیەك بە بێدەنگی، هیچ وەڵامێكی تری نەبوو، بەڵام زۆر جار لەگەڵ خۆی و بەدەم بیركردنەوەی ساتی تەنیایی و نووسینەوە، دەیگوت: "ئەم خەڵكە بۆ تێناگەن؟ من خەونم گێڕاوەتەوە، نەك رووداوی راستەقینە". زۆر شتی تریش لەو رۆژگارەدا لەسەر (لە خەوما) و جەمیل سائیب گوتران و نووسران، بەڵام كەس باسی كۆتایی خەونەكە و كۆتایی گێڕانەوەكەی ئەم چیرۆكنووسەی نەكرد. تەنانەت جارێكیان پیرەمێرد دوای ئەو دەنگۆ و قسانەی لەسەر چیرۆكەكە دروست بوون، رووی كردە جەمیل سائیب و گوتی: "ئەرێ لە دوای خوێندنەوەی ئەو چیرۆكە، منیش ئەو پرسیارەم بۆ دروست بووە، چ جیاوازییەك لە نێوان خەونی تۆ و راستیدا هەیە؟ چۆن بتوانین دیواری نێوان خەون و راستی جیابكەینەوە؟". جەمیل سائیب گوتی: "حاجی، من بەس دەگێڕمەوە و هیچی تر، ئەوە دابنێ بۆ نەوەكانی داهاتوو كە ئەو جیاكارییە بكەن". پاش ئەم قسەیە بەجۆرێك لە جۆرەكان، دەرگای ئەو بابەتە داخرا. ساڵانێك پاش مردنی ئەو چیرۆكنووسە، بۆچوونی جیاواز لەسەر ئەم چیرۆكە و گێڕانەوە و كۆتاییەكەی پەیدا بوون. دیارترین ئەو كەسانەی كە ناودەبرێن (تاهیر بەهجەت مەریوانی) یە كە بەشێكی زۆری ژیانی لەناو دەستنووسە كۆنەكانی نووسەرانی كورددا بەسەر بردووە. (جارێكی تر و لە شوێنی دیكەدا باسی ئەم كەسەم كردووە). لە كۆتایی شەستەكاندا، كاتێك چیرۆكی (لەخەوما)ی ئامادەی چاپ كرد، لە رووداوێكی نادیار و ئاڵۆزدا، ئەم دەستنووسەی لە نێوان ماڵ و چاپخانەدا لێ ون دەبێت. كاتێك دەیدۆزێتەوە، كۆتاییەكەی لابراوە! تێكەڵبوونی ئەندێشە و گێڕانەوەكان چیرۆكی ونبوونی ئەم دەستنووسە و لابردنی كۆتاییەكەی، هێندەی دیكە گومان لە نێوان ئەم دوو چیرۆكنووسەدا زیاد دەكات، كاتێك (عەتا محەممەد) دەیەوێت ئەم رووداوە كە بەسەر (تاهیر بەهجەت مەریوانی) لە بەغدا دێت و دەستكاریی ئەو دەستنووسەی جەمیل سائیب دەكرێت، لەناو گێڕانەوە و دروستكردنی كارەكتەرە ئەندێشەكراوەكانی خۆیدا جێ بكاتەوە. هەروەك چۆن كەسایەتی (عومەری مەكتەبە) چەند ساڵێك لەمەوبەر لە رووداوێكی تەمومژاویدا لە دارستانە چڕەكانی سوید ون بوو، ئەم توانی زۆر بە جوانی لەناو رۆمانی (رێبەری كتێبسازە كوژراوەكان)دا جێی بكاتەوە و دەنگدانەوەیەكی گەورەی لەناو خوێنەراندا هەبێت. بەجۆرێك خوێنەران راستیی رووداوەكە و ئەندێشەی نووسەریان لێ تێكەڵ بوو، نەیاندەزانی ئەوە چیرۆكی راستیی ونبوونی عومەری مەكتەبەیە، یان تەنیا بەرهەمی ئەندێشەی چیرۆكنووسە و هیچی دی. عەتا محەممەد باسی چیرۆكی ونبوونی دەستنووسی (لەخەوما)ی بۆ جەمیل سائیب دەكرد و دەیگوت هەر لەو سەردەمەدا، لە چەند دەستنووس و كەشكۆڵێكی كۆنی كوردیدا، ئەم دەقەی تۆ نووسراوەتەوە، بەڵام كۆتایی هەریەكەیان بە جۆرێكە، هەمووشیان جیاوازن لەو كۆتاییەی كە (جەمال بابان) پێش چەند ساڵێك لە دەزگای ئاراس سەرلەنوێ چاپی كردەوە. دەمەوێت لێرەدا كە من و تۆ وەك دوو چیرۆكنووس دانیشتووین و گفتوگۆ دەكەین و كارەكتەرە ئەندێشەكراوەكانمان دێنینە ژیانەوە، لە دەمی خۆتەوە كۆتایی ئەو گێڕانەوەیە ببیستم، یان كۆتایی ئەو چیرۆكە بزانم. ئایا ئەمە تەكنیكێكە خۆت بەكارت هێناوە بۆ چیرۆكنووسین، یان لەژێر گوشار و زۆرلێكردنی فەرمانڕەوایانی ئەو رۆژگارەدا ئەو چەند لاپەڕەیەی كۆتایی چیرۆكەكەت لابردووە؟ جەمیل سائیب بێدەنگ بوو، هیچ وەڵامێكی نەدایەوە و گوێی لەو پرسیارانەی عەتا محەممەد راگرتبوو كە بە تۆنێكی هێمن لێی دەكرد (كەمێك بێدەنگی)... ئاە بیرم كەوتەوە، لە یەكێك لەو كەشكۆڵە كۆنانەدا كە دەیان غەزەل و شیعری كۆنی ئەو سەردەمەشی تێدا نووسراوەتەوە، پاڵەوانی چیرۆكەكەت (لە خەوما) خەبەری دەبێتەوە و دەڵێت: "رۆژگارێكی تاریك بەڕێوەیە، بەدەستی ئیستیعماری ئینگلیز نا، بەدەستی ئیستیعماری كورد". راستی و دروستیی ئەم خەبەربوونەوەیە چییە؟ راستییە یان ئەویش ئەندێشەی نووسینە و هیچی دی؟ عەتا وای بە جەمیل سائیب گوت. بەڵام جەمیل سائیب هیچ وەڵامێكی نەدایەوە. عەتا بە تۆنێكی كەمێك تووڕە، بەڵام بە ئارامی: "تۆ دەزانیت بێشومار كەسایەتی ترت هەیە و دەبێت دەستیان بە نووسین بگات، چونكە ئەوان تا نەگەنە نووسین، بوونیان نییە و لەمدیو سنووری نووسینەوە ژیانیان دەستپێدەكات. هەروەك ئێستای من و تۆ. چەند حەزم دەكرد بەسەرهاتی ئەو كەسایەتییەشم بنووسیایەتەوە كە خەونی ئەوە بوو، چیرۆكێك بنووسێتەوە هێندەی ژیان فراوان بێت و رۆژێك ئەندێشەی ئەم چیرۆكی كەسایەتییە زۆرانەی تۆ دەكات و من و تۆ لە كۆتاییەكەیدا بەیەك دەگەیەنێت، وەك ئێستا". عەتا محەممەد ئەمەشی بە جەمیل سائیب گوت كە لە لاپەڕەكانی كۆتایی رۆمانی (فەهرەست..پێڕستی كەسایەتییە ئەندێشەییەكانی جەمیل سائیب)دا ئەم دێڕانەی نووسیوەتەوە. دوای ئەم قسە و پرسیارانەی عەتا محەممەد، بێدەنگییەك باڵی كێشا بەسەر گفتوگۆكەیاندا. روخساری جەمیل سائیب ئەوەی لێ دەخوێنرایەوە كە لەو قسانە تێناگات و نەیدەزانی ئەو چیرۆكنووسەی ئەم قسانەی بۆ دەكات، راستییە یان بەرهەمی ئەندێشەكراوی خۆیەتی، یان بە پێچەوانەوە خۆی بەرهەمی ئەندێشەكراوی عەتا محەممەدە. تا گفتوگۆكە درێژەی دەكێشا، وێنەكان ئاڵۆزتر بوون و كەسیان نەیاندەزانی كامیان بەرهەمی ئەندێشەكراوی كامیانن. ئەمە چیرۆكێكی پڕ لە تەلیسمە. وتەیەك لەدەم دێتە دەرەوە، لە نێوان دوو كەسدا بەرامبەر یەك دانیشتوون و گفتوگۆ دەكەن، كەسیان نازانن كامیان پرسیار دەكات و كامیان وەڵام دەداتەوە؟ كامیان ئەندێشەكانی ئەوی تریان دەنووسنەوە؟ جەمیل سائیب، وەك ئەوەی بیەوێت لەو ئەندێشە ئاڵۆزەی ئەو چیرۆكنووسە خۆی دەرباز بكات، پرسیاری (لەخەوما)ی لە عەتا محەممەد كرد كە خوێنەران لەدوای خۆی چ خوێندنەوەیەكیان بۆ كردووە؟ هەرچەندە عەتا حەزی بەو پرسیارە نییە، هێندەی ئەوەی خولیای ئەوەیە بزانێ كامیان دەتوانن كەسایەتییە ئەندێشەییە نەنووسراوەكانی یەكتر بنووسنەوە، بەڵام بە ناچاری وەڵامی دایەوە، وەڵامێك دیسانەوە گومان و پرسیار بوو لە چیرۆك و گێڕانەوەی (جەمیل سائیب)، نەك ئەوەی باسی خوێنەران بكات كە چۆن لەم سەردەمەدا (لەخەوما) دەخوێننەوە و خوێندنەوەی بۆ دەكەن. لەڕاستیدا بۆ منی چیرۆكنووسیش كۆتایی چیرۆكەكەت جێی گومانە، ئەم گومانە تەنیا لای من نییە، ساڵانێك پێش ئێستا (ئیحسان فوئاد) هەوڵی دا بڕوا بە خوێنەران بهێنێ كە چیرۆكەكەت لەوێدا تەواو بووە و هیچی لێ نەفەوتاوە، بەڵام نەیتوانی ئەو گومانە لای خوێنەران كاڵ بكاتەوە. عەتا محەممەد وەهای گوت. دواتر بۆ ئەوەی زیاتر بڕوای پێ بهێنێ كە خەونەكەی ئەو كۆتایی نەهاتووە، نموونەی بۆ دەهێنایەوە: " لەم ساڵانەی دواییشدا (رەفیق ساڵح و سدیق ساڵح) ئەو دوو برایەی لە بنكەی ژین بەشێكی زۆری تەمەنیان بەخشیوە بە ساغكردنەوەی ئەدەبیات و دەستنووسی كۆنی كوردی، زۆر هەوڵیان دا بەسەرهات و كۆتایی ئەو چیرۆكە ساغ بكەنەوە، بەڵام هەموو ئەم هەوڵانە كۆتاییەكەی جۆرێك لە نائومێدی بوو، كەسیان نەیانتوانی لە نهێنی كۆتایی چیرۆكەكەت بگەن، یان راستترە بڵێین لەو ستایلە تێبگەن كە ئەو چیرۆكەت پێ گێڕاوەتەوە". عەتا بەردەوام دەبێت: "ئێستاش نازانم ئایا بەڕاست لە كۆتایی چیرۆكەكە پاڵەوانەكە خەبەری دەبێتەوە یان هەتا كۆتایی ژیان هەر دەخەوێت و خەون دەبینێ؟ ئایا چەند لاپەڕەیەك لە كۆتایی چیرۆكەكە ون كراوە، یان خۆت ویستووتە ئەو هەستە بدەیت بە خوێنەران كە كۆتاییەكەی بەو شێوەیەیە؟ گەر ون كراوە، كێ ونی كردووە؟ ئەم پرسیارانە و كۆمەڵێك پرسیاری دیكە، بەردەوام لای خوێنەران دەبنە گومان لەسەر بەسەرهاتی (لەخەوما).
رۆژهەڵاتی نێوەڕاست22-06-2026وەزارەتی ناوخۆی قەتەر: لە تەقینەوەی کێڵگەیەکی گازدا 54 کەس بریندار بوون و 18 بێسەروشوێنن
جیهان22-06-2026لە سویسرا رێککەوتنی سەرەتایی کرا؛ سزای سەر نەوتی ئێران هەڵدەگیرێت و بڕیاری راگرتنی شەڕی لوبنان دەدرێت
