ژنە رۆماننووسی ئەمریكی دانێڵ ستیل، ساڵی 1947 لە نیویۆرك لەدایك بووە. ساڵی 1965 هاوسەرگیری كردووە و ساڵی 1972 جیابوونەتەوە، دوای ئەوە، چوار جاری دیكە شووی كردووەتەوە، بەڵام هەموو ئەزموونەكانی هاوسەرگیریی شكستیان هێناوە كە دواترینیان ساڵی 2002 بووە و بەرهەمی ئەم هاوسەرگیرییانەشی نۆ منداڵ بوون.
ستیل كە یەكەم رۆمانی خۆی لە ساڵی 1972 بەناونیشانی (گۆینگ هۆم) نووسیوە، دیوانێكی شیعری بە ناونیشانی (چامەكانی خۆشەویستی) و زنجیرەیەك كتێبی منداڵان و چەند كتێبێكی دیكەی ئەدەبی خەیاڵی و بایۆگرافیشی چاپ و بڵاو كردوونەتەوە.
ئەم ژنە نووسەرە خاوەنی زیاتر لە 100 رۆمانە كە وەرگێڕدراونەتە سەر نزیكەی 30 زمان و تا ئێستا زیاتر لە 800 ملیۆن دانەیان لێ فرۆشراوە. بەمەش دەبێتە یەكێك لەو هەشت نووسەرە جیهانییانەی كە لە مێژوودا زۆرترین بەرهەمیان فرۆشراوە، هەربۆیە ناوی چووەتە ناو كتێبی گینیس بۆ ژمارە پێوانەییەكان. جگە لەوە، زیاتر لە 28 ڕۆمانی كراونەتە درامای تەلەفزیۆنی و فیلمی سینەمایی.
*****
سادەنووسی وەك خوێنەر خستنە تەڵەوە!
یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی ئەدەبی ئەمریكی، تێكەڵكردنی رووداوە راستەقینەكانی ژیان و كەسایەتییە خەیاڵییەكانە كە ستیل یەكێكە لەو نووسەرانەی بەم تایبەتمەندییە دەناسرێتەوە. پەنابردن بۆ ڕەگەزەكانی ورووژاندن، ئاوێتەكردنی خەیاڵ و واقیع، گاڵتەجاڕی و ڕژدی، تراژیدیا و كۆمیدیا كە بە هۆیەوە بەرهەمێكی جادووگەرانە دێننە ئارا، وا لە خوێنەر دەكەن لەنێوان واقیعی ڕووداوەكان و كەسایەتییە خەیاڵییەكاندا تێبمێنن و بۆیان لە یەكتری جیانەكرێتەوە. بە جۆرێك، خوێنەر وا لێدەكەن هەست نەكات كامە بەشی چیرۆك و ڕووداو و گێڕانەوەكان ڕاستەقینە و كامەیان بەرهەمی خەیاڵ و فانتازیای نووسەرن.
پرسیاری زۆر لەبارەی نهێنیی بەجیهانیبوونی ئەو ژنە نووسەرە و بەرهەمەكانی دەكرێ كە لە راستیدا نهێنییەكە بریتییە لە سادەنووسی و گێڕانەوەی ڕووداوەكان بەبێ گرێوگۆڵ و ئاڵۆزی. ئەو كە لە ڕۆمانەكانیدا كێشەی كۆمەڵایەتی و دەروونی و سۆزداری كردووەتە تەوەری سەرەكی، سەرنجی خوێنەرەكانی بۆ لای خۆی ڕاكێشاوە، ئەوە بۆیە لە بەرگی دواوەی هەموو رۆمانەكانی دەنووسرێ "هەمووان دانێڵ ستیل دەخوێننەوە".
ئەو چیرۆك و رووداوانەی ستیل كاری لەسەر كردوون، هەڵقوڵاوی ناو ژیانی كۆمەڵگاكەین، كێشەی مرۆڤە سادە و ساكارەكان، گرفتی كەسە پەراوێزخراوەكانی كۆمەڵگا كە لە زۆریاندا كۆتاییەكی دڵخۆشكەر هەیە، لەوانەشدا كە كۆتاییەكانیان بە ناخۆشی، یان جۆرێك لە تراژیدیا دێت، لە میانی قووڵبوونەوە لەناو وردەكارییەكانی چیرۆك و ڕووداوەكاندا، بە زمانێكی سەرنجڕاكێش و گێڕانەوەی ورد، خوێنەر لەگەڵ خۆی دەبات و بە شوێنكاتی جیاواز و ڕاستگۆیی هەستە مرۆییەكان ئاشنای دەكات و وای لێدەكات هەست بە نائومێدی و بێهوودەیی نەكات.
*****
ستیل لە گۆشەی 10 پرسیاری (تایم) دا!
گۆڤاری بەناوبانگی (تایم) لە میانی دیدارێكی خێرادا، ستیل دەخاتە ناو سێرەی گۆشەی (10 پرسیار) كە بڕێك لە تینوێتی خوێنەران بۆ ئاشنابوون بە پەنهانەكانی ڕۆماننووس، لە گوشراوی وەڵامە پوختەكانی دەشكێنێ و هەوڵ دەدەین چەند گۆشەیەكی بچووكی بەشێك لە پرسیار و وەڵامەكان وەربگرین.
ئاسان نییە كەسێك دوای خۆكوشتنی جگەرگۆشەیەكی و ئەو هەموو شكستە كۆمەڵایەتییانە، كەچی بە باوەڕبوونێكی سەیر بە خود، بڵێ: "نەخۆشیی كوڕەكەم بەشێكی گەورەی لە ژیانی من برد، كاتێكیش كە مرد، بیرم كردەوە و بڕیارم دا لەسەر نووسین و داهێنان بەردەوام بم و بەهۆی ئەوەوە ڕەوتی ژیانم نەوەستێنم". ستیل هەر لە درێژەی ئەو قسانەدا گوتبووی: "دەمەوێ 100 رۆمانی دیكە بنووسم، چونكە هیچ بێهوودەییەك لەگەڵ ژیاندا نییە و هیچ ژیانێكیش لەگەڵ بێهوودەییدا نییە".
بۆ نووسەر كتێبەكانی ئەگەر نەڵێین زیاتر، ئاوا بە قەد جگەرگۆشەكانی خۆشەویستن، بەتایبەتی ئەو بەرهەمانەی لە باری ڕۆحی و یادەوەرییەوە لێیەوە نزیكن و پێیانەوە گرێدراوە. بۆیە شتێكی ئاساییە وەك هەر نووسەرێكی دیكە، كۆدی باشترین و خۆشەویستترین كتێبەكانی خۆیمان بۆ بكاتەوە و بنووسێ "هەموو كتێبەكانمم خۆشدەوێن، لە نێویاندا كتێبی (ڕووناكییە گەشاوەكە)، ئەوەی كە پەیوەندی بە كوڕە كۆچكردووەكەمەوە هەیە و دەچێتە خانەی بیرەوەری، لەگەڵ ڕۆمانی (لیگاسی)، كە چیرۆكی ئازایەتی ژنێكی نەیتیڤ (دانیشتووانی رەسەنی ئەمریكا)ی ویلایەتی داكۆتایە".
بە سەرنجدان لە رۆمانەكانی و زمانی قسەكردنی لەسەر گرفتە دەروونی و كێشە كۆمەڵایەتییەكان، خوێنەر وا هەست دەكات كە نووسەر وەك ئەوەی خودی خۆی گرفتاری نەخۆشییە دەروونییەكە و گیرۆدەی كێشە كۆمەڵایەتییەكە بێت، ئاوا قسە دەكات. ستیل لەم ڕووەوە دەڵێت: "ڕاستە وام كردووە، بەتایبەتی كە كتێبێكم لەسەر لەدایكبوون و چاودێریكردن و ئازاری منداڵێك نووسیوە، كە نەخۆشیی دەروونی هەیە".
ستیل دەربارەی پشكی ئەدەبی بیرەوەری، یان بایۆگرافی لە بەرهەمەكانیدا دەڵێ: "بەشێك لە یادەوەری و بایۆگرافیی من لە كۆی ڕۆمانەكانمدا هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا شتێكی ئەوتۆ نین كە لە ڕێگایانەوە گوزارشت لە تەواوی ژیانی من بكەن. ڕۆژێك دایكم هەمان ئەو پرسیارەی لێكردم و منیش لە وەڵامدا پێمگوت: دایە ئەگەر زۆر شتم لەبارەی خۆمەوە نووسیبا، چەندین ساڵ بوو، لە ڕیزی مردوواندا بووم".
نووسەرێك جگە لە زیاتر لە 100 ڕۆمان، چەندین كتێبی دیكەی هەبێت. نووسەرێك بە سەدان ملیۆن دانە لە كتێبەكانی فرۆشرابن، بۆ خوێنەر سەیر دەبێت كە ببیستێ هێشتا خەڵاتێكی ئەدەبیی شایستەی پێ ڕەوا نەبینراوە، وەلێ ستیل بە بزەیەكەوە دەڵێ: "هەمیشە بیر و خەیاڵم لەسەر ئەوەیە، ڕێگاكانی چوونە ناو دڵ و هەستی خەڵك بدۆزمەوە و چۆن بتوانم بیانگەمێ. واتە ئەوەی بۆ من گرنگە، خوێنەران چەند بایەخ بە بەرهەمەكانم دەدەن، بۆیە هەرگیز بیرم لە خەڵات نەكردووەتەوە".
نووسینی زیاتر لە 100 ڕۆمان ئاسان نییە، مەبەست خودی نووسینەكە نا، بەڵكو سەختی لە دووبارەنەبوونەوەی ڕووداو و شوێنكات و كەسایەتییەكان، سەختی لە تێكەڵنەبوونەوەیان لە شوێنێكدا. ستیل بۆ ئەمە دەڵێت: "ناتوانم بەشێك، یان دووبەش لە ڕۆمانێك بنووسم و لەگەڵیشیدا خەریكی نووسینی بەشێكی ڕۆمانێكی دیكە بم. بۆیە زۆرجار ناچارم كاتی زۆر بۆ نووسین تەرخان بكەم، تەنانەت جاری وا هەیە ڕۆژانە 22 كاژێر و بە درێژایی چەندین هەفتە بەردەوام دەبم. من وەكو ئافرەتانی دیكە ناچمە بازاڕكردن و مۆڵەكان، هەرگیز كاتی خۆم بە خوێندنەوە و وەڵامدانەوەی نامە ناكوژم، تەنانەت دەتوانم بڵێم، ئەگەر پێویست بكات، ئەوا لە ماڵەوە ناچمە دەرەوە، هەتا رۆمانەكە تەواو دەبێت".
سەرەڕای تەرخانكردنی زۆربەی كاتی بۆ پڕۆژەی نووسین، تەنانەت ئەگەر بە بەرنامە و پلانیش بێت، بەڵام دواجار سروشتی ژیان وایە كە ڕێگرییەك هەر دەبێ ئاستەنگ بخاتە بەردەم بەرنامەی نووسەر، پەیوەست بەم بابەتە ستیل دەڵێت: "زۆرجار ڕووبەڕووی ئەو دۆخە بوومەتەوە. جارێك كە كوڕەكەم مرد، جارێكی دیكەش كە ژیانی خێزانیم داڕما و تێكچوو. لەو ماوەیەدا نزیكەی 14 هەفتە هیچ شتێكم نەنووسی، زۆریش دەترسام ئەو وەستانەم بۆ هەتا هەتایە درێژە بكێشێ".
لەبارەی ئایندارییەوە پرسیاری لێ دەكەن و ئەویش دەڵێ: "من باوەڕدارم، ئەمەش لە میانی ناونیشانە ئاینییەكانی هەندێ لە بەرهەمەكانمەوە هەستی پێدەكرێ، لەوانە (نزای گیرابوو، نیعمەتی سەرسوڕهێنەر و …). ئایین بۆ من شتێكی كەسییە و پەیوەندی بە خودی مرۆڤ خۆیەوە هەیە. بەڵێ، ئایین لە بەشێك لە سەركەوتنەكان و بەردەوامبوونم هاوكاریی كردووم".
بۆچوونیك هەیە باس لە ئەدەبی بازرگانی دەكات. بەو مانایەی لەم ڕۆژگارەدا ئەوەندەی كاڵایەكی بازرگانی و ئەدەبێكی میللیگەرایی تەمەن كورتە، هێندە ستاتیكی و قووڵ و تەمەندرێژ نییە. ستیل پێچەوانەی ئەوە دەڵێت: "ڕەنگە 800 ملیۆن خوێنەری من شتێكی جیاواز بڵێن. بە پێچەوانەوە، بەڕای من ئەوەی ناو نراوە ئەدەبی بازرگانیی میللی، دەتوانێ تا ماوەیەكی درێژ بژیێت، لەم ڕووەوە چارڵز دیكنز نموونەیەكی گرنگە".
*****
نووسین وەك سەرچاوەی دەوڵەمەندبوون!
تا ئێستا و بەگوێرەی زۆر لە ڕاپرسییەكان، لە پای داهات و فرۆشی بەرهەمەكانیان، هەر یەكە لە (جوان ڕۆڵینگ بە یەك ملیار دۆلار، ستیڤن كینگ بە 400 ملیۆن دۆلار، دانێڵ ستیل بە 375 ملیۆن دۆلار، جێمس پاترسۆن بە 310 ملیۆن دۆلار، جۆن گریشام بە 200 ملیۆن دۆلار، جاكی كۆلینز بە 180 ملیۆن دۆلار و نورا ڕۆبێرتس بە 150 ملیۆن دۆلار) لە پێشەنگ و ڕیزبەندی یەكەمی نووسەرە دەوڵەمەندەكانی جیهان دێن.
بە گوێرەی پۆلێنێكی گۆڤاری بەناوبانگی (فۆربس) لە ساڵی 2016، دەربارەی داهاتی نووسەرە ژنەكان لە بەرهەمی تەنیا ساڵێكیاندا (2015)، جەی. كەی. ڕۆڵینگ، نووسەری ئینگلیزی بەهۆی زنجیرەی هاری پۆتەر بە داهاتی 19 ملیۆن دۆلار لە ڕیزبەندی یەكەم، دوای ئەویش ڕۆماننووسی ئەمریكی نورا رۆبێرتس، بە داهاتی 15 ملیۆن دۆلار و دانێڵ ستیلی ڕۆماننووسیش بە هەشت ملیۆن و 500 هەزار دۆلار، لە پلەی سێیەم دێن.
ڕەنگە بە دەگمەن لەسەر ئەو بۆچوونە ناكۆك بین كە نووسین كارێكی گەورە و گرنگە، پرۆسەیەكە هەموو كەسێك هەروا بە ئاسانی دەرەقەتی نایەت، بەڵام ئایا لە بنەڕەتدا نووسین تەنیا خولیا و ئارەزوویەكە، یان خەونێكیشە بۆ دەوڵەمەندبوون؟ ئاخۆ دەكرێ نووسین، نووسەرەكەی بژیێنێت؟ بە مانایەكی دیكە، ئایا كتێب دەتوانێ ببێتە سەرچاوەی دەوڵەمەندیی نووسەر، یان تەنیا هۆكارێكە بۆ ناوبانگی مەعنەوی؟ ئەگەر وایە، بۆچی زۆر لە نووسەرە هەرە دیارەكانی ناو مێژووی ئەدەبیات بە چەرمەسەری ژیاون؟
بە ئاوڕدانەوەیەكی خێرا لە مێژووی ئەدەبیاتی جیهانی و نووسەرە بەناوبانگەكان و بەراوردكردنیان بە دونیای ئەمڕۆ كە خەریكە تیراژی كتێب و داهاتەكانی نووسەران لە ڕۆژئاوا دەكەوێتە ناو لیستی كتێبی ژمارە پێوانەییەكان، ئاخۆ مافی ورووژاندنی ئەو پرسیارانەمان هەیە: خوێنەری ئەم سەردەمە بازاڕییە، یان جددی؟ بۆچی بەرهەم و داهێنانێكی ئەدەبی جیهانی كە تا هەنووكەش دەنگدانەوەی هەیە، خاوەنەكەی بە كولەمەرگی ژیاوە، كەچی هەندێ نووسەر كە ڕەنگە بەرهەمەكانیان لە ئاستی باڵایی ئەدەبیدا، نەگەنە ئەژنۆی یەكێك لە بەرهەمەكانی نووسەرانی كۆن، بەڵام خاوەنەكانیان بوونەتە ملیۆنێر؟
بە گوێرەی لیكۆڵینەوەیەك، زۆربەی هەرە زۆری نووسەرە داهێنەرەكان، ئەوانەی خاوەن بەهرە و سەلیقەیەكی دەگمەن و لە لوتكەی داهێناندا بوونە و كاریگەرییان نەك هەر بەسەر مێژووی ئەدەبیاتی جیهان، تەنانەت بەسەر بیركردنەوەی مرۆڤایەتیشدا هەبووە، بە هەژاری و نەداری ماڵئاواییان لە ژیان كردووە.
سەرنج بدەن، لە ڕۆژەكانی كۆتایی ژیانیدا و بۆ ئەوەی بژێوی خۆی و خێزانەكەی دابین بكات، شكسپیر خانووەكەی خۆی لە بەرانبەر بڕێ پارە، ڕەهن دەكات. ئەدگار ئالان پۆ لە شەقامەكانی واشنتن، بێنەوا و لانەواز دەسووڕێتەوە و دواجاریش، نەبوونی دەیكوژێ. ئۆسكار وایڵد بە گیرفانی خاڵی پاریس دەپشكنێ و دواتر بە مردوویی دەدۆزرێتەوە. ئەمە مشتی لە خەراوری ئەو نووسەرانەن كە لەناو مێژووی ئەدەبیاتی جیهانیدا وەك ئەستێرە دەدرەوشێنەوە و هەر یەكێكیان لە بوارێكی تایبەتدا سەرمەشق و پێشەنگ و داهێنەر بوونە و هاوشێوە و نموونەیان نەبووە، كەچی بە هەژاری و نەداری سەریان ناوەتەوە.
*****
رۆمان و شەڕ
ئەدەب بەگشتی و ڕۆمان بەتایبەتی، تا ئاستێكی بەرز كەوتووەتە ژێر كاریگەریی جەنگەكان، لە پێش هەمووشیانەوە، هەردوو جەنگە جیهانییەكە. ئەو دوو جەنگەی نەك هەر جوگرافیای سروشتی و مرۆیی لە جیهاندا گۆڕی، بەڵكو ئاراستە و نەخشەی ڕۆمانیشی گۆڕی!
جگە لەوەی بەشێكی ڕۆمانی (خۆشەویستییەكی مەزن) كاركردنە لەناو جەنگدا، وەكوتر، هەردوو ڕۆمانی (دوو كچە جمكەكە) و (ژنێكی چاك) نموونەی جددی كاركردنی (ستیل)ن لەناو یادەوەرییەكانی جەنگ و ماڵوێرانییەكانیدا. چیرۆك و ڕووداو و شوێنكاتی هەردوو ڕۆمانەكە، ساتەوەختی جەنگی یەكەمی جیهانین، لە یەكەمیاندا سەربوردەی تاڵی دوو خوشكی جمك دەگێڕێتەوە كە دوای مردنی باوكیان، بە ئەزموونی سەخت و ناخۆشدا ڕەت دەبن. لە دووەمیشیاندا ئەگەرچی ڕۆمانێكی تەواو ڕۆمانسیە و پڕە لە شكستی كۆمەڵایەتیی كچێكی تەمەن نۆزدە ساڵ، كە كچی خێزانێكی دەوڵەمەندی نیویۆركە و لە كاتی جەنگدا بۆ چارەسەركردنی بریندار و نەخۆشە هەژارەكانی شەڕ، بە خۆبەخشی دەچێتە فەڕەنسا، پڕیەتی لە دیمەنی تراژیدی و گرتەی ناسۆری جەنگ. خاڵی هاوبەشی نێوان دوو ڕۆمانەكە ئەوەیە، كە سەرەڕای جیاوازیی ڕووداو و شوێنكات و كاراكتەرەكان، بەڵام شكست لە ژیانی هاوسەرگیری كاراكتەرەكان، كۆیان دەكاتەوە، كە ئەمەش بە دیوێكدا ئاماژەیە بۆ ئەزموونە شكستخواردووەكانی نووسەر لەو بوارەدا.
