بە پێداچوونەوەیەكی بابەتیانە و وردی مێژووی سیاسیی نوێی كوردستاندا، بۆمان دەردەكەوێ زلهێزەكانی ڕۆژئاوا ـ جاران لەپێشیانەوە بەریتانیا و ئێستاش ئەمریكا و بەریتانیا پێكەوە ـ هەرگیز لەگەڵ ئامانج و مافی سەربەخۆیی كوردستاندا نەبوون ، بەڵكو وەرەقەی كوردی و هێزە كوردیەكانیان لە قۆناغە مێژووییە جیاوازەكاندا ، لەماوەی سەت ساڵی ڕابردوودا بۆ ئامانجی نزیك و دووری خۆیان بەكارهێناوە.
پارچەپارچەكردنی خاكی كوردستان و دابەشكردنی بەسەر چوار دەوڵەتی ناوچەكەدا، بەپێی ڕێككەوتننامەی شوومی سایكس پیكۆ لە (1916)، دەتوانین بڵێین گەورەترین گورز بوو، ئەو زلهێزانە لە كوردستان و گەلی كوردیان وەشاند.
ئەوەش بۆئەوەی لە داهاتوودا دۆز و پرسەكەی تەنها لەگەڵ دەوڵەتێكدا نەبێ، بەڵكو لەگەڵ چوار دەوڵەتی داگیركەردا بێت، تاوەكو زیاتر ئاڵۆز بێت و ئەگەری ڕزگاربوون و بەئامانج گەیشتنی خەون و خولیای دەوڵەتی كوردستان، ئەوەندە قەیراناوی بێت، بەدیهاتنی ئەستەم بێت.
دیارە دواتریش شكستپێهێنانی شۆڕش و هەوڵەكانی هەریەكە لە (شێخ مەحموودی حەفید و سمایل ئاغای سمكۆ) لە بیستەكان و هەروەها پشتگیریی نەكردنی كۆمارە بچكۆلەو ساواكەی (شەهید قازی محەممەد) لە 1946 و كۆتاییهێنان بە شۆڕشە 14 ساڵیەكەی مەلا مستەفا لە 1975.
دوای ئەوانیش، بە ڕاو تێگەیشتنی خۆم، ئەگەر بەوردی لێی بكۆڵینەوە و دەرئەنجامەكانی وەرگرین، دەتوانین بڵێین تەنانەت دەركردنی بڕیاری ژمارە (688) ی ئەنجوومەنی ئاسایش لە 5ی نیسانی 1991 و دابینكردنی ناوچەی ئارام بۆ كوردی ئێراق لە پاش كۆڕەوە ملیۆنیە پڕ لە نەهامەتی و كارەساتەكە، لە ناوچەكانی سەرووی هێڵی (36)، خۆی بۆخۆی ئەوەندەی لەو هەلومەرجە ناهەموارەدا ، دەسكەوت بوو بۆ گەلی كورد لە باشوور، بۆ پاراستنی گیانی هاووڵاتیان لە هێرشی دڕندانەی هێزەكانی ڕژێمی ئەوكاتەی سەدام، من دەڵێم دوو ئەوەندە پیلانێكی ڕەشی شاراوەی ڕۆژئاوا و وڵاتانی هەرێمیی داگیركەری كوردستان بوو، بۆ ئامانجێكی قێزەونی دوور.
لەڕاستیدا بەشێكی باشی ئامانج لە بڕیاری دابینكردنی نەوای ئارام لەسەرووی هێڵی (36) بۆ مەودای دوور، تێكدانی نەخشە و سنووری ڕاستەقینەی جوگرافیای هەرێمی كوردستان و جێگیركردنی بوو لە چوارچێوەی سێ پارێزگاكەی (حوكمی زاتی دوابڕاو)دا، بە دابڕینی (كەركووك و خانەقین و ناوچە كوردستانیە دابڕێنراوەكانی تر) و سەپاندنی ئەمری واقیع بەسەر گەلی كوردستاندا.
لێرەدا جێی خۆیەتی ئاماژە بەوەش بدەین كە هەریەكە لە توركیا و فەرەنسا و ئێران، لەڕێگەی نوێنەرانیانەوە، بە نامە داوای كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی ئاسایشیان كرد، بۆ ئەو مەبەستە و دواتر فەرەنساش وەك ئەندامێكی هەمیشەیی ئەنجوومەن هاتە سەر خەت و تەبەنی پێشنیازەكەی كرد و كاری پێویستی كرد بۆ ئەنجامدانی كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی ئاسایش و دەركردنی بڕیارەكە كە لەڕاستیدا لەو 8 خاڵەدا هیچ ڕەهەندێكی سیاسی لەخۆ نەگرتووە و هەموو خاڵەكان تەنها ڕەهەندی مرۆییان هەیە. لەهەمان كاتیشدا لە دیباجەی بڕیارەكەدا، جەخت لە سەروەریی خاكی ئێراق و هەموو وڵاتانی ناوچەكە كراوەتەوە.
پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە 26 ساڵ بەسەر ئەو مێژووەدا، كە دیارە هەرێمی كوردستان لە ئێراقی نوێدا، بەپێی دەستوور، بوو بە هەرێمێكی فیدراڵی و گەشەكردنی گەورەی سیاسی و ئابووری بەدەستهێنا و بگرە لە بواری پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكان و وەبەرهێنانی نەوت و گازدا ، وەك وڵاتێكی سەربەخۆ هەنگاوی دەنا، بەڵام بەغدا ئامادە نەبوو ماددەی 140ی دەستوور، تایبەت بە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم جێبەجێ بكات و دواتریش لەئەنجامی ناكۆكیەكانی تایبەت بە داهاتی نەوت و خاڵە سنوورییەكان و فڕۆكەخانەكان، بەغدا بوجەی هەرێمی كوردستانی بڕی و سەركردایەتی هەرێمی كوردستانیش پاش سێ ساڵ چاوەڕوانی و نائومێدبوون و شەڕێكی خوێناوی لەگەڵ داعش، یەكلایەنە بڕیاری ڕیفراندۆمی دا بۆ جیابوونەوە لە ئێراق و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.
بەداخەوە زلهێزانی ڕۆژئاوا، لەسەرووشیانەوە (ئەمریكا و بەریتانیا) لەباتی ئەوەی پشتیوانی لە كورد بكەن كە لە جەنگی (ئازادكردنی ئێراق)دا لە ئاداری 2003 هاوكار و پشتیوانێكی گرنگیان بوو، هەروەها لە شەڕی دژی داعشیشدا ڕۆڵێكی كەموێنەی بینی لە شكاندنی ئەو هێزە ترسناكەدا و هاوكارێكی بنەڕەتی هێزی هاوپەیمانان بوو، ئەوەندە بێوەفا بوون، نەك چاكەی كوردیان نەدایەوە، بەڵكو دژی ڕیفراندۆم وەستانەوە كە پرۆسەیەكی دیموكراسیانەی سەردەمانەیە.
مخابن لە پەلامارەكەی هێزەكانی حەشدی شەعبی و سوپای ئێراقدا بۆ سەر كەركووك و ناوچە كورستانییەكانی دیكەی دەرەوەی هەرێمی كوردستان لە 16ی ئوكتۆبەری 2017، بێدەنگبوونیان هەڵبژارد و پشتیوانیی خۆیان بۆ "یەكپارچەیی خاكی ئێراق" دەربڕی. هەموو ئەمانە سەلمێنەری ئەو راستیەن كە لەپێشەوە ئاماژەمان بۆ كرد.
