بەرایی
رۆژی 24ـی ئابی 2026، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بڵاویکردەوە "سزای بەسەر چەندین قەوارە، کەس و کەشتیدا دەسەپێنێت"، و وەزارەتی گەنجینەش رایگەیاند "نزیکەی 60 قەوارە و کەس و کەشتیی ناسراو وەک موڵکی بلۆککراو دیاریدەکات". ئەم قۆناخە نوێیەی سزاکان، کە بە "خنکاندنی ئابووریی ئێران" ناسراوە و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داوا لە وڵاتان دەکات هاوکاریبکەن بۆ سەرخستنی، پرسیاری زۆر دەهێنێتە ئاراوە؛ بەڵام ئەوەی پەیوەندی بە عێراقەوە هەیە زۆر گرنگە، چونکە ئەم وڵاتە ساڵانە بە بەهای 10 بۆ 12 ملیار دۆلار کاڵا، بەرهەمە نەوتییەکان و گازی سروشتی لە ئێرانەوە هاوردەدەکات.
لەڕووی ئاڵوگۆڕی بازرگانییەوە، عێراق چوارەم گەورەترین هاوبەشی بازرگانی و دووەم گەورەترین هاوردەکاری کاڵا و بەرهەمە نەوتییەکانە لە ئێرانەوە. لەکاتێکدا ئەمریکا ئامادەکاری بۆ راگەیاندنی ئەم سزایانە دەکرد، بەرپرسانی تاران لە بەغدا بوون و کاری سەرەکییان وەرگرتنەوەی قەرز و دانانی میکانیزمی نوێی پارەدان بوو بۆ نزیکەی ئەو 4000 کاڵا و بەرهەمانەی کە عێراق و هەرێمی کوردستان لە ئێرانەوە هاوردەی دەکەن.
ئێستا پرسیاری زۆر لەبارەی ئەوەی ئەم ئاڵوگۆڕە بازرگانییەی نێوان تاران، بەغدا و هەولێر چ بەسەردێت لەم قۆناخەی سزاکانی ئەمریکادا هەیە، بەڵام گرنگترینیان ئەم دوو پرسیارەیە: ئایا سزا ئابوورییەکانی ئەمجارەی ئەمریکا لەسەر ئێران رێگە بە درێژەدانی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکەی نێوان تاران، بەغدا و هەولێر دەدەن؟ و ئەمریکا چۆن مامەڵە لەگەڵ قەرزەکانی ئێران، ناردنی دۆلار و پرسی هاوردەکردنی گاز دەکات، یان بەغدا و هەولێر رووبەڕووی فشاری نوێی جیاواز دەبنەوە؟
چارەنووسی هاوبەشییەکی 10 بۆ 12 ملیار دۆلاری؟
داتاکانی رێکخراوی بازرگانیی جیهانی (WTO) دەریدەخەن کە لە ساڵی 2024ـدا عێراقی فیدراڵ، لەدوای ئیمارات، چین و تورکیا، وەک چوارەم گەورە هاوبەشی بازرگانیی کۆماری ئیسلامیی ئێران تۆمارکراوە و رێژەی 20.9%ـی کۆی هەناردەی ئێرانی بە سەرمایەی 11.69 ملیار دۆلار پێکهێناوە. لەبەرامبەردا، ئاڵوگۆڕەکە لە هاوردەکردندا پێچەوانەیە و عێراق تەنیا بڕێکی کەم کاڵای هەناردەی ئێران کردووە، ئەمەش قەبارەی وابەستەییی بەغدا بە هاوردەکردنی کاڵا و بەرهەمە نەوتی و نانەوتییەکانی تارانەوە بۆ ئاستێکی زۆر بەرز بەرزدەکاتەوە.
بەوپێیەی کۆی قەبارەی هەناردەی ئێران لە ساڵی 2024ـدا 56 ملیار دۆلار بووە، چین، عێراق و ئیمارات زیاتر لە نیوەیان پێکهێناوە؛ بەشێوەیەک بەهای ئەو کاڵایانەی هەناردەی چین کرابوو 14.57 ملیار دۆلار بوو، ئەوەی بۆ عێراق بوو 11.69 ملیار دۆلار، و ئەوەشی بۆ ئیمارات بوو 7.16 ملیار دۆلار بوو.
لەبەرامبەردا، ئێران لە ساڵی 2024ـدا بە بەهای 68.55 ملیار دۆلار کاڵا و بەرهەمی جیاوازی هاوردەکردووە. بۆ نموونە، ئیمارات رێژەی 30.6%ـی هاوردەکردنی بە بەهای 21 ملیار دۆلار، چین رێژەی 26% بە بەهای 17.8 ملیار دۆلار، و تورکیا بە رێژەی 16.3% بە بەهای 11.16 ملیار دۆلار یەک بەدوای یەک هاتوون، لەکاتێکدا عێراق تەنیا بە رێژەی 0.88% یان بە بەهای 602 ملیۆن دۆلار کاڵای هەناردەی ئێران کردووە.
ئێران چ کاڵایەک بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان دەنێرێت؟
راستە جیاوازی و لاسەنگیی تەرازووی بازرگانیی ئێران و عێراقی فیدراڵ بەشێوەیەکە کە بەراورد ناکرێت، چونکە سەروو 95%ـی ئەم ئاڵوگۆڕە بازرگانییە بریتییە لەوەی ئێران کاڵا و بەرهەمی جیاواز بۆ عێراق دەنێرێت؛ بەڵام ئەوەی زۆر گرنگە، جۆری ئەو کاڵا و بەرهەمانەیە کە ئێران بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان دەنێرێت.
بەپێی داتاکانی وەزارەتی بازرگانیی عێراق، لە ساڵی 2024ـدا ئێران دووەم وڵاتی هەناردەکاری کاڵا، ماددە نانەوتییەکان و بەرهەمە نەوتییەکان بووە بۆ عێراق لەدوای چینەوە، بە جۆرێک کە زیاتر لە 3970 کاڵا و ماددەی جیاواز بە سەرمایەی 3.15 ملیار دۆلار هاوردەکراون.
لە ساڵی 2024ـدا، ئاسنی خاو و پۆڵا لەگەڵ بەرهەمەکانی ئەم دوو کانزایە زۆرترین بڕ بوون کە بەهاکەیان 405 ملیۆن دۆلار بووە، بەدوایدا بەرهەمە جیاوازەکانی پلاستیک دێن بە بڕی 306 ملیۆن دۆلار، و میوە و بەروبوومە جیاوازەکانی سەوزە و گوێز بە بڕی 279 ملیۆن دۆلار. هەروەها، شیر، هێلکە و هەنگوینی بە بەهای 182 ملیۆن دۆلار هەناردەکردووە.
داتاکانی وەزارەتی بازرگانیی عێراق دەریدەخەن کە لەو ساڵەدا عێراق بە بەهای 79 ملیۆن دۆلار سێو و بە بڕی 89 ملیۆن دۆلار شووتی لە ئێرانەوە هاوردەکردووە. ئەم پشتبەستنەی عێراق بۆ پێداویستییە رۆژانەکان، دەریدەخات کە چۆن ئەم وڵاتە وابەستە کراوە بە هاوردەکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانەوە.
لە پاڵ عێراقی فیدراڵدا، هەرێمی کوردستان بەهۆی بوونی دەروازە فەرمی و نافەرمییە نێودەوڵەتییە سنوورییە هاوبەشەکان و پشتبەستنی راستەوخۆ بە کاڵا و بەرهەمە ئێرانییەکان، رووبەڕووی هەمان ئاڵنگاری دەبێتەوە. بەشێکی بەرچاو لەو 4000 جۆرە کاڵا و پێداویستییە رۆژانەیەی لە ئێرانەوە هاوردە دەکرێن، دەچنە ناو بازاڕەکانی هەرێمی کوردستانەوە. هەربۆیەش، هەر تووندکردنەوەیەکی دۆخەکە یان سەپاندنی میکانیزمی نوێی پارەدان لەلایەن واشنتنەوە، نەک تەنیا بەغدا، بەڵکو چالاکییە بازرگانییەکان و مامەڵە داراییەکانی هەرێمی کوردستانیش لەگەڵ تاران دەخاتە ژێر گوشارێکی قورسی ئابوورییەوە.
سەرچاوە: وەزارەتی بازرگانیی عێراق، بەشی داتای هاوردەکردن و هەناردەکردنی کاڵاکان راپۆرتی ساڵانەی 2019 بۆ 2024
سزا نوێیەکانی ئەمریکا؛ نەوت و بەرهەمە نەوتییەکان
بەپێی راگەیێندراوەکەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، ئامانجی سزاکان بریتییە لە: "زیاتر ئاشکراکردنی ئەو کەس و قەوارانەی کە هێرشکردنەسەر هێزە هاوپەیمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانیان ئاسانکردووە، هەروەها بۆ سنووردارکردنی ئەو داهاتەی کە رژێمی ئێران بەکاریدەهێنێت بۆ هێرشکردنەسەر دراوسێکانی، پشتیوانیکردن لە تیرۆر لە دەرەوە، سەرکوتکردنی دڕندانەی گەلی خۆی، و بارمتەگرتنی ئابووریی جیهانی."
هەروەها، وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە هەمان رۆژدا رایگەیاند "نزیکەی 60 قەوارە و کەس و کەشتیی ناسراو وەک موڵکی بلۆککراو دیاریدەکات. ئەم کەسانە تۆڕەکانی کڕینی نایاسایی، چالاکییە سایبەرییەکان، و دروستکردنی داهاتی بەرهەمە نەوتی و پترۆکیمیاییەکانی رژێمی ئێران ئاسان دەکەن".
ئەوەی لە کرۆکی هەردوو سزا نوێیەکەدا هاتووە، پرسی کۆنترۆڵکردنی هەناردەی نەوت و بەرهەمە نەوتییەکانی ئێرانە بۆ دەرەوە؛ کە داتاکانی رێکخراوی بازرگانیی جیهانی (WTO) و روانگەی ئاڵۆزیی ئابووری (OEC) دەریدەخەن زۆرترین پشکی هەناردەی ئێران بۆ جیهان بریتییە لە نەوت و بەرهەمە نەوتییەکان.
لە ساڵی 2024ـدا، سەروو 40%ـی هەناردەی ئێران نەوت، بەرهەمی کانزایی و ماددە کیمیاییەکان بووە؛ بەشێوەیەک 34%ـی سووتەمەنیی کانزایی، بەرهەمەکانی پاڵاوگە و ماددە جیاوازەکانی قیر بوون، و 7.13%ـیشی ماددە کیمیاییەکان بوون.
ئەگەر جیاوازیی ژمارەکانی رێکخراوی بازرگانیی جیهانی و داتاکانی وەزارەتی بازرگانیی عێراق وەربگرین دوای لێدەرکردنی بڕی کاڵا نانەوتییەکان، ئەوا یەک لەسەر سێ یان بڕی 8 ملیار دۆلار لەو 11.69 ملیار دۆلارەی کە لە ساڵی 2024ـدا ئێران بۆ عێراقی ناردووە، گازی سروشتی، بەرهەمە نەوتییەکان و ماددە کیمیاییەکان بوون.
بەپێی پێویستی، پێشتر عێراق رۆژانە 50 ملیۆن پێ سێجا گازی لە ئێرانەوە هاوردە دەکرد، بەڵام لە سەرەتای مانگی رابردوودا، ئەحمەد تورکی، گوتەبێژی وەزارەتی کارەبای عێراق گوتی: "ئێستا رۆژانە 25 ملیۆن مەتر سێجا گاز لە ئێرانەوە هاوردە دەکرێت و قەرزەکانیش لە بانکی بازرگانیی عێراق (TBI) دادەنرێن." لەبارەی بڕی قەرزەکانەوە، لە 19ـی ئابی 2026ـدا لە بەغدا، عەبدولناسر هیمەتی، پارێزگاری بانکی ناوەندیی ئێران لەگەڵ هاوتا عێراقییەکەی نزار ناسر حوسێن و سەرۆکوەزیران عەلی فالح زەیدی کۆبووەوە بۆ تاوتوێکردنی میکانیزمێکی نوێ بەمەبەستی دانەوەی قەرزەکان کە نزیکەی 11 ملیار دۆلارە، بەشێوەیەک کە 7 ملیاری لە هەژمارێکی بانکی ناوەندیی ئێران لە بانکی بازرگانیی عێراق TBI و 4 ملیاریشی هیی وەزارەتی نەوتی ئێران کە لای حکومەتی عێراقە و نەدراوەتەوە.
لەڕاستیدا کەمبوونەوەی بڕەکەی بۆ نیوە، هێندەی پەیوەندی بە بارودۆخی لایەنی ئێرانییەوە هەبووە، ئەوەندە پەیوەندی بە لایەنی عێراقییەوە نەبووە لە ئەمساڵدا؛ ئەمەش دوای ئەوەی کە لە ئاداری 2025ـەوە سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ، نوێکردنەوەی لێخۆشبوونی 120 رۆژی بۆ هاوردەکردنی گازی ئێرانی لەلایەن عێراقەوە نوێنەکردەوە.
کۆتایی
ئەم قۆناخە نوێیەی سزاکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران وەکو پێشوو نییە کە تەنیا ناوی کەسایەتی، دامەزراوە و کۆمپانیاکانی هێنابێت، بەڵکو داوا لە وڵاتان و کۆمپانیاکان دەکات هاوکاربن لە "خنکاندنی ئابووریی" ئێراندا. لەکاتێکدا لە 4 وڵاتی هاوبەشی سەرەکیی ئێران، دووەمیان بەفەرمی پێش ئەم سزایانەش بڵاویکردبووەوە کە مامەڵە بازرگانییەکانی لەگەڵ ئێران سنووردار دەکات، بەڵام بۆ چین و تورکیا هێشتا روون نییە چۆن مامەڵە دەکەن، هەرچەندە هەر بڕیارێکیان کاریگەریی گەورەی دەبێت؛ چونکە چین یەکەم هاوبەشی بازرگانیی ئێرانە و لە کۆی 124 ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانیی تاران لەگەڵ جیهاندا لە ساڵی 2024ـدا، سەروو 32 ملیار دۆلاری (کە دەکاتە نزیکەی 25%) لەگەڵ وڵاتی چین بووە.
لە کۆتاییدا، پرسی گاز و سزاکان، ئەگەر ئەمجارەیان ئەمریکا چاوپۆشی لە عێراق بکات، ئەی چۆن مامەڵە لەگەڵ قەرزێکی 11 ملیار دۆلاری و بەردەوامیی هەناردەکردنی بەرهەمە نەوتییەکان و کاڵاکانی دیکە لە ئێرانەوە بۆ عێراق دەکات؟ چونکە کەمبوونەوەی زیاتریان، لەگەڵ دۆخی ئێستای ئابووریی عێراقدا، دەبێتە هۆی ئەوەی نرخەکان هێندەی دیکە بەرزببنەوە و ئەگەری ناسەقامگیری لە هەموو عێراقی فیدراڵدا بهێنێتە ئاراوە. ئەم دۆخە ئاڵۆزە و گونجاندن و جێبەجێکردنی سزا نوێیەکانی ئەمریکا، کە ئەمجارەیان دوای جەنگێکی راستەوخۆ دێن، وادەکات داهاتووی ئەم هاوبەشییە ئابوورییە بکەوێتە بەردەم مەترسییەکی گەورەوە و بۆ زانینی وەڵامی دروستی پرسیارەکان پێویستی بە چاوەڕوانیی هەڵوێستی فەرمی و پراکتیکیی واشنتن هەیە بەرامبەر بەغدا.
