دژە درۆنی جەنگی، پێداویستییەكی سەرەكەی هەرێمی كوردستانە
كورتەیەك لە بەرنامەكە
درۆن یان فڕۆكەی بێفڕۆكەوان، لە چەكێكی دەگمەنەوە بووەتە یەكێك لە مەترسیدارترین و باوترین ئامرازەكانی جەنگ لە جیهان و بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست. هەرێمی كوردستان كە لە چەند ماوەكانی رابردوودا رووبەڕووی چەندین هێرشی درۆنی بووەتەوە، ئێستا لەبەردەم پرسیارێكی گەورەدایە، چۆن دەتوانرێت ئاسمانی هەرێمی كوردستان لەم مەترسییە بپارێزرێت؟ میوانانی ئەم بەرنامەیە كە پێكهاتبوون لە شارەزایانی سەربازی، ئەندازیاریی فڕۆكەوانی و ئاسایشی ئەلیكترۆنی، هەمووان كۆك بوون لەسەر ئەوەی كە درۆن بووەتە "گرێیەكی جیهانی" و تەنانەت وڵاتە زلهێزەكانیش بەدەستیەوە گیریانواردووە.
ئارێز ئەنوەر بەگ، شارەزای سەربازی، ئاماژە بەوە دەكات كە سیستمە پێشكەوتووەكانی بەرگریی جیهان هێشتا چارەسەری بنەڕەتییان بۆ درۆن نەدۆزیوەتەوە. هاوكات، پسپۆڕانی ئەكادیمی وەك د.عاید عگاب و د.رۆژگار قەرەنی، گەشبینن بەوەی كە زانكۆكانی كوردستان دەتوانن لە رێگەی تێكشكاندنی سیگناڵ و تێكدانی جی پی ئێسەوە، سیستمێكی خۆپارێزیی نێوخۆیی دروست بكەن. لە لایەكی دیكەوە، ساڵح رەحمان، توێژەری ئاسایشی ئەلیكترۆنی، جەخت دەكاتەوە كە هەرێمی كوردستان بەبێ خواستی خۆی كەوتووەتە نێو "بەردەشی جەنگ" و پێویستە هەنگاوی بەپەلە بۆ بەرگریی ئەلیكترۆنی بنرێت. لە بەرنامەكەدا هاونیشتمانیانیش بەشدار بوون و چیرۆكی ترسناكی كەوتنەخوارەوەی درۆنەكانیان لەسەر ماڵەكانیان گێڕایەوە، كە بووەتە هۆی تێكچوونی باری دەروونیی منداڵەكانیان و زیانی گەورەی ماددی بۆیان
درۆن؛ ئەو گرێیەی جیهانی سەرقاڵ كردووە
"درۆن بووەتە گرێیەك لە جیهاندا و وڵاتانی زلهێزیش بەدەستیەوە گیریانواردووە". ئارێز ئەنوەر بەگ، شارەزای بواری سەربازی، بەم شێوەیە باس لە پەرەسەندنی تەكنەلۆژیای درۆن دەكات. بە بڕوای ئەو، كێشە سەرەكییەكە لەوەدایە كە سیستمە پێشكەوتووەكانی بەرگریی ئاسمانی كە ملیۆنان دۆلاریان تێدا خەرج كراوە، هێشتا ناتوانن بە تەواوی بەرپەرچی درۆنە بچووك و هەرزانەكان بدەنەوە.
ئارێز ئەنوەر روونیكردەوە كە پاراستنی ئاسمانی هەرێمی كوردستان پێویستییەكی هەنووكەییە، بەڵام كێشە بنەڕەتییەكە لەوەدایە كە عێراق وەك دەوڵەت، تاوەكو ئێستا نەیتوانیوە ئاسمانی خۆی بپارێزێت. ئەو گوتی: "تاوەكو ئێستا رادارێكمان نییە بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی هێرشەكان، بۆیە دەبێت سەرەتا دوژمنەكەت بناسی ئینجا سیستمی بەرگری دابنێیت". ئەم شارەزایە پێیوایە كە هەرێمی كوردستان پێویستی بە درۆن هەیە، بەڵام نەك بۆ هێرشكردن، بەڵكو بۆ مەبەستی بەرگری و چاودێری. ئارێز ئەنوەر رەخنەی لەوەش گرت كە لە رابردوودا لەبری پەرەپێدانی سیستمی بەرگری، زیاتر گرنگی بە لایەنی "جوانكاری" دراوە، لە كاتێكدا ئێستا پاراستنی خەڵك پێویستی بە بڕیارێكی سیاسیی بوێرانە هەیە بۆ دابینكردنی بودجەی پێویست بۆ كڕینی رادار و سیستمی دژەدرۆن.
چیرۆكی ئەو ماڵانەی بوونە ئامانجی درۆن
لەبەشێكی دیكەی بەرنامەكەدا، هاونیشتمانیانی گەڕەكە زیانلێكەوتووەكان بەشدار بوون و باسیان لەو نەهامەتییانە كرد كە درۆنەكان بەسەریان هێناون. هاونیشتمانییەك كە بەهۆی كەوتنەخوارەوەی درۆنێك ماڵەكەی زیانی پێگەیشتبوو، گوتی "درۆن بەر ماڵی دراوسێكەمان كەوت و هەموو ماڵەكەمان بووە ئاگر، منداڵەكانمان ئێستا ئەوەندە دەترسن كە ناتوانن بخوێنن".
ترسی هاونیشتمانیان گەیشتووەتە ئاستێك، كە تەنانەت دەنگی ماتۆڕسكیلیش دەیانلەرزێنێت. یەكێكی دیكە لە بەشداربووان كە پیاوێكی بەتەمەن بوو بە زمانێكی سادەی شیرین دەدوا و دەگووت "دەنگی درۆنەكە رێك وەكو دەنگی ماتۆڕ وابوو پێش ئەوەی بكەوێتە خوارەوە، ئێستا كە لە كۆڵان دەنگی ماتۆڕسكیل دەبیستین، وا دەزانین درۆنە و دەترسین". بەپێی گوتەی ئەو هاونیشتمانییانە، تەنیا لە یەك گەڕەكدا نزیكەی 250 ماڵ بەهۆی هێرشە درۆنییەكانەوە زیانیان بەركەوتووە، بەڵام تاوەكو ئێستا هیچ لایەنێك قەرەبووی نەكردوونەتەوە. ئەمە لە كاتێكدایە كە هاونیشتمانییان پێیان وایە كە هەرێمی كوردستان هێشتا ژێرخانی پێویستی نییە بۆ دروستكردنی سیستمی بەرگری و ئێستا ئەم سیستمە بووەتە كاڵایەكی بازرگانیی گرانبەها كە دەستكەوتنی ئاسان نییە.
تەكنەلۆژیا؛ رێگەیەك بۆ خۆپاراستن
د.عاید عگاب، سەرۆكی بەشی ئەندازیاریی فڕۆكەوانی لە زانكۆی سەڵاحەدین، وەك پسپۆڕێكی ئەكادیمی جەختی لەوە كردەوە كە هەرێمی كوردستان دەتوانێت خۆی سیستمێكی خۆپارێزی دروست بكات. ئەو گوتی "سیستمی خۆپاراستن لە درۆن بووەتە پێویستی، ئێمە دەتوانین لە رێگەی تێكردانی سیگناڵ و شێواندنی جی پی ئێس (GPS) درۆنەكان لە كار بخەین".
بە بڕوای د.عاید، رێگەی ئاسان و كاریگەر بۆ هەرێمی كوردستان، تێكدانی پەیوەندی نێوان درۆنەكە و كۆنترۆڵكەرەكەیەتی. هەروەها ئاماژەی بەوە كرد كە لە كۆلێژی ئەندازیاریی زانكۆی سەڵاحەدین چوار بەشی زانستی هەن كە راستەوخۆ پەیوەندییان بە تەكنەلۆژیای درۆنەوە هەیە و دەتوانن هاوكار بن لەم بوارەدا. بەڵام پێش هەموو شتێك، ئەو پێیوایە كە هەرێم پێویستی بە راداری تایبەت بە درۆن هەیە، چونكە درۆنەكان بەهۆی نزمیی فڕینیانەوە لەلایەن راداری ئاساییەوە نابینرێن.
لە لایەكی دیكەوە، د.رۆژگار قەرەنی، كە خاوەنی ماستەرە لە بواری درۆن، گەشبینیی خۆی بە توانای مرۆیی زانكۆكانی كوردستان نیشاندا. ئەو وەك نموونە باسی لە ئۆكراینا كرد و گوتی "ئۆكراینا بەهۆی پێویستییەوە سیستمی دژە درۆنی دروستكرد، كە تەنیا لەسەر دەستی دوو ئەندازیار گەشەی كرد". د.رۆژگار ئاماژەی بەوەش كرد كە درۆن تەنیا بۆ جەنگ نییە، بەڵكو كاریگەرییەكانی لە بواری شارستانیدا سێ بەرامبەری لایەنە سەربازییەكەیەتی، بەڵام بۆ دۆخی ئێستای كوردستان، سیستمێكی دەنگی وەك ئەوەی ئۆكراینا كە لە رێگەی دەنگەوە درۆنەكان دەناسێتەوە، دەبێتە چارەسەرێكی باش.
جەنگی ئەلیكترۆنی و دوژمنی نادیار
ساڵح رەحمان، توێژەر لە بواری ئاسایشی ئەلیكترۆنی، رەهەندێكی دیكەی مەترسییەكانی خستەڕوو. ئەو پێیوایە ئێستا جەنگێكی ئەلیكترۆنی لە ئارادایە كە تێیدا "دوژمن نادیارە". ساڵح رەحمان گوتی "بەبێ خواستی خۆمان كەوتووینەتە بەرداشی جەنگەوە و پێویستە هەنگاوی بەپەلە بنرێت بۆ بەرگریی درۆنی".
ئەو توێژەرە ئاشكرای كرد كە لە عێراقدا 15 زانكۆ هەوڵی پەرەپێدانی سیستمی درۆن دەدەن و 28 كۆمپانیاش لە عێراق و هەرێمی كوردستان لە بواری ئاسایشی ئەلیكترۆنی كاردەكەن. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە دروستكردنی درۆن یان سیستمی بەرگری شتێكی ئاستەم نییە، بەڵكو پێویستی بە یاسا و دامەزراوەی تایبەت هەیە. ساڵح رەحمان باسی لەوەش كرد كە سیستمە بەرگرییەكانی هاوپەیمانان یان كۆنسوڵخانەكان تەنیا بۆ پاراستنی خۆیانە، بۆیە هەرێمی كوردستان نابێت چاوەڕێی ئەوان بێت بۆ پاراستنی هاونیشتمانیانی خۆی. ئەو جەختی كردەوە كە ئێستا ژیریی دەستكرد رۆڵێكی گەورەی هەیە لەم جەنگەدا و دەبێت كوردستانیش سوود لەو تەكنەلۆژیایە وەربگرێت.
بڕیاری سیاسی و بەرپرسیارێتیی هاوپەیمانان
لە كۆتایی گفتوگۆكاندا، میوانەكان گەیشتنە ئەو بڕوایەی كە پاراستنی ئاسمانی كوردستان تەنیا كێشەیەكی تەكنیكی نییە، بەڵكو پەیوەندی بە بڕیاری سیاسی و دەستووری عێراقیشەوە هەیە. ئارێز ئەنوەر ئاماژەی بەوە كرد كە لە دەستووری عێراقدا باسی سەربەخۆیی بەرگریی هەرێمی كوردستان نەكراوە، ئەمەش دەستوەرداگرتنی هەرێمی لە كڕینی چەكی پێشكەوتوو قورستر كردووە. هەروەها گوتی "هاوپەیمانان سوپا و سیستمی بەرگری بۆ ئێمە دروست ناكەن، دەبێت خۆمان هەوڵ بدەین".
میوانانی بەرنامەكە پێشنیازیان كرد كە ئەگەر هەرێمی كوردستان كارگەی گەورەی سەربازیشی نەبێت، دەتوانێت وەرشەی بچووك بۆ دروستكردنی ئامێری تێكدانی سیگناڵ (Jammer) بكاتەوە. هەروەها جەخت لەوە كرایەوە كە پێویستە هۆشیاریی خۆپارێزی لەنێو خەڵكدا بڵاوبكرێتەوە تاوەكو لە كاتی هێرشەكاندا بزانن چۆن مامەڵە دەكەن. پاراستنی فڕۆكەخانەیەك یان شارێك پێویستی بە بودجەیەكی بەرفراوان هەیە، بەڵام وەك شارەزایان گوتیان، تێچووی پاراستنی خەڵك زۆر كەمترە لەو زیانە ماددی و مەعنەوییانەی كە هێرشە درۆنییەكان لەسەر كۆمەڵگە جێی دەهێڵن.
ئەم بەرنامەیە شەوی 19-04-2026 پێشكێكش كرا و میوانە سەرەكییەكانیش پێكهاتبوون لە
- ئارێز ئەنوەر بەگ، شارەزای بواری سەربازی
- د.عاید عگاب، سەرۆكی بەشی ئەندازیاریی فڕۆكەوانی لە زانكۆی سەڵاحەدین
- د.رۆژگار قەرەنی، ماستەر لە بواری درۆن
- ساڵح رەحمان، توێژەر لە بواری ئاسایشی ئەلیكترۆنی
بهشی بكه لە
