كێشەی درامای كوردی لە "كەمی پارەیە" یان گرفتی نێوەڕۆك و پیشەسازی؟
دراما وەك ناسنامەی نەتەوەكان؛ ئایا باڵیۆزی كورد لە پاشەكشێدایە؟
ئایا درامای كوردی لە چ ئاستێكدایە؟ ئایا توانیویەتی ببێتە ئەو باڵیۆزە گەڕۆكەی كە ناسنامەی نەتەوەیەك بە جیهان بناسێنێت؟ ئەمە ئەو پرسیارە جەوهەرییەیە كە لەم بەرنامەیەدا تیشكی دەخەینە سەر. بەپێی بۆچوونی كۆمەڵێك لە دەرهێنەر، ئەكتەر، رەخنەگر و بەرپرسانی بواری هونەری، درامای كوردی ئێستا لە قەیرانێكی قووڵدایە. وەڵامی زۆرینەی هونەرمەندە بەشداربووەكان بۆ دۆخی ئێستای دراما "نەخێر"ێكی پڕ لە ئازارە. ئەوان پێیان وایە دراما وەك كۆڵەگەی نەتەوەسازی پشتگوێ خراوە و لە جیاتی ئەوەی ببێتە ئامرازێك بۆ گێڕانەوەی مێژوو و بونیاتنانی ناسنامە، بووەتە بوارێكی پەراوێزخراو كە بە دەست كەمیی بودجە و لاوازیی نێوەڕۆكەوە دەناڵێنێت.
لە لایەكی دیكەوە، دەرهێنەرە دێرینەكان وەك ناسر حەسەن، بە حەسرەتەوە باس لە ساڵانی حەفتا و هەشتاكانی سەدەی رابردوو دەكەن و وەك "سەردەمی زێڕین" ناوی دەبەن. بەڵام ئەكتەرە گەنجەكان و خاوەن كۆمپانیاكان باس لە نەبوونی بازاڕ و نەبوونی پیشەسازییەكی راستەقینە دەكەن. لەم بەرنامەیەدا، بە وردی باس لەوە كراوە كە ئایا كێشەكە تەنیا پارەیە، یان سیستەمی كاركردن و پشتگوێخستنی حكومەت و داگیركاریی كەلتووریی دراما بیانییەكانە كە وایكردووە درامای نێوخۆیی نەتوانێت بینەر لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە. لەسەرەتای بەرنامەكەشدا بۆچوونی زیاد لە 10كەسایەتی و شارەزای بوارەكە وەرگیرابوو ئەوان بە راشكاوی دەستیان خستە سەر كێشە سەرەكییەكانی درامای كوردی.
ناسڕ حەسەن كارێكی گەورە لەسەر عەلی مەردان دەكات
ناسر حەسەن، یەكێك لە دەرهێنەرە هەرە دیارەكانی كوردستان، كە لە راپۆرتی سەرەتای بەرنامەكە بەشدار بوو بە گەشبینییەكی تێكەڵ بە خەمەوە دەڵێت "ساڵانی حەفتا و هەشتاكانی سەدەی رابردوو سەردەمی زێڕینی درامای كوردی بوو". ئەو پێی وایە لەو سەردەمەدا، سەرەڕای كەمیی تەكنەلۆژیا، توانراوە كارگەلێك بكرێن كە تا ئێستاش لە بیرەوەرنیی خەڵكدا ماونەتەوە. ناسر حەسەن نموونەی درامای "ژاڵە" دەهێنێتەوە و دەڵێت: "هەندێك بەشی درامای ژاڵەمان بە لۆكس و بێ كارەبا بەرهەمهێنا، كەچی تاوەكوئێستاش باسی ئەو درامایە لەگەڵ من دەكرێت، ئەمە مانای وایە لەم بوارەدا ئێمە كێشەمان هەیە". سەبارەت بە گۆرانی تایتڵی درامای ژاڵە كە هۆنراوەی حەسیب قەرەداخی و گووتنی هونەرمەندی گەورەی كورد عەدنان كەریم بوو ئەو بۆچوونی وایە نیوەی دراماكە بوو دەشڵێت "ئەو سەردەمە ئەو گۆرانیە چووە نێو كاسێتی هەموو ئۆتۆمبێلەكانی سلێمانی ".
ئەم دەرهێنەرە كە 16 ساڵی تەمەنی بۆ بەرهەمهێنانی "مەمی ئالان" تەرخان كردووە، ئێستا رەخنەی توند لە وەزارەتی رۆشنبیری و پەرلەمان دەگرێت و ئەوان بە بەرپرسی یەكەمی داڕووخانی درامای كوردی دەزانێت. ئەو دەڵێت: "بەرهەمی كوردی بازاڕی نەماوە". ناسر حەسەن ئێستا خەریكی كارێكی هونەرییە لەسەر ژیانی مامۆستا عەلی مەردان، چونكە پێی وایە كەسایەتییەكی وەك عەلی مەردان تەنیا گۆرانیبێژ نییە، بەڵكو "بەشێكە لە ناسنامەی گەلی كورد" و دەبێت لە رێگەی دراماوە نەوەی نوێ پێی ئاشنا بكرێت.
قەیرانی دارایی یان نەبوونی پیشەسازی؟
زۆر كەس پێیان وایە "پارە" كێشەی سەرەكییە، بەڵام هونەرمەندان رەهەندی دیكەش دەبینن. قادر جەلال، ئەكتەری ناودار، ئاماژە بەوە دەكات كە درامای كوردی پاشەكشێی كردووە و دەڵێت "هەموو كارێكی هونەری پێویستی بە پاڵپشتی دارایی گەورەیە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە هەوڵ دراوە دراما بكرێتە پیشەسازی، كەچی نەبووەتە پیشەسازی." كاروخ ئیبراهیم، دەرهێنەر، ئەم بابەتە روونتر دەكاتەوە و دەڵێت "لە درامای كوردیدا خەرجی لە داهات زیاترە. هەر كاتێك داهات لە خەرجی زیاتر بوو، ئەوكات دەتوانرێت هونەر بكرێتە پیشەسازی." ئەو پێشبینی دەكات لە پێنج ساڵی داهاتوودا بازرگانیی زیاتر بێتە ناو هونەرەوە، ئەمەش رەنگە ببێتە هۆی بووژانەوە.
لە لایەكی دیكەوە، پشتیوان حەسەن خاوێ، كە خاوەنی كۆمپانیای بەرهەمهێنانی درامایە، گەورەترین كێشە بۆ دەسەڵات و دەوڵەت دەگێڕێتەوە. ئەو دەڵێت "گەشەدان بە كاری هونەری كاری دەوڵەتە، بەڵام وڵاتان دەستی ئێمەیان نەگرتووە". پشتیوان ئاماژە بە كۆسپێكی سەیر دەكات و دەڵێت "ئەگەر بمانەوێت درامایەك بكەین، دەبێت سیناریۆكە ببەین بۆ ئاسایش!" ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە جگە لە پارە، كۆسپ و بەربەستی ئیداری و سیاسیی زۆر لە بەردەم داهێنانی هونەریدا هەن.
لاوازیی نێوەڕۆك و مەترسیی دراما بیانییەكان
نەرمین كاوانی، ئەكتەری دیار، بە توندی رەخنە لە ئاستی هونەریی ئێستا دەگرێت. ئەو پێی وایە كارەكان لە ئاستی خواستی بینەردا نین و دەڵێت: "ئێستا كچان بۆ دەرخستنی جوانی و كوڕانیش بۆ ڤیو و ناوبانگ كاری هونەری دەكەن، نەك لەبەر توانای نواندن". نەرمین دەڵێت خەڵك لەسەر شەقام دێنن و نواندنیان پێ دەكەن، ئەمەش زیان بە ناوبانگی هونەری كوردی دەگەیەنێت. یەكێك لە مەترسییە هەرە گەورەكان لای نەرمین كاوانی، دراما بیانییەكانە، كە دەڵێت: "دراما بیانییەكان كولتووری كوردییان تێكداوە".
زۆزان نێروەیی، ئەكتەر، هاوڕایە و دەڵێت وڵاتانی دراوسێ ساڵانە بە دەیان دراما بەرهەم دەهێنن، بەڵام لە كوردستان بەهۆی لاوازیی بەرهەمی نێوخۆیی، بینەران ناچارن سەیری درامای بیانی بكەن. ئەو دەڵێت "ئاستی هونەری لاواز بێت، كاریگەریی خراپی لەسەر كۆمەڵگە دەبێت". حەیدەر عەبدولڕەحمان، رەخنەگر، باس لەوە دەكات كە "كولتوور و سیمای كوردانە" هۆكاری نەمریی دراماكانی جاران بوو، بەڵام ئێستا ئەو سیمایە ون بووە.
بژێویی هونەرمەندان و ژیان لە پەراوێزدا
دۆخی ژیانی هونەرمەندان بەشێكی دیكەی خەمهێنەری ئەم راپۆرتەیە. بەیان بۆمبا، ئەكتەری كۆمیدی، بە دڵشكاوییەوە دەڵێت "كەس ئاوڕ لە هونەرمەندانی كورد ناداتەوە، دراما و شانۆی كوردی لە قەیراندان". ئەو سێ ساڵە هیچ كارێكی نوێی نەكردووە. عیرفانی وەستا محەممەد یش دەڵێت: "هونەرمەند كاری دیكە نەكات، ناتوانێت بە هونەر بژی. دراما لەم وڵاتە هونەرمەند تێر ناكات".
ئەیام ئەكرەم، ئەكتەری ناسراو، ئاماژە بەوە دەكات كە "لە هەولێر كاری هونەری نەماوە" و دەڵێت: "ئەگەر ریكلام نەبێت، هونەرمەندان لە برسان دەمرن". عیرفانی وەستا محەممەد یش دەڵێت بەهۆی نەزانینی زمانی عەرەبی، گرێبەستێكی درامای عەرەبی لە دەست داوە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە هونەرمەندی كورد دەبێت خۆی بۆ بازاڕی دەرەوەش ئامادە بكات بەتایبەت ئەگەر حیزب و حكومەت پشتگیری نەكەن. شیرین سابیر، كە دوای كۆچی دوایی هاوسەرەكەی (زاهیر عەبدوڵڵا) یەكەمجارە دەردەكەوێت، داوا دەكات هەمووان هەوڵ بدەن درامای كوردی كۆتایی پێ نەیەت و وەك وەفایەك بۆ هونەرمەندە كۆچكردووەكان، ئەم بوارە ببوژێنرێتەوە.
رۆڵی حكومەت و پێشنیازەكان بۆ چارەسەر
لە بەرامبەر ئەم هەموو گلەییانەدا، شاخەوان مستەفا وەك نوێنەری وەزارەتی رۆشنبیری دەڵێت "وەزارەت كاری زۆری بۆ بابەتی هونەری كردووە و درێخیمان نەكردووە". ئەو هۆكاری سەرەكی بۆ دۆخی ئابووری دەگێڕێتەوە و دەڵێت یاسایەكیان بۆ كاری هونەری ئامادە كردووە و چاوەڕوانی پەرلەمانن. بەڵام هونەرمەندان ئەمە بە بەس نازانن.
ئەرسەلان دەروێش، دەرهێنەر، پێشنیاز دەكات كە "سندوقێك دابنرێت بۆ پشتیوانی لە درامای كوردی" و دەڵێت وڵاتانی دراوسێ لە رێگەی دراماوە كاریگەرییان لەسەر هزری كورد هەبووە، بۆیە دەبێت حكومەت پارەی تایبەت بۆ ئەم مەبەستە تەرخان بكات. ئەو دەڵێت سروشتی كوردستان زۆر گونجاوە بۆ لۆكەیشنی فیلم و دراما، وەك چۆن مەغریب فیلم بەرهەم ناهێنێت، بەڵام لۆكەیشنی بۆ فیلمە جیهانییەكان دابین دەكات و داهات كۆدەكاتەوە. تەحسین فایەق، بەرپرسی ناوەندی فیلمسازان، دەڵێت تەنیا گلەیی سوودی نییە و پێویستە "بەشێك لە باجی كۆمپانیاكان بۆ كاری هونەری بێت."
داهاتووی دراما؛ گەشبینی یان رەشبینی؟
حوسێن حەسەن، ئەكتەر و دەرهێنەر، دەڵێت "درامای كوردی زۆر لاوازە و نەمانتوانیوە بچینە ناو ركابەرییەكانی پێشكەوتنی دراما". ئەو پێی وایە درامای نێوخۆیی نەیتوانیوە بینەر كۆبكاتەوە چونكە ئەوەی بینەر دەیەوێت پێشكەشی نەكراوە. عادل عەبدولڕەحمان دەڵێت بینەری كورد حەزی لە كاری كوردییە، بەڵام بە مەرجێك ئاستی بەرز بێت.
لە كۆتاییدا، محەممەد شێروانی ئەكتەر و دەرهێنەر كە لەسەرەتاكانی بەرنامەكەدا قسەی كرد كەمێك گەشبینتر بوو گووتی "ساڵانە دوو بۆ چوار زنجیرە دراما بەرهەم دەهێنرێت و ئەگەر گرنگییان پێ بدرێت، دەتوانن بەرەو پێش بچن". دانیا قادر، وەك ئەكتەرێكی ژن، ئاماژە بە ئاڵنگارییەكانی بەردەم ژنان دەكات و هیوای وایە رۆژێك لە كارە جیهانییەكاندا بەشداری بكات.
ئەوەی لای هەمووان روونە، ئەوەیە كە درامای كوردی تەنیا "كات بەسەربردن" نییە، بەڵكو "ناسنامەیە". ئەگەر كورد نەتوانێت چیرۆكەكانی خۆی، مێژووەكەی، و نەهامەتی و سەركەوتنەكانی لە رێگەی دراماوە بگێڕێتەوە، ئەوا دراما بیانییەكان جێگەی دەگرنەوە و نەوەی نوێ بە ناسنامەیەكی غەریبەوە گەورە دەبن. كێشەی درامای كوردی تەنیا پارە نییە، بەڵكو نەبوونی ستراتیژییەتێكی نەتەوەییە بۆ هونەر كە تێیدا هونەرمەند وەك كۆڵەگەی نەتەوە سەیر بكرێت نەك وەك بارگرانییەك بەسەر بودجەی وڵاتەوە.
ئەم بەرنامەیە بە ئامادەبوونی كۆمەڵێك لە دیارترین كەسایەتییەكانی بواری هونەر بەڕێوەچوو، كە میوانەكان پێكهاتبوون لە:
ئەرسەلان دەروێش، دەرهێنەر
حوسێن حەسەن، ئەكتەر و دەرهێنەر
پشتیوان حەسەن خاوێ، خاوەنی كۆمپانیای بەرهەمهێنان
تەحسین فایەق، بەرپرسی ناوەندی فیلمسازان لە سەندیكای هونەرمەندان
حەیدەر عەبدولڕەحمان، نووسەر و رەخنەگر
شاخەوان مستەفا، نوێنەری وەزارەتی رۆشنبیری
ئەوانەش كە لەسەرەتای بەرنامەكەدا بەشدار بوون بریتی بوون لە:
ناسر حەسەن، دەرهێنەر
بەیان بۆمبا، ئەكتەر
نەرمین كاوانی، ئەكتەر
قادر جەلال، ئەكتەر
عیرفانی وەستا محەممەد، ئەكتەر
ئەیام ئەكرەم، ئەكتەر
شیرین سابیر، ئەكتەر
محەممەد شێروانی، دەرهێنەر
كاروخ ئیبراهیم، دەرهێنەر
دانیا قادر، ئەكتەر
عادل عەبدولڕەحمان، ئەكتەر
زۆزان نێروەیی، ئەكتەر
بهشی بكه لە
