كەمی كار و گرانی بازاڕ؛ دوو كێشە گەورەكەی كرێكاران
لە بەرنامەیەكی تایبەتدا كە تیشك خرایە سەر دۆخی ژیانی كرێكاران لە هەرێمی كوردستان، باس لە دوو كێشەی سەرەكی كرا كە ئەوانیش كەمی هەلی كار و گرانیی بازاڕن. بەپێی گوتەی بەشداربووان، یاساكانی كار لە بازاڕدا كەمترین كاریان پێدەكرێت و جیاوازییەكی گەورە لە نێوان دەقە یاساییەكان و واقیعی بازاڕدا هەیە. لە كاتێكدا یاسا دەڵێت كرێكار دەبێت 8 كاژێر كار بكات، بەڵام لە واقیعدا زۆرجار كاتەكانی كاركردن دەگەنە 15 كاژێر بەبێ هیچ پاداشتێكی زیادە.
لە بەرنامەكەدا بەرپرسانی حكومی، نوێنەرانی سەندیكا و ژووری بازرگانی، خاوەنكار و كرێكارانی نێوخۆیی و بیانی بەشدار بوون. كۆك بوون لەسەر ئەوەی كە كرێكار لە هەرێمی كوردستان لە دۆخێكی سەختدایە. ئەردەڵان محێدین، بەرپرسی پشكنینی كار لە وەزارەتی كاروكاروباری كۆمەڵایەتی هەرێمی كوردستان ئاماژەی بە كەمیی تیمەكانی پشكنین كرد، لە كاتێكدا یوسف كەریم، سەرۆكی لقی هەولێری سەندیكاكانی كرێكاران باسی لەوە كرد كە لەساڵی 1993وە هەڵبژاردن بۆ سەندیكا نەكراوە. كرێكاران خۆشیان گەورەترین مەینەتییان كەمیی كار و نەبوونی دەستەبەری كۆمەڵایەتییە، بەجۆرێك ئەگەر پەككەوتە بن، هیچ لایەنێك نییە بژێوییان دابین بكات.
ژیانی كرێكار لە نێوان بێكاری و گرانی بازاڕدا
"لە وڵاتی ئێمە كرێكار ژیانی هیچە". عەدنان عومەر، كە وەك كرێكارێك لە راپۆرتێكی بەرنامەكەدا قسەی كرد، بەم رستە خەمناكە دەستی بە باسی كێشەكانی كرد. بە بڕوای عەدنان، گەورەترین مەترسی بۆ سەر كرێكار ئەوەیە كە ئەگەر تووشی پەككەوتەیی بێت، دەبێت لە ماڵەوە دابنیشێت تاوەكو دەمرێت بەبێ ئەوەی هیچ هاوكارییەك بكرێت. ئەو بەراوردێكی لە نێوان كوردستان و ئەوروپا كرد و باسی لەوە كرد كە لەوێ بژێوی كرێكار دابینكراوە.
دیار قادر، كرێكارێكی دیكەیە و باس لە دابەزینی بەرچاوی هەلی كار دەكات. ئەو دەڵێت "هەندێكجار 5 بۆ 6 رۆژ دێمە مەیدان و كارم دەستناكەوێت". دیار باس لەوە دەكات كە تەنیا كەمی كار كێشە نییە، بەڵكو زیادبوونی باج و خزمەتگوزارییەكان ژیانیانی سەختتر كردووە. ئەو وەك نموونەیەك باسی لەوە كرد كە تەنیا یەك پشكنینی تەندروستی بۆ منداڵەكەی لە نەخۆشخانەی حكومی 110 هەزار دیناری تێچووە، بۆیە داوا دەكات كارتێكی تایبەت بۆ كرێكاران بكرێت تاوەكو لە دامەزراوە تەندروستییەكاندا هاوكاری بكرێن.
فەریق نامیق و حەسەن ساڵح، دوو كرێكاری دیكەن كە جەخت لەوە دەكەنەوە هەموو شتێك لە بازاڕدا گرانبووە جگە لە كرێی كرێكار. حەسەن ساڵح ئاماژە بەوە دەكات كە بەهۆی دۆخی سیاسی و شەڕی ناوچەكەوە كار كەمبووەتەوە و گەنج هەیە تازە هاوسەرگیری كردووە، بەڵام رۆژانە بە دەستی بەتاڵ دەگەڕێتەوە ماڵەوە.
ململانێی كرێكاری نێوخۆیی و بیانی
یەكێك لە تەوەرە گەرمەكانی بەرنامەكە، پرسی كرێكاری بیانی بوو. عەدنان عومەر، پێیوایە كرێكاری بیانی یەكێكە لە هۆكارەكانی بێكاری كرێكاری نێوخۆیی. فەریق نامیقیش دەڵێت "كرێكاری بیانی بە نیوەی كرێ دەچێتە سەر كار"، ئەمەش وایكردووە خاوەنكارەكان زیاتر روو لەوان بكەن.
لەلایەكی دیكەوە، كرێكارانی بیانی و رۆژهەڵاتی كوردستانیش باس لە ستەمێكی زۆر دەكەن كە لێیان دەكرێت. جوبرەئیل ئەحمەد، كە كرێكارێكی رۆژهەڵاتی كوردستانە، دەڵێت ناچارن بە ناوی گەشتیارییەوە بێنە هەرێمی كوردستان بۆ كاركردن، چونكە وەرگرتنی مافی مانەوە (ئیقامە) زۆر گرانە. ئەو باس لەوە دەكات كە لە رۆژهەڵاتی كوردستان كرێكار دەتوانێت خۆی بیمە بكات، بەڵام لێرە ئەو دەرفەتە نییە.
ئایە ئەلەموو، كرێكارێكی بیانییە و باس لەوە دەكات كە پاسپۆرتەكانیان لێوەردەگیرێت و زۆرجار خاوەنكارەكان ئەو مووچەیەی لەسەری رێكدەكەون نایاندەنێ. ئەو دەڵێت "15 كاژێر كاردەكەین و هەست بە بێكەسی دەكەین، تەنانەت پارێزەریش هەبووە پارەی لێوەرگرتووین و كارەكەی بۆ نەكردووین". كرێكارێكی بەنگلادیشی لە بەرنامەكەدا ئاشكرای كرد كە مانگانە تەنیا 400 هەزار دینار وەردەگرێت و تەنیا 100 هەزار دیناری بۆ دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی بێنێرێتەوە بۆ خێزانەكەی.
چۆن دەبێت كرێكار شەوان درەنگ بنوێ؟
خاوەنكارەكان لە بەرنامەكەدا بەرگرییان لە خۆیان كرد. هەڵشۆ ئەبووبەكر، خاوەن كارگەیەك لە راپۆرتی دەستپێكی بەرنامەكەدا، ئاماژەی بەوە كرد كە كێشەی گەورەیان لەگەڵ كرێكاری نێوخۆیی ئەوەیە كە خول و شیاندنیان نەبینیوە و ئەزموونیان كەمە. ئەو دەڵێت "مۆبایلی زیرەك وایكردووە كرێكاران شەوان درەنگ بخەون و بەیانیان لە كار دوابكەون". هەڵشۆ باس لەوەش دەكات كە هەندێك كرێكار بە ناوی پرسەوە نایەنە سەر كار، بەڵام دەچن بۆ سەیران، بۆیە ناچارن پەنا بۆ كرێكاری بیانی بەرن كە كێشەیان كەمترە.
دونیا قادر، خاوەنكارێكی دیكەیە و دەڵێت "نیگەرانین لەو دۆخەی كرێكارانی تێدان". ئەو باس لەوە دەكات كە گەنجانی كورد زۆر باش كاردەكەن، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە هیچ لایەنێك بە هانای كرێكارانەوە نایەت ئەگەر نەخۆش بكەون. دونیا ئاماژەی بەوەش كرد كە كرێكاران بڕوایان بە سندوقی دەستەبەری (زەمان) نییە، چونكە دوای ساڵێك بێكاری تەنیا 9%ی پارەكەیان وەردەگرنەوە.
سەندیكای كرێكاران بێدەنگن یان بێدەسەڵات؟
ئەردەڵان محێدین، بەرپرسی پشكنینی كار لە وەزارەتی كار، رایگەیاند كە بەپێی یاسا دەبێت كرێكار ئیقامە و مۆڵەتی كاری هەبێت. ئەو دانی بەوەدا نا كە تیمەكانیان كەمن و گوتی "لە هەولێر تەنیا 10 پشكنەرمان هەیە بۆ زیاتر لە 100 هەزار كرێكار". سەبارەت بە رۆژی كرێكارانیش، ئەو جەختی كردەوە كە بەپێی یاسا پشووە، بەڵام واقیعی بازاڕ شتێكی دیكە دەڵێت.
یوسف كەریم، سەرۆكی لقی هەولێری سەندیكاكانی كرێكاران، باسی لەوە كرد كە بژێویی كرێكاران زۆر سەخت بووە. ئەو دەڵێت "ناتوانین بەزۆر رۆژانی هەینی شوێنەكانی كاركردن دابخەین". یوسف ئاماژەی بەوەش كرد كە بەپێی بڕیارەكان دەبێت 75%ی كرێكارانی كۆمپانیاكان نێوخۆیی بن، بەڵام جێبەجێكردنی ئەمە چاودێریی وردی دەوێت. یەكێك لە كێشە هەرە گەورەكان كە لە بەرنامەكەدا باس كرا، ئەوە بوو كە لە ساڵی 1993وە هەڵبژاردنی سەندیكا نەكراوە، ئەمەش شەرعیەت و هێزی سەندیكای بۆ داكۆكی لە مافەكان لاواز كردووە.
هاواری بێدەنگ؛ پشوو و تەندروستی
یەكێك لە دیمەنە كاریگەرەكانی بەرنامەكە، گێڕانەوەی چیرۆكی ئەو كرێكارانە بوو كە لە كاتی كاركردن تووشی رووداو بوون. هاونیشتمانییەك باسی لەوە كرد كە باوكی 11 ساڵ لە كۆمپانیایەك كاری كردووە، بەڵام كاتێك پشتی شكاوە، كۆمپانیاكە دەریكردووە بەبێ هیچ قەرەبوویەك.
كرێكارێكی دیكە بە خەمەوە باسی لەوە كرد كە 10 ساڵە رۆژانی هەینی لەگەڵ خێزانەكەی نانی نەخواردووە، چونكە خاوەنكارەكەی هەڕەشەی دەركردنی لێدەكات ئەگەر هەینییەكان پشوو بدات. ئەوان دەڵێن تەنانەت لە رۆژی 1ی ئایار كە جەژنی جیهانیی كرێكارانە، فەرمانبەرانی حكومەت پشوو وەردەگرن و كرێكاران دەبێت كار بكەن. هەزاران واژۆیان كۆكردووەتەوە بۆ ئەوەی لانیكەم رۆژانی هەینی یان رۆژی كرێكاران پشوو وەربگرن، بەڵام كەس گوێیان لێناگرێت.
لە كۆتایی بەرنامەكەدا، ئەوە روونبووەوە كە كەرتی تایبەت لە هەرێمی كوردستان پێویستی بە رێكخستنەوەیەكی بنەڕەتی هەیە. نەبوونی دەستەبەری كۆمەڵایەتی، كەمیی پشكنەرانی كار، و جێبەجێنەكردنی یاساكانی كار، وایكردووە كرێكار وەك "سوتەمەنی" بازاڕی لێبێت. وەك یەكێك لە كارمەندانی كەرتی تایبەت كە 13 ساڵە كاردەكات و زەمان نەكراوە گوتی "8 مانگە بە رێگەی دادگەوەین و كێشەكانمان بۆ چارەسەر ناكرێت"، ئەمەش نیشانەیەكی روونی شكستی سیستەمی دادوەریی كارە لە پاراستنی چینی چەوساوەی كرێكاراندا.
لە بەرنامەكەدا بەرپرسانی حكومی، نوێنەرانی سەندیكا و ژووری بازرگانی، خاوەنكار و كرێكارانی نێوخۆیی و بیانی بەشدار بوون. كۆك بوون لەسەر ئەوەی كە كرێكار لە هەرێمی كوردستان لە دۆخێكی سەختدایە. ئەردەڵان محێدین، بەرپرسی پشكنینی كار لە وەزارەتی كاروكاروباری كۆمەڵایەتی هەرێمی كوردستان ئاماژەی بە كەمیی تیمەكانی پشكنین كرد، لە كاتێكدا یوسف كەریم، سەرۆكی لقی هەولێری سەندیكاكانی كرێكاران باسی لەوە كرد كە لەساڵی 1993وە هەڵبژاردن بۆ سەندیكا نەكراوە. كرێكاران خۆشیان گەورەترین مەینەتییان كەمیی كار و نەبوونی دەستەبەری كۆمەڵایەتییە، بەجۆرێك ئەگەر پەككەوتە بن، هیچ لایەنێك نییە بژێوییان دابین بكات.
ژیانی كرێكار لە نێوان بێكاری و گرانی بازاڕدا
"لە وڵاتی ئێمە كرێكار ژیانی هیچە". عەدنان عومەر، كە وەك كرێكارێك لە راپۆرتێكی بەرنامەكەدا قسەی كرد، بەم رستە خەمناكە دەستی بە باسی كێشەكانی كرد. بە بڕوای عەدنان، گەورەترین مەترسی بۆ سەر كرێكار ئەوەیە كە ئەگەر تووشی پەككەوتەیی بێت، دەبێت لە ماڵەوە دابنیشێت تاوەكو دەمرێت بەبێ ئەوەی هیچ هاوكارییەك بكرێت. ئەو بەراوردێكی لە نێوان كوردستان و ئەوروپا كرد و باسی لەوە كرد كە لەوێ بژێوی كرێكار دابینكراوە.
دیار قادر، كرێكارێكی دیكەیە و باس لە دابەزینی بەرچاوی هەلی كار دەكات. ئەو دەڵێت "هەندێكجار 5 بۆ 6 رۆژ دێمە مەیدان و كارم دەستناكەوێت". دیار باس لەوە دەكات كە تەنیا كەمی كار كێشە نییە، بەڵكو زیادبوونی باج و خزمەتگوزارییەكان ژیانیانی سەختتر كردووە. ئەو وەك نموونەیەك باسی لەوە كرد كە تەنیا یەك پشكنینی تەندروستی بۆ منداڵەكەی لە نەخۆشخانەی حكومی 110 هەزار دیناری تێچووە، بۆیە داوا دەكات كارتێكی تایبەت بۆ كرێكاران بكرێت تاوەكو لە دامەزراوە تەندروستییەكاندا هاوكاری بكرێن.
فەریق نامیق و حەسەن ساڵح، دوو كرێكاری دیكەن كە جەخت لەوە دەكەنەوە هەموو شتێك لە بازاڕدا گرانبووە جگە لە كرێی كرێكار. حەسەن ساڵح ئاماژە بەوە دەكات كە بەهۆی دۆخی سیاسی و شەڕی ناوچەكەوە كار كەمبووەتەوە و گەنج هەیە تازە هاوسەرگیری كردووە، بەڵام رۆژانە بە دەستی بەتاڵ دەگەڕێتەوە ماڵەوە.
ململانێی كرێكاری نێوخۆیی و بیانی
یەكێك لە تەوەرە گەرمەكانی بەرنامەكە، پرسی كرێكاری بیانی بوو. عەدنان عومەر، پێیوایە كرێكاری بیانی یەكێكە لە هۆكارەكانی بێكاری كرێكاری نێوخۆیی. فەریق نامیقیش دەڵێت "كرێكاری بیانی بە نیوەی كرێ دەچێتە سەر كار"، ئەمەش وایكردووە خاوەنكارەكان زیاتر روو لەوان بكەن.
لەلایەكی دیكەوە، كرێكارانی بیانی و رۆژهەڵاتی كوردستانیش باس لە ستەمێكی زۆر دەكەن كە لێیان دەكرێت. جوبرەئیل ئەحمەد، كە كرێكارێكی رۆژهەڵاتی كوردستانە، دەڵێت ناچارن بە ناوی گەشتیارییەوە بێنە هەرێمی كوردستان بۆ كاركردن، چونكە وەرگرتنی مافی مانەوە (ئیقامە) زۆر گرانە. ئەو باس لەوە دەكات كە لە رۆژهەڵاتی كوردستان كرێكار دەتوانێت خۆی بیمە بكات، بەڵام لێرە ئەو دەرفەتە نییە.
ئایە ئەلەموو، كرێكارێكی بیانییە و باس لەوە دەكات كە پاسپۆرتەكانیان لێوەردەگیرێت و زۆرجار خاوەنكارەكان ئەو مووچەیەی لەسەری رێكدەكەون نایاندەنێ. ئەو دەڵێت "15 كاژێر كاردەكەین و هەست بە بێكەسی دەكەین، تەنانەت پارێزەریش هەبووە پارەی لێوەرگرتووین و كارەكەی بۆ نەكردووین". كرێكارێكی بەنگلادیشی لە بەرنامەكەدا ئاشكرای كرد كە مانگانە تەنیا 400 هەزار دینار وەردەگرێت و تەنیا 100 هەزار دیناری بۆ دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی بێنێرێتەوە بۆ خێزانەكەی.
چۆن دەبێت كرێكار شەوان درەنگ بنوێ؟
خاوەنكارەكان لە بەرنامەكەدا بەرگرییان لە خۆیان كرد. هەڵشۆ ئەبووبەكر، خاوەن كارگەیەك لە راپۆرتی دەستپێكی بەرنامەكەدا، ئاماژەی بەوە كرد كە كێشەی گەورەیان لەگەڵ كرێكاری نێوخۆیی ئەوەیە كە خول و شیاندنیان نەبینیوە و ئەزموونیان كەمە. ئەو دەڵێت "مۆبایلی زیرەك وایكردووە كرێكاران شەوان درەنگ بخەون و بەیانیان لە كار دوابكەون". هەڵشۆ باس لەوەش دەكات كە هەندێك كرێكار بە ناوی پرسەوە نایەنە سەر كار، بەڵام دەچن بۆ سەیران، بۆیە ناچارن پەنا بۆ كرێكاری بیانی بەرن كە كێشەیان كەمترە.
دونیا قادر، خاوەنكارێكی دیكەیە و دەڵێت "نیگەرانین لەو دۆخەی كرێكارانی تێدان". ئەو باس لەوە دەكات كە گەنجانی كورد زۆر باش كاردەكەن، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە هیچ لایەنێك بە هانای كرێكارانەوە نایەت ئەگەر نەخۆش بكەون. دونیا ئاماژەی بەوەش كرد كە كرێكاران بڕوایان بە سندوقی دەستەبەری (زەمان) نییە، چونكە دوای ساڵێك بێكاری تەنیا 9%ی پارەكەیان وەردەگرنەوە.
سەندیكای كرێكاران بێدەنگن یان بێدەسەڵات؟
ئەردەڵان محێدین، بەرپرسی پشكنینی كار لە وەزارەتی كار، رایگەیاند كە بەپێی یاسا دەبێت كرێكار ئیقامە و مۆڵەتی كاری هەبێت. ئەو دانی بەوەدا نا كە تیمەكانیان كەمن و گوتی "لە هەولێر تەنیا 10 پشكنەرمان هەیە بۆ زیاتر لە 100 هەزار كرێكار". سەبارەت بە رۆژی كرێكارانیش، ئەو جەختی كردەوە كە بەپێی یاسا پشووە، بەڵام واقیعی بازاڕ شتێكی دیكە دەڵێت.
یوسف كەریم، سەرۆكی لقی هەولێری سەندیكاكانی كرێكاران، باسی لەوە كرد كە بژێویی كرێكاران زۆر سەخت بووە. ئەو دەڵێت "ناتوانین بەزۆر رۆژانی هەینی شوێنەكانی كاركردن دابخەین". یوسف ئاماژەی بەوەش كرد كە بەپێی بڕیارەكان دەبێت 75%ی كرێكارانی كۆمپانیاكان نێوخۆیی بن، بەڵام جێبەجێكردنی ئەمە چاودێریی وردی دەوێت. یەكێك لە كێشە هەرە گەورەكان كە لە بەرنامەكەدا باس كرا، ئەوە بوو كە لە ساڵی 1993وە هەڵبژاردنی سەندیكا نەكراوە، ئەمەش شەرعیەت و هێزی سەندیكای بۆ داكۆكی لە مافەكان لاواز كردووە.
هاواری بێدەنگ؛ پشوو و تەندروستی
یەكێك لە دیمەنە كاریگەرەكانی بەرنامەكە، گێڕانەوەی چیرۆكی ئەو كرێكارانە بوو كە لە كاتی كاركردن تووشی رووداو بوون. هاونیشتمانییەك باسی لەوە كرد كە باوكی 11 ساڵ لە كۆمپانیایەك كاری كردووە، بەڵام كاتێك پشتی شكاوە، كۆمپانیاكە دەریكردووە بەبێ هیچ قەرەبوویەك.
كرێكارێكی دیكە بە خەمەوە باسی لەوە كرد كە 10 ساڵە رۆژانی هەینی لەگەڵ خێزانەكەی نانی نەخواردووە، چونكە خاوەنكارەكەی هەڕەشەی دەركردنی لێدەكات ئەگەر هەینییەكان پشوو بدات. ئەوان دەڵێن تەنانەت لە رۆژی 1ی ئایار كە جەژنی جیهانیی كرێكارانە، فەرمانبەرانی حكومەت پشوو وەردەگرن و كرێكاران دەبێت كار بكەن. هەزاران واژۆیان كۆكردووەتەوە بۆ ئەوەی لانیكەم رۆژانی هەینی یان رۆژی كرێكاران پشوو وەربگرن، بەڵام كەس گوێیان لێناگرێت.
لە كۆتایی بەرنامەكەدا، ئەوە روونبووەوە كە كەرتی تایبەت لە هەرێمی كوردستان پێویستی بە رێكخستنەوەیەكی بنەڕەتی هەیە. نەبوونی دەستەبەری كۆمەڵایەتی، كەمیی پشكنەرانی كار، و جێبەجێنەكردنی یاساكانی كار، وایكردووە كرێكار وەك "سوتەمەنی" بازاڕی لێبێت. وەك یەكێك لە كارمەندانی كەرتی تایبەت كە 13 ساڵە كاردەكات و زەمان نەكراوە گوتی "8 مانگە بە رێگەی دادگەوەین و كێشەكانمان بۆ چارەسەر ناكرێت"، ئەمەش نیشانەیەكی روونی شكستی سیستەمی دادوەریی كارە لە پاراستنی چینی چەوساوەی كرێكاراندا.
بهشی بكه لە
