ئێران بەو پارەیەی لە لابردنی گەمارۆكاندا بەدەستیهێنابوو، ژێرخانێكی تۆكمەی سەربازی و سیاسی بۆ كارتێكرن، دەستێوەردان و گۆڕینی ئاراستە سیاسییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێكهێناوە و لەگەڵ رووسیا – بەلای كەم، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست – كۆمەڵێك پارامێتری جیاوازتر بۆ جیهانی پاش-رۆژئاوای خوڵقاندووە.
ئەمریكا بە هەندێك هەڵمەت، لەوانە مەرجە 12 ماددەییەكەی پۆمپیۆ، دەیەوێ ئەو پارامێترانە بەپێی بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی خۆی و هاوپەیمانانی، سەرلەنوێ پێناسە بكاتەوە. لێرەدایە كە عێراق و كورد دەكەونە بەر هێڵی ئاگری هەردوولا. ئەمریكا لە بەرامبەر فراوانخوازیی ئێران كۆمەڵێك مەرجی داناوە، دوو لەو مەرجانە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە هەلومەرجی سیاسی و سەربازیی عێراقەوە هەیە. لە مەرجی حەوتەمدا هاتووە كە "دەبێ ئێران دان بە سەروەریی حكوومەتی عێراقدا بنێ و رێگە بدات بە چەككردن، هەڵوەشاندنەوە و ئاوێتەكردنی میلیشیای شیعە بە سوپا (لە عێراقدا)." ئەم مەرجە بۆ عێراقێكی سەربەخۆ و دوور لە دەستێوەردانی ئێران گرنگە و رەنگە ببێتە كلیلێك بۆ پێكهێنانی كوالیسیۆنێك لە نێوان هەندێك بلۆكی شیعە كە موقتەدا سەدر و سیستانی پاڵپشتی بن. بەڵام ئەگەر مەرجەكە بەسەر عێراقدا بسەپێنرێ، لەوانەیە رەنگدانەوەی نەرێنی لە بەرامبەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكادا هەبێ. موقتەدا سەدر بە هەڵوێستە دژە ئەمریكییەكانی ناسراوە ، هەرچەندە ئەمریكا هەوڵی نزیكبوونە لەم رەوتە دەدات. هەرچۆنێك بێ، سەرەڕای دووركەوتنی، موقتەدا سەدر سوختەی مامۆستایانی لە ئێرانە و هەڵوێستەكانی قابیلی پێشبینی نین.
عێراق نە لەڕووی ئابووری و نە لەڕووی سیاسییەوە دەتوانێ میلیشیا شیعییەكان هەڵوەشێنێتەوە. حەشد بازووی درێژی ئێرانە لە ناو عێراق، پارێزەری بەرژەوەندیی شیعە و هێزی پاڵپشتی چەندین رەوتی شیعەیە. لە پەرلەمانی عێراقدا كراوەتە بەشێكی شەرعی لە مەنزوومەی سەربازیی عێراق. تەنانەت ئەگەر لەو خاڵانە چاوپۆشی بكەین، ئەو ژمارە گەورەیە پاش هەڵوەشاندنەوە چی بەسەر دێت، كاتێك 30%ی گەنجانی عێراق بێكارن و داهاتی هەفتانەیان بەپێی گروپی قەیرانی عێراق (Iraq Crisis Group-ICG) كەمتر لە 21 دۆلارە؟ یەكێك لە هۆیە سەرەكییەكانی سەرهەڵدانی داعش و لە بەرامبەردا مۆبیلیزەبوونی شیعەكان لە بنیاتی حەشددا فاكتۆرە ئابوورییەكانی عێراق و بەتایبەت نەوەی گەنجی بێ ئاوات و نامۆبووی ئەم وڵاتە بووە. دوور نییە بە هەڵوەشاندنەوەی ئەم میلیشیایە، گروپی توندڕەوتر دروست ببێ ئەگەر پلانێكی تۆكمەی بۆ ئەو میلیشیایانە نەبێ.
مەرجی یازدەهەم دەستنیشانی دەكات كە "ئێران دەبێ كۆتایی بە هەڵمەتەكانی فەیلەقی قودس بۆ یارمەتی تیرۆریست و پارتنەرە توندڕەوەكانی لە جیهاندا بهێنێ." ئێران لەبەر نەبوونی توانای سەربازیی هاوتەراز لەگەڵ رۆژئاوا/ ئەمریكادا، سەرمایەگوزاری لەسەر تواناسازی لە بواری شەڕی ناچوونیەك (asymmetric warfare) دەكات و لە قاڵبی میلیشیاتی جۆراوجۆر (حوسییەكان، میلیشیاتی سووری، حەشد و حیزبوڵڵا) رووبەری نفووزەكەی فراوان دەكات. گریمانەی ئەوەی كە ئێران بە ئاسانی واز لە ئامرازێكی ئەمنیەتی خۆی و كلیلێكی رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەمریكا بهێنێ، زۆر لاوازە. قاسم سولەیمانی، فەرماندەی ئەو فەیلەقە كە ئەمریكا باسی دەكات، بۆ تاوتوێكردنی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت، رۆژی دووەمی پاش هەڵبژاردنەكان، پێش ئەوەی مەكگورك بێتە سەر خەت، سەردانی بەغدا و هەولێری كرد.
كابینەی نوێ، گۆڕەپانی كێشمەكێشی ئەمریكا و ئێران
كابینەیەكی چاكینە بۆ ئەمریكا بێگومان كابینەیەك بوو كە بە عەبادییەكی سەركەوتوو هاتبایە دی. بەڵام سەرەڕای نەسرەكانی (سەركەوتنەكانی) بە سەر داعش و كورددا، عەبادی نەیتوانی متمانەی دەنگدەری عێراق بەدەستبێنێ و بوو بە لیستی سێیەم. هەرچەندە سەركەوتنی لیستی فەتحی حەشد چاوەڕوان دەكرا، بەڵام ئەوەی بۆ هەموو لایەنێك سورپرایز بوو، سەركەوتنی لیستی سائیروونی موقتەدا سەدری ناسیۆنالیست بوو. ئەنجامەكانی ئەم هەڵبژاردنە نە بەدڵی ئەمریكا و نە بەدڵی كۆماری ئیسلامییە. نە ئەو لایەنانەی كە نوێنەرایەتی رەوتی نزیك لە ئێران دەكەن دەتوانن سەربەخۆ كابینە پێكبێنن، نە ئەو ناسیۆنالیستانەش كە ئەمریكا ئاواتی كابینە دروستكردنی پێ بەستوون دەتوانن ئەو كارە بكەن. وەكوو هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2010 كە لیستەكەی عەللاوی بە 91 كورسی لەدەرەوەی حكومەت مایەوە، ئەمجارەش ئەگەر هەوڵەكانی ئێران سەركەوێ، دوور نییە سائیروون، حیكمە و وەتەنییە لە دەرەوەی حكوومەت بمێنن و كۆتایی بەو نفووزە كەمەی ئەمریكاش بێ. بەڵام ئەمجارە ئیدارەی ئەمریكا نە هەڵوێستی ئاپاتیك، بەڵكو هێرشكارانەی گرتووەتەبەر، بۆیە گفتوگۆ و بردن و هێنانی كابینەی نوێ لەوانەیە چەندین مانگ بخایەنێ.
كورد و بەغدا
مەرجەكانی كورد لە بەغدا بەپێی هەڵبژاردنەكانی پێشوو بە چەند شێوە گۆڕاون:
１.ناسیۆنالیزمی عەرەبی شیعەی عێراقی سەر لەنوێ خۆی پێناسە دەكات. بنەماكانی ئەم ناسیۆنالیزمە جارێ بە تەواوی دیار نییە، ئایا ناوەندگەرایی نالیبراڵە، یان دیموكراتی نامەركەزی. گرنگترین خاڵی ناسیۆنالیزمی عەرەبی نوێ لە عێراق، بە بەراورد لەگەڵ ناسیۆنالیزمی عەرەبی سوننەی بەعسیدا، ئەوەیە كە بنەماكانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی شیعە سێكولار نییە و باشتر لەگەڵ واقیعی عێراقی عەرەبیدا دەگونجێ. خاڵی دووەم لەم ناسیۆنالیزمە ئەوەیە كە بە پێچەوانەی ناسیۆنالیزمی سێكولاری سوننە، ناسیۆنالیزمی عەرەبی شیعی پێگەیەكی زۆرینەی هەیە. لە وڵاتێكی فرەنەتەوەدا، ناسیۆنالیزمی زۆرینە دەتوانێ زۆر كاراتر بێ و لەمەڕ ناسیۆنالیزمی گرووپە ئەتنییەكاندا زۆر مەترسیدارتر بێ.
２.هاوسەنگیی سەربازی بە زیانی كوردە. پێشتر هەرێمی كوردستان خۆباوەڕیی رووبەڕووبوونەوەی هێزە سەربازییەكانی عێراقی هەبوو. بەڵام هێزێكی شیعەی هاوچەشنی سوپای پاسداران لە ژێر چەتری حەشدی شەعبیدا، هێزێكی 70 هەزاری ئەزموونداری سوپای عێراق لە شەڕی داعش، جگە لە هێزە ئەمنییەكانی وەكوو پۆلیسی فیدراڵ، بوونی هێزی هەوایی و زرێپۆشی بەهێز ئەم هاوسەنگییەی تێكداوە. كورد ئێستا بەهێزێكی سەربازیی پەرتەوازە و دۆكترینی شەڕی ناچوونیەك ناتوانێ رووبەڕووی مەنزوومەی سەربازیی عێراق ببێتەوە. 16ی ئۆكتۆبەر ئەمەی سەلماند.
３.لایەنە كوردییەكان بەشێوەیەكی جەوهەری لە یەك دووركەوتوونەتەوە و ئەو یەكگرتووییەی كە كلیلی سەركەوتنی كورد بوو لە بەغدا، نەماوە.
４.هێزێكی بیانی كە بتوانێ گەرەنتی دەستەبەركردنی مافە دەستوورییەكانی كورد لە بەغدا بكات نییە. پاش شكستی داعش، ئێستا ژمارەی پەرسۆنێلی سەربازیی ئەمریكا لە 5500 كەسەوە كەمكراوەتەوە بۆ 4500. ئێستاش دیار نییە ئایا ئەمریكا ژمارەی پەرسۆنێلی سەربازی كەمتر دەكات یان پاش هەڵمەتەكانی پۆمپیۆ و بۆلتۆن ئەم ژمارەیە زیاتر دەكرێت.
５.لیستە براوەكانی شیعە هەست بە سەركەوتن بەسەر كورددا دەكەن و دانی ئیمتیاز بە كورد (جگە لە چەند پۆستێكی وەزاری و تەشریفاتی) ئەستەم دیارە.
لەبەرامبەر ئەم هەلومەرجانەدا چەند خاڵ هەن كە دەتوانن پێگەی كورد لەبەرامبەر بەغدادا بەهێز بكەن.
１.شەڕەكانی پردێ و سحێلا و ... بۆ عێراقی سەلماند كە هەرێمی كوردستان ئیتر نە تەنیا كیانێكی سیاسیی زیندوو و بەردەوامە، بەڵكو ئەمری واقیعێكی سەربازییە، واتە پاروویەكی وا ئاسان نییە بۆ قووتدان. یەكێك لە هۆیەكانی سەرنەكەوتنی لیستی نەسر شكستی هێزە عێراقییەكان بوو لەم شەڕانەدا. داگیركردن و هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی كوردستان دەیتوانێ ببێتە كلیلی سەركەوتنی نەسر، چونكە شەقامی شیعە چاوەڕوانی ئەو سەركەوتنە بوو كە بەدی نەهات!
２.ئەگەر شرۆڤەیەكی بەرایی لە هەردوو مەرجەكەی حەوتەم و یازدەیەمی ئەمریكا بەرامبەر ئێران بكەین، بۆ بەدیهێنانی ئەم مەرجانە ئەمریكا پێویستی بە كورد دەبێت بۆ دروستكردنی هاوسەنگی لە بەغدا و رەنگە پێگەی سیاسی – و تەنانەت پێگەی سەربازی – هەرێم، لە ئەگەری چڕكردنی هەوڵەكانی ئێران بۆ بەكارهێنانی پرۆكسییەكانی لە عێراقدا، بەهێزتر بكات.
３.لەڕووی ئابوورییەوە ئێران پێویستی زیاتری بە هەرێمی كوردستان دەبێت، ئەگەر هاتوو گەمارۆكانی ئەمریكا بكەوێتەوە بواری جێبەجێكردن. هەرێمی كوردستان دەبێتە دەرگایەك بۆ دابینكردنی دراوی (دۆلار) بۆ ئێران.
كورد لە بەغدا چی بكات؟
ئەزموونەكانی پێشتر پیشانمان دەدەن كە بە وەرگرتنی چەند پۆستێكی وەزاری، مافە دەستوورییەكانی كورد دەستەبەر ناكرێن. واتە دەبێ كورد لە میكانیزمێكی تۆكمەتر بۆ دەستەبەركردنی مافە دەستوورییەكانی بگەڕێ. ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بەپێی پارامێتری زۆرینەی پەرلەمانی بریار دەدات، كەواتە دیموكراسی تەوافقی لەو پەرلەمانە لەم هەلومەرجانەدا ئەستەمە پەیڕەو بكرێت. گرنگترین میكانیزمی پێكهاتەی فیدراڵی عێراق ئەنجوومەنی فیدراڵییە كە بەپێی مادەی 48 یەكێك لە هێزەكانی یاسادانانە لە عێراقدا و دەبێ لە نوێنەرانی هەرێمەكان و پارێزگاكان پێكبێت. بەڵام سەرەڕای ئەوەی كە دەبوو پاش پێكهاتنی دەوری یەكەمی ئەنجوومەنی نوێنەران، ئەنجوومەنی فیدراڵی بە دوو لەسەر سێی دەنگەكان بەپێی مادەی 137 پێكبهاتایە، هێشتا مادەی 65ی دەستوور جێبەجێ نەكراوە. گرنگترین خاڵ ئێستا بۆ كورد لە بەغدا پێكهێنانی ئەنجوومەنی فیدراڵییە كە ببێتە میكانیزمێك لە بەرامبەر زۆرینەی شیعە لە ئەنجوومەنی نوێنەراندا.
ئەنجام
مادەكانی پەیوەست بە ئەنجوومەنی فیدراڵی دەبێ یەكێك لە خاڵە گرنگەكانی رۆژەڤی نوێنەرانی كورد بێ لە بەغدا. دیموكراسیی تەوافوقی زۆر بە ئاسانی بە زەبری هێز، بەپێی نەریتی وڵاتە نادیموكراتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناكاریگەر دەكرێ. تەنیا رێگا بۆ دەستەبەركردنی مافە دەستوورییەكانی كورد لە عێراق كاراكردنی خودی دەستوورەكەیە نەك كێشمەكێش لەسەر پۆستی سەرۆككۆمار و چەند وەزارەت.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ