Hewlêr (Rûdaw) - Dema ku Donald Trump sala 2024an ji bo hilbijartinan bûbû namzed, wî tim tekezî li ser xalekê dikir.
Wî digot ku ew piştî Jimmy Carter serokê yekemîn e ku Amerîka nexistiye nava ti şeran.
Trump di axaftina xwe ya serkeftinê ya şeva hilbijartinê de soz dabû xelkê welatê xwe û gotubû:
"Ez şer dest pê nakim, berevajî vê ez dê dawî li şeran bînim."
Lê belê tenê salek piştî destpêkirina serdema wî ya duyem a serokatiyê rewş guherî.
Trump destûr da ku li 7 welatên cuda hêz were bikaranîn.
Bi salan Trump rexne li serokên beriya xwe digirtin.
Ew rexneyên wî ji ber mesrefa zêde ya operasyonên leşkerî yên li Rojhilata Navîn bûn.
Niha ku Rêberê Bilind ê Îranê nemaye û beşeke mezin a Îranê wêran bûye, wisa diyar e ku êdî Trump jî dil dike "desthilatê biguhere".
Tenê ji sedî 27ê Amerîkayiyan piştgiriyê didin êrişan.
Demokrat van êrişan wekî "şerê bijardeyan" bi nav dikin û Komarî jî dabeş bûne.
Tevî vê yekê Trump rîskeke mezin a siyasî girtiye. Lê belê çima?
Asoyên siyasî yên Trump guherîne
Trump di serdema xwe ya yekem de çend caran ji berdevê şer vegeriya.
Sala 2019an, piştî ku Tehranê droneke Amerîkayê xist xwarê, wî biryara bersivdana leşkerî betal kir.
Wê demê rojnamegerê Amerîkayî Tucker Carlson ew îqna kiribû.
Carlson ji wî re gotibû, heger ew bi Îranê re bikeve şerekî, divê "xatirê xwe ji şansê ducare hilbijartinê bixwaze."
Kuştina Qasim Suleymanî ya di sala pişt re gaveke tund bû.
Lê belê Trump piştî wê yekê bi lez hewl da ku rewşê aram bike.
Wî nedixwest ku di sala hilbijartinan de rîska ketina nava şerekî bigire.
Niha wisa diyar e ku Trump ji van metirsiyan gelekî kêm dilgiran e.
Trump niha serokê duyem e û pêwîst nake ku ew ducare derkeve pêşberî dengderan.
Ev yek jî hestyariya wî ya li hemberî metirsiyên siyasî bi giştî kêm dike.
Trump êdî hewl nade ku ducare were hilbijartin.
Ew zêdetir qala "mîrasa" xwe dike.
Carlson ev êrişên Trump bi rengê "kirêt û xirab" bi nav kirin lê belê ew êdî ne nêzîkî Trump e jî.
Kesên ku niha bandora wan li ser heye kesên wekî Senator Lindsey Graham in.
Ew tê digihêjin ku Trump niha dixwaze serdestiya xwe ya siyasî bi kar bîne ne ku wê veşêre.
Graham sala 2020î Trump teşwîq kiribû ku Suleymanî neke hedef.
Lê belê hefteya borî ew yek ji wan kesên sereke bû ku serok teşwîq kir da ku guh nede hişyariyan.
Trump ne yekemîn serok e ku hewl dide di pêwendiyên navbera Washington û Tehranê de guherînên bingehîn bike.
Ew vê yekê wekî amûrekê ji bo çespandina mîrasa siyaseta xwe ya derve dibîne.
Ji Şoreşa 1979an ve pêwendiyên her du aliyan di navbera dijminatî û hewldanên ji bo lihevtêgihiştinê de mane.
Lê piraniya serokan hewl daye ku heyama xwe ya duyem ji bo çareseriya dîplomatîk bi kar bîne.
Trump bi destpêkirina êrişeke leşkerî ya di asteke bêpêşîne de ev hevkêşe serûbin kir.
Serok her tim leşkerekî aştîxwaz bûye
Li gorî Trump, bikaranîna hêzê ne li dijî gihîştina aştiyê ye.
Berevajî vê yekê, Serokê Amerîkayê çendîn caran baweriya xwe ya li ser vê yekê aniye zimên.
Wî diyar kiriye ku bikaranîna hêza leşkerî amûrek e ji bo avakirina aştiyê.
Wekî mînak, Trump di merasîma îmzekirina avakirina "Bordê Aştiyê" de pesnê êrişên havîna borî da.
Ew êriş li ser dezgehên atomî yên Îranê hatibûn kirin.
Wî ev êriş wekî "serkeftineke din a mezin ji bo armanca dawî ku aştî ye" nirxand.
Her wiha wî bi kelecan qala "jinavbirina terorîstan" a li Nîjeryayê kir.
Wî qala "têkbirina" DAIŞê ya li Sûriyeyê û operasyona leşkerî ya "sosret" a li Venezuelayê jî kir.
Ew operasyona li Venezuelayê bûbû sedema desteserkirina Nicolas Maduro.
Daxwaza Serokê niha yê Amerîkayê ya ji bo bikaranîna êrişên ji nişka ve ne tiştekî nû ye.
Trump tim şanaziyê bi serkeftinên xula xwe ya yekem dike.
Ew qala kiştina kesayetiyên wekî Ebubekir Bexdadiyê li Sûriyeyê û Qasim Suleymaniyê li Îraqê dike.
Ev yek ji wan sedeman e ku hewldanên nîşandana Trump wekî kesekî goşegîr tenê heta radeyekê rast in.
Helwesta Trump di heman demê de nîşaneya nakokiyeke bingehîn a di nêrîna giştî ya li hemberî siyaseta derve de ye.
Ji aliyekî ve, meyla dengderan li ser dijberiya şerên demdirêj û bi mesref e.
Di van şeran de xelk bedêlên mirovî û darayî dide.
Li aliyê din jî rapirsî tim diyar dikin ku raya giştî ya Amerîkayê li hemberî gefên cîhanî gelekî dilgiran e.
Raya giştî piştgiriyê dide bikaranîna hêzê wekî amûreke guncaw ji bo rûbirûbûna van gefan.
Bipêşketina çekên etomî ya ji aliyê Îranê ve her tim li serê lîsteyan e.
Ji sedî 77ê xelkê di rapirsiya dawî ya Gallupê ya sala 2024an de ev yek wekî gefeke metirsîdar dîtibû.
Di van demên dawî de, di rapirsiyeke kanala CBSyê de encamên nû derketin holê.
Rapirsî tenê 3 roj beriya êrişan hatibû kirin.
Li gorî encaman, ji sedî 51ê Amerîkayiyan alîgirê operasyoneke leşkerî ya li dijî Îranê bûn.
Ew dixwazin bi vî awayî rê li ber çêkirina çekên atomî bigirin.
Lêkolîn amaje bi wê yekê jî dikin ku dengder bi awayekî sîstematîk piştgiriyê didin wan namzedan.
Şertê wan ew e ku helwesta namzedan a siyasî "xurt û tund" be.
Êrişên Trump ên li ser Îranê dikarin wekî encameke mantiqî ya hewldanên Serokê Amerîkayê werin dîtin.
Ew hewl dide ku wê xwesteka nakok a raya giştî ya di siyaseta derve de têr bike.
Dengder dixwazin ku serok karibin derbeyan li "zilamên xirab" bixin.
Her wiha ew dixwazin ku serok li ser encamên girîng bandordar bin, bêyî ku bedêla vî karî bidin.
Nêrîna giştî ya li hemberî siyaseta derve tê guhertin
Dibe ku xwesteka Trump a ji bo rîskgirtinê ji ber baweriya bi şiyana xwe xurttir bûbe.
Ew bawer dike ku dikare raya giştî araste bike.
Siyaseta derve ji bo piraniya dengderan mijareke dûr e.
Ew ji bo têgihiştina rûdanên derve pişta xwe bi serkirdeyên siyasî girê didin.
Trump jî di avakirina raya giştî de serkirdeyekî bibandor e, bi taybetî jî di nav alîgirên partiya xwe de.
Mînak li Venezuelayê, li gorî rapirsiyeke YouGovê ya dawiya kanûna pêşîn rewş cuda bû.
Wê demê tenê ji sedî 21ê Amerîkayiyan piştgirî dida bikaranîna hêza leşkerî ji bo derxistina Nicolas Maduro.
Lê belê tenê 3 hefte paşê, piştî ku Trump dest bi vî karî kir, piştgirî nêzîkî du qatan zêde bû û gihişt ji sedî 40î.
Tiştê girîngtir ew bû ku bingeha cemaweriyê ya Trump piştgirî da wî.
Rêjeya piştgiriya Komariyan di heman demê de ji sedî 43yan derket ji sedî 78an.
Dibe ku kiryarên Trump şêwirmendên wî neçar bikin.
Dê ew neçar bin ku di daxuyaniyên xwe de hevsengiyekê ava bikin.
Divê ev hevsengî di navbera bikaranîna hêzê ya li derve û nêrîna "Pêşî Amerîka" de be.
Lê belê nerazîbûnên dengî yên alîgirên tund ên MAGAyê yên di nav Partiya Komarî de hene.
Ev nerazîbûn heta niha tenê wekî rewşeke kêmpeyda derdikevin pêş.
Çi li pey wê tê?
Dîrok ji me re dibêje ku di warê siyasî de tiştek ji ketina nava şer xirabtir e.
Ew jî têkçûna di bidestxistina serkeftineke bi mesrefeke guncaw de ye.
Guherîna armancên Amerîkayê ji aliyê îdareyê ve dibe ku piçekî derfetê bide Trump.
Heger mesref dest bi zêdebûnê bikin, ew dikare tenê "serkeftinê" rabigihîne.
Lê belê tehemula wî ya ji bo zererên canî dê bêsînor nebe.
Heger têkçûna bazarên petrolê bandorê li berîka Amerîkayiyan bike, daxwaza wî dê kêm bibe.
Dê daxwaza wî ya ji bo berdewamiya bikaranîna hêzê kêm bibe.
Rewşa siyasî ya li Amerîkayê alîkariya me dike ku em fêhm bikin ka Trump çawa gihiştiye vê xalê.
Lê di heman demê de ew nîşan dide ka şer çawa dikare li navxweyî bibe barekî giran ji bo serok.
Ev yek wê demê çêdibe ku serkeftin biha, dûr yan jî her du bi hev re bin.
*Têbînî: Ev gotar li Navenda Chatham Houseê hatiye belavkirin.
Şîrove
Bi mêvanî şîroveyekê binivîse an jî têkeve hesabê xwe da ku malperê bi awayekî yeksertir û berfirehtir bi kar bînî
Şîroveyekê binivîse