جەنگ لەگەڵ ئێرانە و عێراق زەرەرمەندی گەورەیە

 

لەماوەی ئەم جەنگەدا، هەناردەی عێراق و هەرێمی کوردستان بە رێژەی 86٪ و بەرهەمهێنان بە رێژەی 68٪ کەمی کردووە، لە بەرامبەردا هەناردەی ئێران تەنیا 31٪ و بەرهەمهێنانی 48٪ دابەزیوە. لەم روانگەیەوە دەتوانین بڵێین زیانە ئابوورییەکانی جەنگ بۆ سەر سەرچاوەکانی داهاتی عێراق، زۆر گەورەتر بووە و وەک ئەوە وایە جەنگەکە لەگەڵ عێراق بێت نەک ئێران.

 

بەپێی داتاکانی "کپلەر"، مانگی رابردوو بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ئێران 2 ملیۆن و 79 هەزار بەرمیل بووە، لەکاتێکدا لە مانگی کانوونی دووەمی 2026 (پێش دەستپێکی جەنگ) رۆژانە 4 ملیۆن و 10 هەزار بەرمیل بووە. لە بەرامبەردا، بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراق و هەرێمی کوردستان لە مانگی نیساندا بۆ 1.35 ملیۆن بەرمیل دابەزیوە، لەکاتێکدا لە کانوونی دووەمی هەمان ساڵدا 4.52 ملیۆن بەرمیل بووە.

 

پێش جەنگ، تێکڕای هەناردەی رۆژانەی ئێران 2.2 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیسانی 2026دا بۆ 1.52 ملیۆن بەرمیل کەمی کردووە (بەڕێژەی 31٪). لە بەرامبەردا، هەناردەی عێراق و هەرێمی کوردستان بە رێژەیەکی چاوەڕواننەکراو و بە بڕی 86٪ دابەزیوە؛ بە شێوەیەک لە مانگی شوباتدا تێکڕای هەناردەی رۆژانە 3.56 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیسانی 2026دا گەیشتووەتە نزمترین ئاست، کە تەنیا 300 بۆ 400 هەزار بەرمیلە. ئەو پەککەوتنەی لە ماوەی 40 رۆژی جەنگ و 30 رۆژ ئاگربەستدا بەسەر پیشەسازیی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستاندا هاتووە، زۆر گرانتر لەسەریان کەوتووە لەچاو ئێران دا. ئەمە لە کاتێکدایە جەنگ لەگەڵ ئێرانە، بەڵام هەناردەی عێراق زۆر کەمە و هەناردەی ئێران زۆرترە و زۆرینەی نەوتی هەناردەکراویشیان بۆ چینە. 

 

داتاکانی کپلەر دەریدەخەن، هەناردەی ئێران لە دەیەی رابردوودا قۆناخی جیاوازی بەخۆوە بینیوە، بەڵام ئەو بڕەی لە شوباتی 2026دا هەناردە کراوە (2.2 ملیۆن بەرمیل) لە دوای سەردەمی کۆرۆناوە وێنەی نەبووە. هەرچەندە لە رابردوودا کڕیارەکانی ئێران پێکهاتبوون لە (چین، سووریا، ڤەنزوێلا و هیندستان)، بەڵام لەم جەنگەدا نزیکەی تەواوی هەناردەکەی بۆ چین بووە. بۆ نموونە، لە مانگی ئاداری 2026دا لە کۆی 1.87 ملیۆن بەرمیلی هەناردەکراو، 1.8 ملیۆنی بۆ چین رۆیشتووە و تەنیا 64 هەزار بەرمیلی بۆ وڵاتانی دیکە بووە.

 

 

لە رووی بەرهەمهێنانیشەوە، ئێران لە سەرەتای ئەمساڵدا گەیشتەوە هەمان ئەو ئاستەی لە سەردەمی رێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA)  لەگەڵ ئەمریکا هەیبوو. بەشێوەیەک؛ لە مانگی کانوونی دووەمی 2026دا، تێکڕای بەرهەمهێنانی رۆژانە لە سەرووی 4 ملیۆن بەرمیل بوو، بەڵام بەهۆی کاریگەرییەکانی جەنگەوە، ئەم بڕە بۆ نزیکەی 2 ملیۆن بەرمیل دابەزیوە.

 

بەپێی داتاکانی "کپلەر"، لەنێوان ساڵانی 2015 بۆ 2026، کەمترین ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی ئێران لە قۆناخی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا و پاشان لە جەنگەکانی ئەمساڵدا تۆمار کراوە. ئاستی بەرهەمهێنانی هەردوو جۆری نەوتی خاو و کۆندێنسەیت، لە ئاداری 2026دا رۆژانە 3 ملیۆن و 171 هەزار بەرمیل بووە، بەڵام لە مانگی رابردوودا بۆ 2 ملیۆن و 79 هەزار بەرمیل کەمی کردووە؛ ئەمەش بە روونی کاریگەریی گەمارۆکانی ترەمپ و لێکەوتەکانی داخستنی تەنگەی هورمز لەسەر کەرتی وزەی ئێران نیشان دەدات.

 

 

هەرچەندە جەنگەکە لەنێوان ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران بووە و لەگەڵ عێراقدا نەبووە، بەڵام ژێرخانی وزە (نەوت و گاز) لە باشووری عێراق و هەرێمی کوردستان زیانی گەورەی بەرکەوتووە. ئەمەش وایکردووە کۆی بەرهەمهێنان بۆ نزیکەی 1.3 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە دابەزێت؛ لە هەرێمی کوردستانیش ئاستی بەرهەمهێنان دابەزێت بۆ ئەو بڕەی کە بۆ پێداویستی ناوخۆ بەکاردێت، کە نزیکەی 50 هەزار بەرمیلە.

 

بەپێی داتاکانی "کپلەر"، کۆی بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستان لە نیسانی 2026دا دابەزیوە بۆ 1 ملیۆن و 346 هەزار بەرمیل، کە 28 هەزاری "کۆندێنسەیت" و ئەوەی دیکەی نەوتی خاو بووە. ئەم ئاستە تەنانەت لە مانگی دەسپێکی جەنگیش نزمترە، کە 1.58 ملیۆن بەرمیل بووە؛ هۆکاری سەرەکیش بۆ کێشەی گواستنەوە دەگەڕێتەوە، چونکە ژمارەی ئەو کەشتییانەی لە مانگی ئاداری 2026دا بە تەنگەی هورمزدا تێپەڕیون، پێنج هێندەی مانگی نیسان بووە؛ لە کاتێکدا لە نیساندا تەنیا 3-4 کەشتی تێپەڕیون.

لە رووی هەناردەکردنی نەوتەوە، بەپێی داتاکانی "کپلەر"، لە مانگی نیساندا کۆی هەناردەی عێراق و هەرێمی کوردستان لە هەردوو بەندەری جەیھان و بەسرەوە گەیشتووەتە نزیکەی 400 هەزار بەرمیلی رۆژانە؛ لە بەرامبەردا، "عێراق ئۆیڵ ریپۆرت" ئاماژە بەوە دەکات کە هەناردەی رۆژانە لەو مانگەدا تەنیا 310 هەزار بەرمیل بووە.

 

هەرچەندە تاوەکو ئێستا کۆمپانیای "سۆمۆ" و وەزارەتی نەوتی عێراق ئامارە فەرمییەکانیان بڵاونەکردووەتەوە، بەڵام ئاشکرایە بڕی هەناردەکراو زۆر کەمە؛ دەتوانین بڵێین ئاستی هەناردە بە بەراورد بە پێش جەنگ بۆ یەک لەسەر حەوت دابەزیوە. لە مانگی شوباتدا کۆی هەناردەی عێراق و هەرێمی کوردستان لە سەرووی 3.56 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە بووە، بەڵام وەک لە گرافیکی خوارەوەدا دیارە، ئێستا بۆ خوار نیو ملیۆن بەرمیل دابەزیوە.

 

ئەو وڵاتانەی نەوتی بەسرەیان بۆ هەناردە دەکرێت، تا رادەیەک هاوشێوەی کڕیارەکانی ئێرانن؛ بەڵام لەماوەی ئەم جەنگەدا هەناردەی عێراق تەنانەت بۆ چینیش بە رێژەیەکی بەرچاو کەمی کردووە، لە کاتێکدا ئێران توانیویەتی تەواوی هەناردەکەی بۆ چین بپارێزێت. پێش جەنگ، یەک لەسەر سێی نەوتی هەناردەکراوی بەسرە بۆ چین دەڕۆیشت، واتە لە کۆی 3 ملیۆن بەرمیل، نزیکەی ١ ملیۆنی رۆژانە بۆ بازاڕەکانی چین بووە.

 

بەپێی ئامارەکانی "کپلەر"، هەناردەی نەوتی بەسرە لە نیسانی 2026دا بۆ 132 هەزار بەرمیلی رۆژانە دابەزیوە؛ ئەمەش بەو مانایەیە هەناردەی بەسرە بەراورد بە مانگی ئادار، کە سەرەتای جەنگ بوو 30 هێندە کەمی کردووە. هەر بۆیە لە چەند رۆژی رابردوودا، عێراق داوای لە کڕیارەکان کردووە، هەر لایەنێک بتوانێت نەوت لە بەندەرەکانی بەسرەوە بگوازێتەوە، 30 دۆلار لە خوار نرخی بازاڕەوە نەوتی پێ دەفرۆشرێت. ئەم هەنگاوە نائومێدانەی عێراق بۆ ئەوەیە کە ناتوانێت بەردەوامی بە داخستنی کێڵگەکان بدات، چونکە هەناردەی نەوت سەروو 90٪ی سەرچاوەی داهاتی دەوڵەت پێکدەهێنێت و پەککەوتنی ئەم دەرچەیە بە واتای ئیفلاسی دارایی دێت.

 

 

هەروەها لە دوای رێککەوتنی دەسپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان بە بۆری لە 27ی ئەیلوولی 2025دا، تێکڕای هەناردەی رۆژانەی کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان لە نێوان تشرینی دووەمی 2025 تاوەکو شوباتی 2026، لە نێوان 200 بۆ 250 هەزار بەرمیل بووە؛ بەڵام ئەم بڕە لە ئاداری 2026دا بۆ 134 هەزار بەرمیل دابەزی.

مانگی رابردوو، بەهۆی رێککەوتنی نوێی نێوان هەولێر و بەغدا بۆ هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک لە رێگەی بۆریی هەرێمی کوردستانەوە بۆ بەندەری جەیھان، جارێکی دیکە ئاستی هەناردەکردن بەرزبووەوە بۆ 268 هەزار بەرمیلی رۆژانە وەک لە گرافیکی خوارەوەدا هاتووە.

 

ئەو وڵاتانەی نەوتی کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان و کەرکووکیان بۆ هەناردە دەکرێت، بە پلەی یەکەم ئیتاڵیا و پاشان یۆنان و کرواتیان؛ بە شێوەیەک نزیکەی نیوەی ئەو نەوتە بۆ ئیتاڵیا دەچێت. بۆ نموونە لە کۆی ئەو 268 هەزار بەرمیلەی لە نیسانی 2026دا هەناردە کراوە، نزیکەی 125 هەزار بەرمیلی بۆ بازاڕەکانی ئیتاڵیا بووە.

ئێران سەرەڕای سزاکان، توانیویەتی بەردەوامی بە زیادکردنی بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوت بدات؛ ئەم وڵاتە زیاتر پشت بە بەرهەمی ناوخۆیی دەبەستێت و ئەگەر دەرفەتی بۆ بڕەخسێت، دەتوانێت کڕیارەکانی لە بازاڕەکانی جیهاندا هەمەچەشن بکات.

 

لە بەرامبەردا، عێراق و هەرێمی کوردستان کە بۆ دابینکردنی بودجە پشت بە هەناردەی 99٪ی نەوت دەبەستن، لە دۆخێکی تەواو جیاوازدان؛ عێراق زیاتر لە 1006 جۆر کاڵا و بەرهەم هاوردە دەکات، ئەمەش واتە وڵاتەکە نەوت دەفرۆشێت بۆ ئەوەی کەلوپەل و پێداویستییە خۆراکییەکان بکڕێتەوە. هەر بۆیە کەمبوونەوەی داهاتی نەوت راستەوخۆ بە واتای کەمبوونەوەی توانای کڕین و قووڵبوونەوەی "نەخۆشیی هۆڵەندی" (پشت بەستن بە تاکە سەرچاوەی داهات) دێت.

 

لە کۆتاییدا لێکەوتە و زیانەکانی ئەم جەنگە بۆ عێراق زۆر قورستر، جیاوازتر و درێژخایەنتر دەبن وەک لەوەی بۆ ئێران دروست دەبن؛ چ لە رووی زیانگەیشتن بە ژێرخانی بەرهەمهێنانی نەوت و چ لە رووی داهاتی هەناردەکردنی نەوتەوە، کە تەنیا لە ماوەی یەک مانگدا داهاتی نەوتی عێراقی لە نزیکەی 7 ملیار دۆلارەوە بۆ سەرووی 1 ملیار دۆلار دابەزاندووە.