قۆناخی پارادیبلۆماسی و گەشەی هاوسەنگی سیاسی و ئابووری لە هەرێمی كوردستان

 

ئابووری و سیاسەت دوو ڕووی یەك دراون، هێزی سیاسی و سەربازیی هەر وڵاتێك راستەوخۆ پەیوەستە بە هێزی ئابوورییەكەی. یەكێتیی سۆڤیەت پێش ئەوەی لەڕووی سیاسییە‌وە بڕووخێ، لەڕووی ئابوورییەوە رووخا. یەكێتیی سۆڤیەت لە ساڵانی كۆتایی تەمەنیدا توانای دابینكردنی پێداویستییە سەرەكییەكانی نەمابوو بۆ بەردەوامبوون. قەیران تەنگی بە هەموو سێكتەرەكان هەڵچنیبوو. گۆرباتچۆڤ دوایین سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەت مانگێك پێش گوتارە بەناوبانگەكەی وازهێنانی لە پۆستەكەی، نامەیەكی سێ وشەیی بۆ (جۆن مەیجەر) سەرۆك وەزیرانی بەریتانیای ئەوكات دەنێرێت و دەڵێ: ((بەڕێز جۆن یارمەتی)). بەڵام سوودی نەبوو، دوای مانگێك ناچار بوو بێتە سەر تەلەڤزیۆنی نیشتمانی و مەرگی سۆڤیەت رابگەیێنێت و میراتەكەی بەسەر پازدە وڵاتدا دابەش كرا. بەڵام ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە پێچەوانەوە، گەشەی ئابووری بووە هۆی گەشەی سیاسی و سەربازیی ئەو وڵاتە، تەنیا بودجەی سەربازیی ولایەتە یەكگرتووەكان (680) ملیار دۆلارە! یازدە كەشتی فڕۆكە هەڵگری هەیە، دوایین كەشتی فڕۆكەهەڵگر (یو ئێس ئێس جیراڵد فۆرد) سێزدە ملیار دۆلار تێچووی دروستكردنی بووە، سەرەڕای خەرجكردنی شەشە ملیار دۆلار لە توێژینەوەی پێشخستنی ئەو كەشتییە! لەكاتێكدا رووسیا یەك كەشتی فڕۆكەهەڵگری هەیە بەناوی (ئەمیراڵ كوزنستوف) كە لە ساڵی (1981)  دروستكراوە و زۆربەی كات پەكی كەوتووە و بەكەڵكی خزمەتی سەربازی نەماوە و تەنیا لەبەر عەیبە لە خزمەت دوورنەخراوەتەوە!

 

قەیرانی دارایی‌ ساڵی (2014) لە هەرێمی كوردستان ئەزموونێكی گرنگ بوو، پێویستە بەئاسانی بەسەرماندا تێپەڕ نەبێت. داهاتی سەرەكیی هەرێمی كوردستان پشت بە فرۆشی نەوت دەبەستێ، نرخی نەوتیش لە بازاڕی جیهانیدا لە ساڵی (2014) دابەزی، سەرەڕای چەند هۆكارێكی تری وەك شەڕی داعش و هاتنی ژمارەیەكی زۆری ئاوارە و بڕینی بودجەی هەرێم لەلایەن حكومەتی ناوەندی، قەیران لە بانكەكانەوە دەستیپێكرد و پاشەكەوتی مووچە و وەستانی هەموو پرۆژە و چالاكییە ئابوورییەكانی لێكەوتەوە. لاوازیی ژێرخانی ئابووری كاریگەریی نێگەتیڤی هەبوو لەسەر پێگەی سیاسی هەرێمی كوردستان، هەر لەبەر ئەوەش بوو كە ریفراندۆمی كوردستان بۆ سەربەخۆیی زۆرینەی رەهای دەنگی خەڵكی كوردستانی بەدەستهێنا، بەڵام لەڕووی ئابوورییەوە نەمانتوانی بەردەوام بین.

 

هەرێمی كوردستان دەبێ سوود لەو ئەزموونە وەرگرێت و گۆڕانكاریی ریشەیی بكات لە هەردوو بواری ئابووری و سیاسی، دەبێ سوود لە گۆڕانكارییە جیهانی و ناوچەیی و هەرێمییەكان وەرگرێت، لە كاتێكدا جیهان هەمووی چاوی لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە،‌ ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا خەریكی پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتییە لە دژی هەژموونی ئێران لە ناوچەكە و بەتایبەتی لە عێراق، هەردوو وڵاتی گرنگی كەنداو: سعودیە و ئیمارات توانا و پارەی زۆر تەرخان دەكەن بۆ گۆڕینی هاوكێشەی ناوچەكە و كەمكردنەوەی هەژموونی ئێران لە كەنداوی عەرەبی، ئەوانە هەمووی هاندەرن بۆ ئەوەی حكومەتی هەرێم تەواوی هێز و توانای بخاتەگەڕ تاوەكو ببێتە ژمارەیەكی سەختی هاوكێشە تازەكەی ناوچەكە. 

 

بواری دیبلۆماسی لە رابردوودا كارێكی سیادی بووە، وڵاتەكان لەڕێگەی میكانیزمی فەرمی و لە چوارچێوەی وەزارەتی دەرەوە لە چوارچێوەیان دابوو، بەڵام گەشەكردن و تێكەڵبوونی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەكان و زۆربوونی ژمارەی كاراكتەرەكان و ئاڵۆزبوونی بابەتەكان و بەرژەوەندییەكان و قەیرانە نێودەوڵەتییەكان و جۆراوجۆربوونی كەناڵە كاریگەرەكان و شێواز و ئاڕاستەكانی سیاسەتی دەرەوە، وڵاتانی خستووەتە بەردەم مەترسیی سڕینەوە، لەبەر ئەوە پێویستە لەمەودوا عەقڵانیتر و كراوەتر سیاسەتی دەرەوە پەیڕەو بكەن تاوەكو سەركەوتنی سیاسەتی دەرەوە مسۆگەر بكەن و ئامانجەكانیان دەستەبەر بكەن.

 

لەبەر ئەو هۆكارانەی پێشوو، پارادیبلۆماسی بە شێوەیەكی بەرچاو گەشەی كردووە و لە سنوور و دەسەڵاتی وەزارەتی دەرەوە دەرچووە، بەهۆی پێشكەوتنی هۆكارەكانی گەیاندن و تۆڕەكانی ئینتەرنێت هەموو سێكتەرەكانی ناوخۆی وڵات بە سێكتەرە هاوشێوەكانی خۆیان لە دەرەوەی وڵات‌ بەستراونەتەوە، پارتە سیاسییەكان بە پارتە سیاسییەكانی دەرەوە، زانكۆكان بە زانكۆكانی دەرەوە، ناوەندەكانی توێژینەوە بە ناوەندەكانی توێژینەوەی دەرەوە، هۆكارەكانی راگەیاندن بە هۆكارەكانی راگەیاندنی دەرەوە و.. هتد.

 

دەرفەتێكی زێڕینە ئێستا حكومەتی هەرێمی كوردستان بەشێوەی پارادیبلۆماسی پەرە بە پەیوەندییەكانی بدات و لۆبیی بەهێز لەسەر ئاستی ناوچەكە و ئاستی نێودەوڵەتی دروست بكات، تاوەكو رەنگدانەوەی هەبێت لەسەر كەرتی وزە بەتایبەتی و ئابووریی هەرێمی كوردستان بە گشتی و بەتەواوی بیخەینە سەر نەخشەی وزەی جیهان، دەست بكەین بە كردنەوەی دانوستاندن لەگەڵ رێكخراوی ئۆپێك بۆ جێگیركردنی پشكی هەرێمی كوردستان بە جیا لە عێراق لە بازاڕی پێترۆلدا، چونكە بۆ كۆنترۆڵكردنی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا ئەو رێكخراوە پشكی وڵاتانی ئەندام هەمیشە سنووردار دەكات، عێراقیش دەیەوێت هەناردەی نەوتی كوردستان سنووردار بكات و رێگا نەدات رۆژانە لە (450) هەزار بەرمیل زیاتر هەناردە بكات و ‌هەر زیادەیەكی هەناردە بۆ عێراق بێت و كوردستان نەگرێتەوە، بێگومان ئەو دانوستاندنەش ئاسان نابێت، بەتایبەتی بە هۆی رێگریی عێراق لە هەر هەوڵێكی لەو جۆرە، بەڵام پێشبینی دەكرێت دوو وڵاتی گرنگی وەك سعودیە و ئیمارات پشتگیری لەو هەنگاوە بكەن، بەتایبەتی سعودیە كە سەركردایەتی ئەو رێكخراوە دەكات، ئەوەش لەبەر دوو هۆكار، یەكەم: عێراق بەناوچەی هەژموونی ئێران دەزانن و بەهێزبوونی كوردستان گرنگە بۆیان بۆ كەمكردنەوەی ئەو هەژموونە. دووەم: هەرێمی كوردستان لەسەر هەردوو ئاستی سەرۆكایەتی هەرێم و سەرۆكایەتی حكومەت پەیوەندیی باشی لەگەڵ ئەم دوو وڵاتە هەیە. هەر بە تەنیا كردنەوەی ئەم جۆرە گفتوگۆ و دانوستاندنە گرنگیی تایبەتی خۆی هەیە. بە تایبەتی ئێستا كە عێراق ناسەقامگیر و بێ سەر و بێ حكومەتە و كەس نازانێ ئەو دۆخە بەكوێ دەگات و ئەو ناسەقامگیرییە چەند دەخایەنێ، سەرەڕای ئەوانەش شەڕی ناوخۆ لە عێراق ئەگەرێكی بەهێزە، ئەوەش مەترسییەكی گەورەیە لەسەر بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان كە لە حكومەتی ناوەندییەوە بۆی دابین دەكرێ.  

 

پێویستیشە هەوڵ بدرێت بۆ جێگیركردنی بڕی یەدەگی نەوت و غازی كوردستان و داتاكان بڵاوبكرێنەوە. یەدەگی هەرێم بە سیستەمێكی نێودەوڵەتی و بەهاوكاریی دامەزراوە جیهانییەكان وەك ئۆپێك و ئاژانسی وزەی جیهانی پشتڕاست بكرێتەوە و جێگیر بكرێت، ئەوكات دەتوانین بڵێین كوردستان لەسەر نەخشەی وزەی جیهانییە، چونكە جیاوازی هەیە لە نێوان یەدەگ (Reserve) و سامان  (Resource). چەند ساڵێك لەمەوبەر، كۆمپانیای زەبەلاحی بواری نەوت و گاز  (Shell)، یەكێك لە گەورە بەرپرسەكانی كۆمپانیاكەی لەسەر كار لابرد لەبەر ئەوەی بەرپرسەكە نازانێت جیاوازی بكات لە نێوان یەدەگ و سامان. كێشمەكێشی نێوخۆیی كۆمپانیای شێڵ لەمەڕ پێناسەی یەدەگ و سامان، ئابووریناسان و پسپۆڕانی بواری نەوت و گازی لە سەرتاسەری جیهان سەرقاڵ كرد. 

 

بە كورتی، ئەوكاتە بە نەوت و گاز دەگوترێت یەدەگ كە زانیارییەكی زۆری زەویناسی لەبەردەست بێت، نەوتی نێو كانەكان بە تەكنەلۆجیای ئێستا بتوانرێت بەرهەم بهێنرێت و بازاڕی ئابوورییش گونجاو بێت بە شێوەیەك كە خەرجی كۆمپانیاكان كەمتر بێت لە داهات. ئەگەر یەكێك لەو فاكتەرانەی ئاماژەمان بۆ كردن ئامادە نەبێت، نابێ زاراوەی ((یەدەگ)) بەكاربێت و نەوت و گازی نێو كانەكان وەك ((سامان)) ئاماژەی بۆ دەكرێت. لە هەندێك شوێنی زەوی، بوون و نەبوونی نەوت وەكو یەكە، چونكە لە سەردەمی ئێستا ئەو تەكنەلۆجیایە لەئارادا نییە كە بتوانێ نەوتەكە بەرهەم بهێنێ و تێچووەكانی هێندە زۆرە، بە لەبەرچاوگرتنی نرخی نەوت و بازاڕی جیهانی، ئەم نەوتە هیچ سوودێكی ئابووری نابێت، كەسیش خۆی لە قەرەی پڕۆژەی دەرهێنانی نادات. بۆنموونە لە هەندێك لە كێڵگەكانی نەوتی بن زەریاكان، ئەوانەی كە دوورن لە كەنارەكانی بەرازیل، خەرجییەكی زۆر سەرسورهێنەریان دەوێت بۆ ئەوەی نەوت بەرهەم بهێنرێت. لە هەندێك شوێن، قووڵیی زەریاكان دەگەنە دوو كیلۆمەتر، دوای ئەو دوو كیلۆمەترە، پێنج تا شەش كیلۆمەتر بیر هەڵكەندن پێویستە، كە ئەمەش تەكنەلۆجیایەكی لە ڕاددەبەدەر پێشكەوتووی دەوێت و هێزێكی مرۆیی زەبەلاحی پێویستە. هەندێك لەو پلاتفۆرمانەی كە بە زمانی پیشەسازیی نەوت بە (Oil Rig) ناسراوە، خەرجیی ڕۆژانەیان دەگاتە یەك ملیۆن دۆلار!

 

 ئەو پلاتفۆرمانە چەندین ساڵ دەمێننەوە تاوەكو كێڵگەیەكی نەوت دەكەوێتە كار و بیرە نەوتەكان بە تەواوی لێدەدرێن، تێچووی گەشەپێدانی كێڵگەكانی نەوت و گاز تا بەكارخستنیان و بەرهەمهێنان، دەیان و سەدان بلیۆن دۆلار سەرمایەی دەوێت. هەركاتێك نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان دادەبەزێت، بەرهەمهێنانی نەوت لەم شوێنە دژوارانەی سەر زەوی دووچاری مەترسی و زیانی گەورە دەبێتەوە، چونكە ئەم جۆرە كێڵگانە تەنیا لەكاتی تەندروستبوونی باری ئابووریی جیهان دەبنە سەرچاوەی گەشەی وڵات و قازانج بۆ كۆمپانیاكان مسۆگەر دەكەن. بۆی هەیە نەوت و گازی وڵاتێك لە سەردەمێكی ئابووریی دیاریكراودا "سامان" بێت و لە سەردەمێكی دیكەدا "یەدەگ" بێت و پێچەوانەكەشی راستە، ئەوەی ئەوڕۆ یەدەگە، رەنگە سبەینێ پاشەكشە بكات و ببێتەوە بە سامان.

 

وڵاتان و كۆمپانیاكان هەمیشە لە پێشبڕكێدان بۆ زیادكردنی یەدەگی خۆیان و گۆڕینی "ستەیتەسی" نەوت و گازی وڵات لە سامانەوە بۆ یەدەگ، بەتایبەتی وڵاتانی ئەندام لە ئۆپێك، چونكە پشكی ئەندامەكانی لەسەر بنچینەی یەدەگ دیاری دەكرێت.

 

 بڕێكی زۆری نەوت و گازی كوردستان لە سەردەمی ئێستادا، بە یەدەگ هەژمار دەكرێت، چونكە لەڕووی زەویناسییەوە، تا ڕاددەیەكی باش دەزانین نەوت و گازی ئێمە چۆن دروستبوون و چۆن لە كانەكان پارێزراون. هەروەها كێڵگەكانی نەوت و گازی كوردستان لەسەر وشكانی دۆزراونەتەوە. بە پێچەوانەی بەرازیل و دەریای باكووری نەرویج و بەریتانیا، خەرجیی دەرهێنانی كەمترە و بەرگەی گۆڕانكاری و قەیرانەكانی ئابووریی جیهان تا ئاستێكی باش دەگرێت. هەندێك ناوچەی كوردستان هەن كە لەڕووی زەویناسییەوە، ناوچەی زۆر ئاڵۆزن و شیكردنەوەی زۆریان پێویستە، بۆ ئەوەی نەوت و گازی ژێر خاكەكەیان لەباری "سامانەوە" بگۆڕین بۆ باری "یەدەگ". پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان سیاسەت بە شێوەیەك دابڕێژێت كە خۆشمان هاوشانی كۆمپانیا نەوتییەكان توێژینەوەی ورد لەسەر یەدەگ و سامانی نەوت و گازمان بكەین.

 

 سەنتەرەكانی توێژینەوەی نەوت و بەشە زانستییەكانی زانكۆكانمان هان بدەین كە سەرقاڵی لێكۆڵینەوەی زەویناسی و وزە بن و بە هاوكاریی سەنتەرەكانی توێژینەوەی وزەی جیهانی داتا و پلان و بەرنامەی ستراتیژیی تۆكمە بخەنە بەردەست حكومەت و سەركردایەتی كورد و پێشنیاز و راسپاردەكانیان، پیشەگەرییانە بخەنەڕوو.

 

 هەرێمی كوردستان نابێت تەنیا پشت بە داتا و ئامارەكانی كۆمپانیا نێودەوڵەتیەكانی نەوت ببەستێ. رەنگبێت هەندێك جار، دید و تێڕوانینی ئایندە و پلانی ستراتیجیمان وەك نەتەوە، جیاواز بێت لەگەڵ دیدی كۆمپانیا جیهانییەكان. لەكاتی تەنگژەی كۆمپانیای شێل كە ئاماژەمان بۆ كرد، چەندین راپۆرتی ئابووری بڵاوبوونەوە كە هەندێك لە بەرپرسانی كۆمپانیای ناوبراو ژمارەیەك چەواشەكارییان دەربارەی یەدەگی نەوت و گازی كۆمپانیای ناوبراو خستووەتەڕوو، هەروەها لە راپۆرتەكاندا جیاوازی نەكراوە لە نێوان "یەدەگ" و "سامان". ئەم جۆرە زانیاریانە، زیانی گەورە بە پشكدارە ئابوورییەكان دەگەیەنێت و هەموو لایەك، بەو وڵاتانەی كە بەرهەمهێنانیشیان لێ دەكرێت، لە تاریكیدا دەمێننەوە و دووچاری مەترسیی گەورە دەبن.