دەیەیەك لەمەوبەر ئەو گۆڕانكارییە ئابووریانەی لەسەر ئاستی جیهان روویاندەدا، نەك هەر بەزوویی نەدەگەیشتنە هەرێمی كوردستان، بەڵكو كاریگەریشیان هەر نەدەبوو. بەڵام لەوەتەی هەرێمی كوردستان بووەتە بەشێك لە نەخشەی وزەی جیهان، كاریگەرە بەو گۆڕانكارییانەی لە بۆرسەكانی جیهان و بەتایبەت لە نرخی جیهانیی نەوتدا روودەدەن. هۆكارەكەی روونە: یەك سەرچاوەیی لە داهات و بوون بە بەشێك لە ئابووریی جیهان.
سروشتی ئابووری وڵاتانی پشتبەستوو بە وزە، جگە لەوانەی هاوتا لەگەڵ ئەم داهاتەدا سیستەمێكی بەهێزی باجیان هەیە وەك نەرویج و تونس، ئەوانی دیكە زۆر بەخێرایی كاریگەر دەبن بە گۆڕانكارییەكانی نرخی نەوت. ئەمەش بەخاڵی لاوازی وڵاتە نەوتییەكان هەژمار دەكرێت.
كاریگەرییەكانی هەردوو جەنگی رووسیا و ئۆكراینا و هاوپەیمانان، داعش و هەرێمی كوردستان و عێراق و هاوپەیمانان، رووسیا و عێراقیان وەك سێیەم و هەشتەمین بەرهەمهێنەری نەوت لەگەڵ بەرهەمهێنەرانی دیكەی نەوت خستە قەیرانەوە. لەئەنجامی ئەم قەیرانانەشدا نرخی نەوتی برێنت لە 115 دۆلار لەمانگی شەشەوە بۆ 85 دۆلار لەم مانگەدا دابەزاند. بەمەش جیهان بەگشتی بڕی یەك تریلیۆن دۆلار لەدەست دەدات. رۆژانە لەجیهاندا 90 ملیۆن بەرمیل نەوت بەرهەمدێت، گەر بەنرخی 115 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك بێت، ئەوا دەكاتە 3.8 تریلیۆن دۆلار لە ساڵێكدا. بەڵام گەر بەنرخی 85 دۆلار بفرۆشێت، ئەوا دەكاتە 2.8 تریلیۆن دۆلار لەساڵێكدا.
گۆڤاری The Economist لەئارتیكڵێكی شیكاریدا ئەم دابەزینە لەنرخی نەوت بەقازانجی ئابووریی جیهان ناودەبات. بەپێی لێكۆڵینەوەی سندووقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) گۆڕانكاری 10% لە نرخی جیهانیی نەوت دەبێتە هۆی گۆڕانكاری لە كۆی گشتی داهاتی جیهان (GDP) بەڕێژەی 0.2%. شیكارییەكەی The Economist دەڵێت دابەزینی نرخی نەوت هانی گەشەی GDP دەدات بەگەڕانەوەی بەشێك لەداهات لە بەرهەمهێنەراكانی نەوتەوە بۆ بەكارهێنەرەكانی. ئەگەر ئامانجەكە لێی زۆرتر بەكارهێنانی بێت لەوەی یەدەگ بكرێت، ئەوا كاریگەرییەكەی لەسەر بەكارهێنەرەكانی زۆر ئەرێنی دەبێت وەك ئەمەریكا. بۆ نموونە كاتێك نرخی گازی لیتەیی بە بەراورد بە گازی ئەوروپا دابەزی، ئاستی هەناردەكردنی بەرهەمە پیشەسازییەكان بەڕێژی 6% بە بەراورد بە جیهان زیادی كرد.
كاریگەری دابەزینی نرخی نەوت لەسەر ئەمەریكا دوو لایەنەیە. لەبەرئەوەی ئەو وڵاتە حاڵی حازر گەورەترین بەكارهێنەر و هاوردەكار و بەرهەمهێنەری نەوتە. بەپێی شیكارییەكەی گۆڤارە بەریتانییەكە، دابەزینی 20 دۆلار لە هەر بەرمیلێك نەوت، قازانجی بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتە بەڕێژەی 20% كەمدەكاتەوە. لەلایەكی دیكەشەوە لەبەرئەوەی ئەمەریكا گەورەترین هاوردەكاری نەوتە، كەمیی نرخی نەوت، واتای ئەوەیە كە پارەیەكی كەمتر لەهاوردەكردن خەرجدەكات و پاشەكەوتێكی زیاتری دەبێت.
سەبارەت بەچین وەك دووەم گەورە ئابووری جیهان و دووەم گەورە هاوردەكاری نەوت لەدوای ئەمەریكا، بەپێی ئامارەكانی ساڵی 2013 بڕی یەك دۆلار دابەزین لەنرخی نەوت، ساڵانە بڕی 2.1 ملیار دۆلار پاشەكەوت دەكات. بەمەش ئەگەر نرخی نەوت لەم ئاستە نزمەی بەردەوام بێت، بەهای پاشەكەوتی هاوردەكردن ساڵانە دەگاتە 60 ملیار دۆلار.
هەرچی تایبەت بە رووسیای نائەندامی ئۆپێك و سێیەمین هەناردەكاری نەوتە، نزمیی بەهای نەوت، رووبەڕووی قەیرانێكی قووڵی دەكاتەوە. چەند رۆژێك بەر لە جەژنی قوربان، ئەو وڵاتە پرۆژە بودجەی ساڵی 2015ی پەسەندكرد. بەپێی پرۆژەكە سەرچاوەی خەرجییەكانی لە داهاتەكانی نەوتەوە بەبڕی 100 دۆلار بۆ هەربەرمیلێك خەمڵاندووە. ئەمەش ئیدارەكەی پۆتین رووبەڕووی كورتهێنانێكی زۆر دەكاتەوە. هەرچەندە رووسیا پاشەكەوتی بە بەهای 454 ملیار دۆلار بۆ رووبەڕووبوونەوەی گۆڕانكاری لەنرخی نەوت لەبەردەستە، بەڵام بەردەوامیی نزمیی بەهای نەوت قەیرانەكەی لە ساڵانی داهاتوودا قووڵتر دەكاتەوە. بەڵام خاڵێكی ئەرێنی نزمیی نرخی نەوت بۆ رووسیا رەنگە ئەوەبێت سەرەڕای هەڵاتنی سەرمایەیەكی زۆر لەو وڵاتە بەهۆی نائارامییەكانی نێوان رووسیا و ئۆكراینا بەدرێژایی 15 مانگی رابردوو، كەمیی بەهای نەوت هانی وەبەرهێنان لەكەرتەكانی دیكەی ئەو وڵاتە دەدات. بەمەش ئەگەری گەڕانەوەی ئەو سەرمایە زەبەلاحانە هەیە بۆ ئەو وڵاتە.
لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش زەرەرمەندی یەكەم لە دابەزینی بەهای نەوت ئێرانە. ئەو وڵاتانەی لە گرانیی بەهای نەوت پارەكانیان پاشەكەوت نەكردووە، ئەم دابەزینە لە نرخی نەوت زیانێكی گەورە بە ئابوورییەكەیان دەگەیەنێت. سعودیە وەك یەكەمین بەرهەمهێنەری نەوت، لەم نرخەی ئێستای نەوتدا ساڵانە بە بەهای 90 ملیار دۆلار زیانی پێدەكەوێت. بەڵام بەهۆی ئەوەی بەپێی سیاسەتی نەوتیی خۆیان هەر دۆلارێكیان لەسەرووی 100 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك پاشەكەوت كردووە، ئاسانتر رووبەڕووی قەیرانەكە دەبێتەوە. هەرچی تایبەت بە ئێرانە، بەپێی شیكارییەكەی The Economist ئەو وڵاتە بۆ پڕكردنەوەی خەرجییەكانی پێویستی بەفرۆشتنی یەك بەرمیل نەوت بە 137 دۆلارە. بەمەش پلانە ئابوورییەكەی حەسەن رووحانی لەسەروبەندی هەڵبژاردنەكاندا بۆ باشكردنی ژیانی خەڵك هەرەس پێدێنێت.
عێراقیش وەك هەشتەمین هەناردەكاری نەوت بەڕێژەی 2.4 ملێۆن بەرمیل لە رۆژێكدا، رووبەڕووی كورتهێنانێكی زۆر دەبێتەوە. ئەگەرچی نزیكەی 90 ملیار دۆلار یەدەگی هەیە، بەڵام داڕووخانی ژێرخانە نەوتییەكی و هەڵكشانی خەرجییە سەربازییەكانی بەهۆی جەنگی داعشەوە، تیماری دەردەكەی ناكات. عێراق بەهەناردەكردنی 2.4 ملیۆن بەرمیل بەنرخی سەروو 110 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك ساڵانە نزیكەی یەك تریلیۆن دۆلار داهاتی بوو. بەڵام بەنرخی ئێستای یەك بەرمیل بۆ 85 دۆلار، بەبەهای نزیكەی 259 ملیار دۆلار ساڵانە زەرەر دەكات.
قازانجی ئابووریی جیهان لە دابەزینی نرخی نەوت بۆ ئەو سوودە گەورەیە دەگەڕێتەوە كە بەر وڵاتانی هەژار و كشتوكاڵی و هەروەها هیندستان و ئەوروپا دەكەوێت.
ساڵی 2013 ئەوروپا بەبەهای 500 ملیار دۆلار وزەی هاوردەكردووە كە لەم رێژەیە 75% ی نەوتە. كەواتە بەنرخی تازەی نەوت كە تائێستا 85 دۆلارە بۆ بەرمیلێك، ئەوروپا ساڵانە نزیكەی 100 ملیار دۆلاری بۆ دەگەڕێتەوە.
هەرچی تایبەت بە وڵاتانی كشتوكاڵییە، لەبەر گەورەیی قەبارەی زەوییە كشتوكاڵیەكانیان كە زۆربەیان بەراون و هۆكارەكانی بەرهەمهێنان پێویستیان بە بەكارهێنانی وزەیەكی زۆر هەیە، هەرچەندە دابەزین لەنرخی وزە رووبدات، ئاستی قازانجی ئەوان بەرزتردەبێتەوە. زۆربەی وڵاتە هەژارەكان وڵاتانی كشتوكاڵین.
راپۆرتەكە پێیوایە ئەمە دەبێتە هۆی گەڕانەوەی داهاتێكی زۆر لەلای دەوڵەمەندەكانەوە بۆ دەستی هەژارەكان. هیندستان كە دووەم گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی هەیە لەسەر ئاستی جیهان، نزیكەی سێبەشی دانیشتووانەكەی رۆژانە بە داهاتی 1.25 دۆلار دەژین. نەوت بە سێیەمین گەورەترین قەبارەی هاوردەكردن لەم وڵاتە هەژمار دەكرێت. هەرزانیی نرخی نەوت ئاستی هەڵاوسان لەم وڵاتە كەمدەكاتەوە و دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی نرخی سوود، بەمەش وەبەرهێنان زیاد دەكات.
هەرێمی كوردستانیش وەك تازە هەناردەكارێكی نەوت، وەك بڵێی هێشتا نەفرەتی نەوتەكەی بەری نەداوە، زیادكردنی بڕی هەناردەكردنی نەوتەكەی لەمانگی رابردوو، رەنگە تەنها قەرەبووی دابەزینی نرخەكەی بۆ بكاتەوە. لەمانگی ئایارەوە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان نەوتی هەناردە كردووە، نرخەكەی لەنێوان 100- 105 دۆلار بۆ یەك بەرمیل بووە.
ئەم دابەزینە لەنرخی نەوت، داهاتەكەی لەیەك بەرمیلدا لەنێوان 15- 20 دۆلار كەمدەكاتەوە. كەواتە بەئاستی هەناردەكردنی 240 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا، نزیكەی چوار ملیۆن دۆلار لە رۆژێكدا و دوو ملیار دۆلار لەمانگێكدا زیانی پێدەگات.
مەترسییەكانی دابەزینی بەهای نەوت لەسەر هەرێمی كوردستان لەهەر شوێنێكی دیكەی جیهان كاریگەرترە.
رەنگە دابەزینی بەهای نەوت ئەگەر لەلایەك بۆ رووسیا وا لە وەبەرهێنەران بكات سەرمایەكانیان لە بوارێكی دیكە بەكاربخەن، ئەوا لەهەرێمی كوردستان وا لە وەبەرهێنەران بكات دووربكەونەوە و سەرمایەكانیان بگوازنەوە. ناسەقامگیریی هەرێمی كوردستان و ناوچەكەش هۆكارێكی یارمەتیدەرن بۆ دووركەوتنەوەی ئەو وەبەرهێنەرانە.
لەلایەكی دیكەش ئەو قەیرانە داراییەی لەسەرەتای ساڵی رابردووەوە هەرێمی كوردستانی گرتووەتەوە، گەشەی ئابوورییەكەی لە 11%ەوە لەساڵی پاردا بۆ 6% دابەزاندووە. چاوەڕێ دەكرێت ئەم دابەزینەی بەهای نەوت گەشەی خاوی چاوەڕوانكراوی هەرێمی كوردستان بۆ 3% دابەزێنێت.
یەكێكی دیكە لە مەترسییەكانی دابەزینی بەهای نەوت بۆ سەر وڵاتانی هەناردەكاری نەوت بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنییە لەسەر ئاستی ناوخۆ. زۆربەی وڵاتەكان پاڵپشتی نرخی سووتەمەنی لەسەر ئاستی ناوخۆ دەكەن، بەڵام لەم دۆخەدا بۆ پڕكردنەوەی قەبارەی كورتهێنان ناچار دەبن پاڵپشتییەكان نەهێڵن یان كەمی بكەنەوە، بەمەش نرخی ناوخۆی سووتەمەنی بەرزدەبێتەوە. هەرێمی كوردستانیش ساڵانە بەبەهای 750 ملیۆن دۆلار پاڵپشتی نرخی سووتەمەنی دەكات. چاوەڕێ دەكرێت بەهۆی قەیرانە داراییەكەی و كەمیی بەهای نەوت، ئەم پاڵپشتییە كەمبكرێتەوە یان هەر نەمێنێت. بەمەش جارێكی دیكە نرخی سووتەمەنی بەرزدەبێتەوە.
گۆران شێخ مستەفا
ماستەر لەئابووری
