گۆران شێخ مستەفا*
ئەزموونی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان دەگات بە هەشت كابینە و هێشتا سیاسەتێكی روون و دروستی ئابووری نییە. ئەوەی لەو ماوەیەدا تاوەكو ئێستا دەگوزەرێت، ئەوەیە كە حكومەت لەجیاتی بەڕێوەبردنی ئابووریی وڵات و فەراهەمكردنی پێداویستییەكانی هاووڵاتییەكانی لەڕووی ئابوورییەوە، هەوڵ دەدات سكی خەڵك تێر و جەستەی پۆشتە بكات.
لەدوای رووخانی رژێمی بەعسەوە، سیاسەتی ئابووریی هەرێمی كوردستان تاڕادەیەكی زۆر وابەستە بوو بە سیاسەتە ئابوورییەكانی بەغداوە. ئەگەرچی بەشێك پێیانوایە لەبەر ئەو خێروبەرەكەتە گەورەیە بوو كە عێراقی نوێ لە سەرەتاوە لەهەناویدا بوو، بەڵام پشتبەستن تەنیا بەداهاتی نەوت لە چوارچێوەی بودجەی عێراقدا، هەرلەوكاتەوە نەخشەڕێگای قەیران و پاشكۆیی ئابووریی هەرێمی كوردستانی بۆ بەغدا، داڕشت.
لەماوەی ساڵانی دوای دامەزراندنەوەی عێراقی تازەوە تا دەگاتە ئەمڕۆ، لە كۆی ئەو سیاسەتە شكستخواردووە گشتییانەی هەرێمی كوردستان لە پاشكۆیی بەغداوە گرتوویەتیە بەر، هەرێمی كوردستان تەنیا لەكەرتی نەوت و گازدا سەربەخۆیی بەدەستهێناوە. سەركەوتنی بەڕێوەبردنی ئەم كەرتەش بەند بوو بە بارودۆخی سیاسی و یاسایی لە هەرێمی كوردستان و نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا.
لەدوای قوڵبوونەوەی جیهانگەرایی و پێویستیی بازاڕی جیهانی بە وزەی زۆرتر، دیبلۆماسیەتی ئابووری و بەتایبەت دیبلۆماسیەتی وزە وەك ئامرازێكی نوێ و كارا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بووە مەسەلەیەكی یەكلاكەرەوە لە بەدیهێنانی ئامانجە سیاسییەكاندا. ئەمڕۆ لەجیهاندا خواست و خستنەڕووی نەوت تەنیا مەسەلەیەكی تەكنیكی و بازرگانی نییە، بەڵكو بەتەواوی بابەتێكی سیاسیە. بۆ نموونە لەنێو وڵاتانی ئەندامی رێكخراوی ئۆپیك وەك تاكە رێكخراوی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت، سعودیە گەمەیەكی سیاسیی كاریگەر دەكات، بە جۆرێك نەوتەكەی تەنیا بەپارە نەفرۆشتووە، بەڵكو سیاسەتیشی پێوە دەكات. هەرێمی كوردستانیش لەدوای ساڵی 2007ەوە لەسەرەتای پرۆسەی دەرهێنان و هەناردەكردنی نەوت، هاوشێوەی سعودیە، نەوتەكەی تەنیا بەپارە نەفرۆشتووە، بەڵكو سیاسەتی پێ كردووە. ئەم سیاسەتەش هەر لە سەرەتاوە تا ئەمڕۆ پارتی دیموكراتی كوردستان بەڕێوەی بردووە و تاڕادەیەكی زۆریش لەبەر ئەم هۆكارانەی خوارەوە سەركەوتوو بووە.
1- لەسەر ئاستی ناوخۆدا لەبەردەم ئەگەری عێراقیبوونێكی هەمیشەیی لەبەر نەبوونی سەرچاوەی داهات، نەوتی هەرێمی كوردستان بووە داهاتێكی سەربەخۆ و هەمیشەیی بۆ هەرێمی كوردستان.
2- لەسەر ئاستی عێراق، پارتی لە سیاسەتی وزەدا سەركەوتوو بوو لە گۆڕینی كێشەی كورد وەك نەتەوە لەگەڵ بەغدا، لە كێشەی ناسنامەوە بۆ كێشەی نەوت و سامانە سروشتییەكان. كێشەی سامانە سروشتییەكان قابیلی گفتوگۆ و لێكتێگەیشتنە، بەڵام كێشەی ناسنامە بۆ هیچ نەتەوەیەك قابیلی گفتوگۆ نییە.
3- لەسەر ئاستی ناوچەكە و نێودەوڵەتیش، پارتی لەڕێی سیاسەتی وزەوە تێڕوانینی توركیای لەسەر كێشەی كورد، لە كوردێكی شاخستانییەوە بۆ گەمەكەرێكی گۆڕەپانی وزە گۆڕی.
4- لەسەر ئاستی جیهانییش، هەرێمی كوردستان بووە بەشێك لە نەخشەی جیهانیی وزە و بەرژەوەندیی گەورەی بۆ كۆمپانیاكانی ئەم بوارە لە هەرێمی كوردستان دروستكرد، كە لەلایەك بەشداربوون لە دروستكردنی ژێرخانێكی تارادەیەك بەهێزی نەوت و گاز و لەلایەكی تریش لە پاراستنی ئاسایشی هەرێمی كوردستان.
لەراستیدا نەوتی هەرێمی كوردستان نەیتوانیوە ببێتە دابینكاری پیشەسازییەكانی تر وەك سەرچاوەیەكی درێژخایەنی بەدەستهێنانی داهات. هەروەها نەبوونی سیستەمێكی بەهێزی باج و پشتنەبەستن بەجۆرەكانی ئەم داهاتە كە هۆكارێكی سەرەكیی كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی دابەزینی نرخی نەوتە لەسەر وڵاتە نەوتییەكان، وای كردووە كە هەرێمی كوردستان تا رادەیەكی زۆر كاریگەر بێت بە دابەزینی بەهای نەوت.
ماوەیەكە بەهۆی قەیرانی داراییەوە حیزبە بەشدارەكانی حكومەت خۆیان لە بەرپرسیارێتی ئابووریی هەرێمی كوردستان، یان لە دابینكردنی داهاتی حكومەت بۆ مووچە و پرۆژەكان دەدزنەوە و دەیخەنە ئەستۆی پارتی كە تەنها وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی بەدەستە لە كۆی ئەو پێنج وەزارەتە كاریگەرەی رەهەندێكی فراوانی ئابوورییان هەیە.
رەخنەی سەرەكیی لایەنە كوردستانیەكان بەتایبەت ئەوانەی بە ئۆپۆزسیۆنی پێشوو ناسراون، ئەوەیە كە ئەم سیاسەتە نەوتیەی هەرێمی كوردستان شكستی خواردووە و پارتیش لێی بەرپرسیارە! بەڵام خۆیان لەو بەرپرسیارێتییە دەدزنەوە كە دەتوانن لەڕێی ئەو وەزارەتە كاریگەرانەی وەك پشكی بەشداریی لە حكومەت بەڕێوەی دەبەن، ئەم بارودۆخە بگۆڕن.
وەزارەتەكانی دارایی و ئابووری، بازرگانی و پیشەسازی، دەستەی وەبەرهێنان، كشتوكاڵ و ئاودێری وەك پشكی بزووتنەوەی گۆڕان و كۆمەڵی ئیسلامی دەتوانن چی بكەن؟
وەزارەتی دارایی و ئابووری و دەستە خوشكەكانی (وەزارەتەكانی سەرەوە) لەڕێی سیاسەتەكانی خەرجی و داهاتی حكومەتەوە (Fiscal Policy) بەرپرسیاری راستەوخۆی بەڕێوەبردنی ئابووریی وڵاتن. لەڕێی ئەم سیاسەتەوە حكومەت دەتوانێت كاریگەری لەسەر ئاستی بێكاری و رێژەی هەڵاوسان و دەورانی كارگێڕی و كاریگەریی لەسەر بانكەكان لەڕێی رێژەی سوودەوە دروست بكات. هەروەها ئەم وەزارەتانە دەتوانن ئەو پرۆژانە پەرەپێبدەن كە كاری هەمیشەیی دروستدەكەن، وەك پرۆژەكانی پیشەسازی و كێڵگەی كشتوكاڵیی مۆدێرن. ئەم وەزارەتانە دەتوانن پێداچوونەوە بە سیستەمی باج و خانەنشینی و بازرگانی و وەبەرهێنان و كشتوكاڵدا بكەنەوە، بەجۆرێك هاوكار بێت لە دەربازكردنی هەرێمی كوردستان لەم بارودۆخە داراییە خراپەی ئێستا. گومانی تێدا نییە لە رابردوودا سیاسەتی بەڕێوەبردنی ئابووریی وڵات بە شێوەیەكی تەندروست بۆ بووژانەوەی ئابووری بەكارنەهێنراوە، بەڵام ئێستا ئەو بەرپرسیارێتییە لەئەستۆی وەزارەتی دارایی و ئابووری و دەستە خوشكەكانیەتی كە ئەو گۆڕانكارییانە بكەن.
سەرەڕای كاریگەریی بەهێزی ئەو وەزارەتانە، كەچی تێگەیشتنی بزووتنەوەی گۆڕان بۆ وەزارەتی دارایی و ئابووری تەنیا لایەنە داراییەكەیەتی و جەختكردنەوەی وەزیرەكەشی لەسەر ئەوەی "هەركاتێك پارەیان بەدەست بگات!" دابەشی دەكەن، پێمان دەڵێت ئەم وەزارەتە ژمێریارێكە و هیچی تر.
كاركردن بۆ باشكردنی رەوشی ژیانی خەڵك، دەربازبوون لە پاشكۆیەتیی بەغدا، بیركردنەوە و هەنگاونان بۆ سەربەخۆیی كوردستان بەبێ سەربەخۆیی ئابووری، كە لە ئێستادا سەربەخۆیی وزە و خۆراكە، هەنگاوێكی پڕ مەترسییە و ئەستەمە بگاتە ئامانج. بەڵام راستیەكیش هەیە كە پشتبەستن بە تەنها بە كەرتی نەوت، ئابوورییەكی ناجێگیر دروست دەكات. لە زانستی ئابووریدا باڵادەستبوونی كەرتی نەوت بەسەر كەرتەكانی تردا بە ناتەندروست و پەتای هۆڵەندی (Dutchs Disease) ناودەبرێت. ئەم باڵادەستبوونە لە كاتێكدا روودەدات كە لەپڕێكدا گەشەسەندنی یەكێك لە كەرتەكانی ئابووری، دەبێتە مایەی پووكانەوەی كەرتەكانی دیكە. ئەم بارودۆخە لە كوردستاندا تارادەیەك بەدی هاتووە، بۆیە لەناوبردنی ئەو پەتایە كاری وەزارەتی دارایی و ئابووری و دەستە خوشكەكانیەتی. فەرموو وەزیری دارایی و ئابووری، وەزیری بازرگانی و پیشەسازی، سەرۆكی دەستەی وەبەرهێنان كە سەر بە بزووتنەوەی گۆڕانن لەگەڵ كۆمەڵی ئیسلامیی هاوپەیمانتان كە وەزارەتی كشتوكاڵی بەدەستە، كودەتایەك لەسەر پارتی بكەن و سیاسەتی ئابووریی ئەم هەرێمە لە پشتبەستن بەنەوتەوە بگۆڕن بۆ سەرچاوەكانی دیكە. ئاخر حیزبێك ئەم وەزارەتە كاریگەرانەی لەدەست بێت و نەتوانێت سیاسەتی گشتیی ئابووریی وڵاتەكەی بگۆڕێت و هەر چاوەڕوانی نەوتەكەی دەستی پارتی بێت، هەر بۆ ئەوە باشە ئۆپۆزسیۆن بێت و شایەنی حوكمڕانی نییە.
* ماستەر لەگەشەپێدانی ئابووری و شرۆڤەی سیاسەتە ئابوورییەكان
