قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان و گۆڕینی بێدەنگی داهاتووی کوردستان

 

کوردستان گۆڕانکارییەکی بێدەنگ، بەڵام قووڵی نەوەکانی بەسەردا دێت. نەوەیەکی نوێی منداڵان لە ژینگەیەکی پەروەردەییدا گەورە دەبن، کە جیاوازییەکی ریشەیی هەیە لەوانەی کە دایک و باوکیان دەیانناسی. ئەم منداڵانە بە متمانەی سرووشتییەوە بە زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی و هەندێکجاریش ئەڵمانی قسە دەکەن. پرسیار دەکەن، بیرۆکەکانیان دەردەبڕن، مشتومڕ لەسەر بۆچوونەکان دەکەن، بە تیم کاردەکەن و پەیوەندی لەگەڵ جیهاندا دروست دەکەن بە بەکارهێنانی زمان و ئامراز و تەکنەلۆژیا کە بۆ نەوەکانی پێشوو بەردەست نەبوون. ئەم گۆڕانکارییە تەنیا زمانەوانی نییە؛ هەروەها کۆمەڵایەتی و کولتووری و فیکرییە.

 

زۆرجار قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان بەپێی مەنهەجەکانیان، بڕوانامەکانیان، یان زمانەکانیان حوکم دەدرێن، بەڵام کاریگەرییە راستەقینەکانیان زۆر لەوە زیاترە. ئەوان بەشداری دەکەن لە بنیاتنانی گەنجانی فرە زمان، متمانە بەخۆبوو، بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و بیرکردنەوەی جیهانی، کە رەگیان لە کولتووری ناوخۆیی خۆیاندا دەمێننەوە.

 

 

لە گرنگی قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان لە کوردستاندا ناگەین، بەبێ لەبەرچاوگرتنی مێژوویەکی دوور و درێژی پەراوێزخستنی سیاسی و ململانێ و ئاوارەبوون و گواستنەوەی خێرا لە کۆمەڵگەیەکی گوندنشینەوە، کە دەرفەتی سنووردارە بۆ کۆمەڵگەیەکی شارستانیی بەیەکەوەگرێدراوی جیهانی، بۆیە پەروەردە لێرەدا تەنیا کەرتێکی کارگێڕی یان تەکنیکی نییە، بەڵکو ئامرازێکی ناوەندییە بۆ گەشەپێدان و مۆدێرنکردن و دروستکردنی متمانەی بەکۆمەڵ.

 

کۆمەڵگاکان نەک تەنها لە رێگەی رێگاوبان و بینا و ژێرخانەوە دەگۆڕدرێن، بەڵکو لە رێگەی کوالیتی مرۆڤەکانیانەوە دەگۆڕدرێن: چۆن بیردەکەنەوە، چۆن قسە دەکەن، چۆن کێشەکان چارەسەر دەکەن و چۆن هەست بە شوێنی خۆیان دەکەن لە جیهاندا. سەرەڕای پێشکەوتنی بەرچاوی ناوچەکە، بەشێک لە پەروەردەی ناوخۆیی لە ژێر کاریگەری لەبیرکردنی زارەکی، فێربوونی پاسیڤ و گوشاری تاقیکردنەوەکاندایە، لە کاتێکدا کارامەییەکانی وەک گفتوگۆ، داهێنان، بیرکردنەوەی سەربەخۆ و فێربوونی پراکتیکی هێشتا پێویستیان بە بەهێزکردن هەیە. لێرەدایە کە گرنگی قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان وەک مۆدێل و هاوبەش و تاقیگە بۆ مۆدێرنکردنی پەروەردە سەرهەڵدەدات- نەک وەک جێگرەوەی پەروەردەی ناوخۆیی.

 

 

زمان دیارترین لایەنی پەروەردەی نێودەوڵەتییە، بەڵام تەنیا دەروازەیە. منداڵێک کە بە زیاتر لە زمانێک فێر دەبێت نەک هەر وشەسازی نوێ بەدەست دەهێنێت، بەڵکو ئاشنا دەبێت بە شێوازی بیرکردنەوەی جیاواز و کولتوورە هەمەچەشنەکان و ئاماژەکان و نەریتە فیکرییەکانیش. ئەم منداڵە دەتوانێت لەگەڵ خێزانەکەی بە زمانی کوردی قسە بکات، لەگەڵ کۆمەڵگاکەیان بە زمانی عەرەبی کارلێک بکات، بە زمانی ئینگلیزی یان ئەڵمانی بخوێنێت و دواتر بە متمانەوە بچێتە ناو ژینگە پیشەییە نێودەوڵەتییەکانەوە. بەم شێوەیە زمان دەبێتە پردێک لە نێوان نیشتمان و جیهاندا، چونکە شوناسێکی بەهێز ئەو شوناسە نییە، کە لە جیهان بترسێت، بەڵکو ئەوەیە کە بتوانێت بە متمانەوە لەگەڵیدا خەریک بێت.

 

 

یەکێک لە گرنگترین بەشدارییەکانی قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان گواستنەوەی خوێندکارە لە کولتووری لەبەرکردن بۆ کولتووری بیرکردنەوەی رەخنەگرانە. لە پەروەردەی نەریتی، خوێندکار بە سەرکەوتوو دادەنرێت ئەگەر گوێی لێبگرێت و لەبەری بکات و ئەوەی بیستوویەتی بیڵێتەوە، بەڵام لە ژینگە فێرکارییە مۆدێرنەکاندا چاوەڕوانی پرسیار و بەراوردکردن و پاساوهێنانەوە و شیکردنەوە و دروستکردن و دەربڕینی بۆچوونەکانیان لێدەکرێت. بیرکردنەوەی رەخنەیی لە زانکۆوە دەست پێناکات، بەڵکو لە تەمەنی منداڵیدا، کاتێک هانی منداڵان دەدرێن بۆ ئەوەی بپرسن "بۆچی؟" و کاتێک دەزانن کە جیاوازی یەکسان نییە بە بێڕێزیکردن، پرسیارکردن هەڕەشە نییە و متمانە دەبێت لەگەڵ بەرپرسیارێتیدا بگونجێت. بەم مانایە قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان نەک هەر خوێندکاری زاناتر بەرهەم دەهێنن، بەڵکو تاکەکانیش بەرهەم دەهێنن، کە توانای تێگەیشتن و بەشداریکردن لە گفتوگۆ و هەڵوێست وەرگرتنیان زیاترە.

 

 

ئەم قوتابخانانە منداڵان لە بێدەنگیەوە دەگۆڕن بۆ متمانە بەخۆبوون. منداڵێک کە لە تەمەنی بچووکەوە خووی بە بەرزکردنەوەی دەست و قسەکردن و بەرگریکردن لە بۆچوونەکانیان و کارکردن وەک بەشێک لە تیمێک گرتووە، ئەگەری ئەوە کەمترە لە داهاتوودا پاسیڤ بێت. بەڵکو گەشە دەکەن و دەبنە هاووڵاتی، کارمەند، خاوەنکار، یان سەرکردەیەک کە چاوەڕوانی بەشداریکردن بکات و باوەڕی بە گفتوگۆ هەبێت. لە کۆمەڵگایەکدا کە لە مێژە کاریگەری ترس و پلەبەندی و ناسەقامگیری لەسەرە، ئەم گۆڕانکارییە کاریگەرییەکی قووڵی هەیە. ئەو نەوەیەی لە پۆلدا فێری پرسیارکردن دەبێت، دواتر پرسیار لە دامەزراوەکان و کۆمەڵگا بەگشتی دەکات. ئەو نەوەیەی لە قوتابخانەدا دیالۆگ پراکتیزە دەکات، زیاتر ئامادە دەبێت بۆ داوای دیالۆگ لە ژیانی گشتیدا.

 

 

لێهاتوویی جیهانی بە مانای وازهێنان لە ناسنامەی کورد یان لۆکاڵی نییە. بە پێچەوانەوە ئەوەی پێویستە گەنجانێک نین کە لاسایی دونیا بێ رەگ و ریشە بکەنەوە، بەڵکو گەنجانێکن کە بە متمانەوە نوێنەرایەتی کوردستان بکەن لەسەر شانۆی جیهانی. پێویستمان بە دەرچووان هەیە کە بتوانن لەسەر مێزی نێودەوڵەتی دابنیشن، دانوستان بکەن، پەیوەندی پیشەیی بکەن، لە ستانداردە جیهانییەکان تێبگەن، دواتر ئەم زانیارییە بگوازنەوە بۆ کۆمەڵگاکانیان.

 

قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان دەتوانن بەشداری بکەن لە پەرەپێدانی ئەم جۆرە خوێندکارە: رەگ و ریشەی لە ناوخۆدا هەیە، بەڵام کراوەن بۆ جیهان. ئەوان کەمتر پەیوەست نابن بە کوردستانەوە، لەبەرئەوەی شارەزان لە زمانەکان و کارلێک لەگەڵ جیهاندا دەکەن؛ بەڵکو لەوانەیە توانای خزمەتکردنی کوردستان و نوێنەرایەتیکردنی بەهێز و رێزدارتریان هەبێت.

 

 

کاریگەرییەکانی پەروەردەی نێودەوڵەتی لە پۆلدا ناوەستێت. لە سیاسەت و ژیانی گشتیدا، رەنگە ئەم خوێندکارانە ڕۆژێک داوای دامودەزگای باشتر و شەفافیەتی زیاتر و مشتومڕێکی زیاتر لەسەر بنەمای بەڵگە، نەک دروشم بکەن. لە بواری ئابووری و کارگێڕیدا دەتوانن کوردستان بە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و وەبەرهێنەران و بازاڕەکانەوە ببەستنەوە.

 

لە رۆشنبیریدا دەتوانن رێزگرتن لە زمان و مێژووی کوردی لەگەڵ کرانەوە بەڕووی ئەدەبی جیهانی و زانست و تەکنەلۆجیادا تێکەڵ بکەن. کاریگەرییەکەی قووڵتر دەبێت کاتێک کچان لە ژینگەیەکدا فێردەبن کە هانی سەرکردایەتی و دەربڕین و بەشداریکردن دەدەن لەسەر ئاستێکی یەکسان لەگەڵ کوڕان، چونکە بەهێزکردنی کچان تەنها ژیانی تاکەکان ناگۆڕێت، بەڵکو هەموو کۆمەڵگە دەگۆڕێت.

 

 

قوتابخانەی ئەڵمانی لە هەولێر نموونەی ئەم شێوازەیە. ئامانجی دروستکردنی منداڵی دابڕاو لە کۆمەڵگاکەیان نییە، بەڵکو پەروەردەکردنی گەنجانێکە کە رەگ و ریشەی لە کوردستاندایە و توانای پەیوەندیکردنیان لەگەڵ جیهاندا هەیە. تێکەڵکردنی نەریتی پەروەردەیی ئەڵمانی لەگەڵ بەستێنی ناوخۆیی کوردیدا، دەتوانێت مۆدێلێکی بەنرخ پێشکێش بکات کە لەسەر بنەمای تووندی و فرە زمانەوانی و بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و کراوەیی و بەرپرسیارێتی دامەزراوە.

 

 

ئایندەی کوردستان تەنها لە پەرلەمان، وەزارەتەکان، یان کۆمپانیاکاندا داناڕێژرێت، بەڵکو رۆژانە لە پۆلەکاندا بنیات دەنرێت، کە منداڵان فێری متمانە و بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و رێزگرتن لە هەمەجۆریی و بەرپرسیارێتی دەبن. ئەگەر کوردستان ئاواتەخوازی ئایندەیەکی مۆدێرن بێت، دەبێت وەبەرهێنان لەو جۆرە پەروەردەیە بکات، کە گەنجانی ئازاد و لێهاتوو و فرە زمان و متمانە بەخۆبوو و بەرپرسیارانەی چاندبێت.