هەمووان هەوڵی دەربازبوون لە تەنگەی هورمز دەدەن

 

نەخشەی رێڕەوەکانی گواستنەوەی وزە و رێگەکانی بەستنەوەی بەرهەمهێنەر بە بەکارهێنەرەوە، گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا دێت، چونکە سێ گەورە بەرهەمهێنەرەکەی جیهان، کە یەک لە چواری نەوتی جیهان بەرهەمدەهێنن، پلانی جیاوازیان بۆ هەناردەکردنی نەوت لە ساڵانی داهاتوودا هەیە. وەک: هەنگاوی کرداریی عێراق بۆ بنیاتنانی بۆری بەسرە – حەدیسە. کشانەوەی ئیمارات لە ئۆپێک و ئۆپێک پڵەس. پلانی سعودیە بۆ راکێشانی بۆرییەکی هاوتەریبی پیترۆلاین بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی. هەموو ئەمانەش پێکەوە، پەیوەستە بە دۆخی تەنگەی هورمز، کە بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا هاتووەتە ئاراوە. 

 

رۆژی 1ی ئایار 2026 وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاند، "کارکردن لە پرۆژەی بنیاتنانی بۆری نەوتی بەسرە-حەدیسە بە درێژایی 700 کیلۆمەتر و تیرەی 56 ئینج و توانای گواستنەوەی 2.5 ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانە دەستپێکرد" ، ئەو پرۆژەیە دوو ساڵ پێشووتر پلانی بۆ دانرا و جێبەجێ نەکرا، لە راگەیێندراوەکەدا ئاماژە بەوەکراوە "تەواوکردنی پرۆژەکە پەیوەستە بە تەرخانکردنی بودجە لە کابینەی داهاتوودا". 

 

رۆژی 28ی نیسان 2026 ئیمارات بە فەرمی رایگەیاند لە 1ی ئایارەوە لە ئۆپێک و ئۆپێک پڵەس کشاوەتەوەو جارێکی دیکە هەموو سەرنجەکانی بردەوە سەر خستنەڕووی نەوت لە بازاڕەکان و نرخی نەوت لە داهاتوودا، چونکە ئیمارات سێیەم گەورە هەناردەکار و چوارەم بەرهەمهێنەری نەوتە لەنێو وڵاتانی ئۆپێکدا. 

 

سعودیەش لە رۆژانی سەرەتای جەنگەکەوە پەنای بردە بەر بەکارهێنانی هێڵی ستراتیژی بۆری رۆژهەڵات – رۆژئاوا، کە بە "پیترۆلاین" ناسراوە بۆ هەناردەکردنی نەوت و توانی قەرەبوویەکی گەورەی داخستنی تەنگەی هورمز بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی بکاتەوە، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە کۆی هەناردەکردنی ئاسایی بکاتەوە. 

 

ئەم سێ وڵاتە لە 2025 دا لە سێ یەکەمەکەی نێو رێکخراوی ئۆپێک بوون و رۆژانە 16.37 ملیۆن بەرمیل نەوتیان بەرهەمهێناوە، لەو بڕەش 12.57 ملیۆن بەرمیلیان هەناردەی بازاڕەکانی جیهان کردووە، هەربۆیەش هەر گۆڕانکارییەک لێکەوتەی گەورەی لەسەر بازاڕەکانی وزە دەبێت. 

 

 

پرۆژەی بۆری بەسرە – حەدیسە لەکۆتاییەکانی 2024دا، بە گوژمەی 5.97 تریلیۆن دینار (4.6 ملیار دۆلار)، لەلایەن ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراقەوە پەسەندکرا و بڕیاربوو کۆمپانیایەکی چینی بە هاوبەشی وەزارەتی نەوت و وەزارەتی پیشەسازی و کانزاکان بنیاتی بنایە، بەڵام نزیکەی دوو ساڵ تێپەڕی و سەرەڕای خەرجکردنی 26.2 تریلیۆن دینار بۆ وەزارەتی نەوت جێبەجێ نەکرا. 

 

داخستنی تەنگەی هورمز لەماوەی دوو مانگی رابردوودا بۆ هاتووچۆی کەشتییەکان و بەرزبوونەوەی رادەی مەترسییەکەی لەسەر عێراق لە نیسانی 2026دا، وایکرد لە کۆتاییەکانی ئەو مانگەدا کۆبوونەوەیەکی فراوان بە سەرۆکایەتیی محەممەد شیاع سوودانی بکرێت و بڕی 1.5 ملیار دۆلار بۆ پرۆژەکە تەرخان بکرێت. 

 

بەپێی راگەیێندراوەکەی وەزارەتی نەوت، پرۆژەکە لەلایەن وەزارەتی نەوت و بازرگانی و کانزاکانی عێراق لە رێگەی کۆمپانیای گشتی ئاسن و پۆڵای حکومییەوە، لەچوارچێوەی رێککەوتنی چینی – عێراقی بنیات دەنرێت.

 

تێچووی پرۆژەی بۆری بەسرە – حەدیسە بە قەد داهاتی سێ مانگی ئەم ماوەیەی عێراقە، چونکە ئاستی هەناردەکردنی نەوتی هێندە کەمبووەتەوە، دەتوانین بڵێین نیوەی ساڵانی نەوت بەرامبەر خۆراکیشە. 

 

هەروەها بەستنەوەی بەرهەمهێنانی نەوتی بەسرە بە رۆژئاوای پارێزگای ئەنبار (حەدیسە)، دەبێتە هۆی کردنەوەی سێ دەرچەی جیاواز لەبەردەمیدا؛ وەک بانیاس – سووریا، عەقەبە- ئوردن و جەیهان –تورکیا . ئەگەر لەکاتی خۆی جێبەجێ بکرایە، کارتی گوشاری گەورەی لەبەردەم هەریەکە لەو وڵاتانەدا دەبوو بۆ رێککەوتنی هەناردەکردنی نەوتەکەی، لەسەروو هەموویانەوە تورکیا، کە کەمتر لە سێ مانگی ماوە بۆ رێککەوتنە 20 بۆ 30 ساڵییەکەی.

 

 

ئەو قۆناخەی لە دوای جەنگی 39 رۆژەی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران هاتووەتە ئاراوە، دەتوانین بڵێین قۆناخی گۆڕینی نەخشەی وزەیە لە رووی گواستنەوەی نەوت و پشت بەستن بە گواستنەوەی نەوت بە بۆری و فرەچەشنکردنی دەرچەکانی بەستنەوەی بەرهەمهێنەر بە بەکارهێنەرەوە.

 

پرۆژەی جیاواز وەک بەدیلی تەنگەی هورمز باسدەکرێت، وەکو دروستکردنی رێڕەوی نوێ و بەستنەوەی کەنداوی عەرەبی بە دەریای هیندستان و دەریای سوور بەبێ تەنگەی هورمز، بەڵام ماوە و تێچووی پرۆژەیەکی لەو شێوەیە دەیان ساڵ و دەیان ملیار دۆلارە.  بۆ نموونە بنیاتنانی کەناڵ یان رێڕەوی ئاوی، تێچووەکەی 60 بۆ 100 ملیار دۆلارە، لەگەڵ 10 بۆ 15 ساڵدا، لە بەرامبەردا راکێشانی بۆری هاوتەریب، وەکو ئەوەی پیترۆلاینی سعودیە، یان حەبشان – فوجەیرەی ئیمارات، تێچووەکەی نزیکەی 10 بۆ 15 ملیار دۆلارەو ماوەکەی 4 بۆ 6 ساڵ دەخایەنێت. 

 

بۆری پیترۆلاینی سعودیە لە ساڵی  1981 دا بەدرێژایی 1200 کیلۆمەتر بۆ بەندەری یانبوو لە دەریای سوور، دەست بەدروستکردنی کرا. لە سەرەتای جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، رۆژانە 1.9 ملیۆن بەرمیل نەوتی گواستووەتەوەو ئێستا توانای گواستنەوەی نەوتی لەم رێگەیەوە، کە پێویستی بە تەنگەی هورمز نییە، گەیشتووەتە 5.9 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا و پلانی راکێشانی بۆرییەکی هاوتەریبی هەیە بۆ بەرزکردنەوەی توانای هەناردەکردن.

 

ئەگەر ساڵانی هەشتاکان سعودیە بەهۆی جەنگی عێراق لەگەڵ ئێران دا و بەئامانجگرتنی کەشتییەکان پەنای بۆ بنیاتنانی بۆری پیترۆلاین بردبێت، ئەوا ئێستا جارێکی دیکە بەهۆی جەنگەوە لەگەڵ ئێران، هەمووان پەنا بۆ وەبەرهێنان لەرێگەی وشکانی و هەوڵی دەربازبوون لە تەنگەی هورمز دەدەن. 

 

ئیماراتیش لە سەرەتاوە پەنای بردە بەر بەندەری فوجەیرە و وایکرد بڕی هەناردەکردنی سفر نەبێتەوە و پەرەبدات بە جێگرەوەی تەنگەی هورمز بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی. هەربۆیەش بەمدواییانە ئیمارات هێندەی هەوڵی بەرزکردنەوەی توانای بەرهەمهێنانی داوە، هێندە نرخی نەوتی بەلاوە گرنگ نەبووە، هەربۆیەش جگە لە قوڵبوونەوەی ناکۆکییەکانی لەگەڵ سعودیەدا، لەوانەیە پاڵنەری سەرەکی کشانەوەی لە ئۆپێک و ئۆپێک پڵەس، بۆ دەربازبوون بێت لەو کۆت و بەندەی بۆ بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوتەکەی لەلایەن سعودیە و رووسیاوە دادەنرا. 

هەروەها باس لە پرۆژەی جیاواز بۆ راکێشانی بۆری، یان فراوانکردنی بۆری حەبشان- فوجەیرە دەکرێت. وەکو پرۆژەی جەبەل زەنە – فوجەیرە، کە ئەمەش دووەم پرۆژەی ستراتیژی کۆمپانیای نەوتی نیشتمانی ئەبوزەبی Adnoc ئەدنۆکە، کە بە دووەم هەوڵی ئیمارات بۆ رزگاربوون لە تەنگەی هورمز و گواستنەوەی نەوت بۆ بازاڕەکانی جیهان دادەنرێت. 

 

ئەگەر قەتەر و کوێت بۆ دەربازبوون لە ناروونی دۆخی تەنگەی هورمز لەرووی جوگرافییەوە لاواز بن، ئەوا عێراق بە جێبەجێکردنی پرۆژەی بەسرە – حەدیسە، دەتوانی ئەو لاوازیانە تێپەڕێنێت، چونکە ئەم پرۆژەیە دەبێتە هۆی هەمەچەشنکردنی رێگاکانی هەناردەکردنی نەوت و تەنانەت بەرزکردنەوەی بڕەکەی بۆ زیاتر لەو بڕەی پێش داخستنی تەنگەی هورمز بۆ ئاسیا، ئەورووپا و ئەمریکای هەناردە دەکرد.  

 

لەکۆتاییدا ئەوەی داخستنی تەنگەی هورمز بۆ عێراقی کرد جیاوازە لە وڵاتانی کەنداو، لەرووی هەمەچەشنکردنی دەرچەکانی هەناردەکردنی نەوتەکەی و لە رووی ستراتیژییەوە، زۆر گەورەترە لەو ئاڵنگارییە کاتیانەی بۆ پارەی تەرخانکراوی پرۆژەکە دروستبکرێت، چونکە پرۆژەی بەسرە – حەدیسە دەتوانێ ژێرخانی وزە لە باشوور – نێوەڕاست – بە هەرێمی کوردستان ببەستێتەوە، هەناردەی نەوتەکەی لە رێگەی تورکیا – سووریا – ئوردن بە هەموو جیهان بفرۆشێت، لەسەرووی هەمووشیانەوە لە دانوستاندن چ بۆ رێککەوتنی هەناردەکردن، یان فرۆشتنی نەوت بێت، دەستی کراوەبێت.