پەیوەندییەکانی کوردستان و بەریتانیا؛ دیپلۆماسییەتی سەرکەوتوو

 

بەریتانیا لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا، عێراقی لە دەستی عوسمانییەکان دەرهێنا و لە ساڵی 1920 لەلایەن کۆمکاری گەلانەوە ئەرکی بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتەی پێدرا. ساڵی 1921 دەسەڵاتی پاشایەتی هاشمی لەژێر پاراستنی بەریتانیادا رێكخرا و لە 3ی تشرینی یەكەمی 1932 شانشینی عێراق دامەزرا و سەربەخۆیی پێدرا.

 

بەریتانیا دوای هەڵمەتێکی سەربازی درێژخایەن لە جەنگی جیهانی یەکەمدا حکومەتێکی کۆلۆنیالی لە عێراق دامەزراند. بۆ ماوەی زیاتر لە 10 ساڵ، لە وەڵامی بەرخودانی عێراقییەکان و لە نێویدا گرژییەکانی سەرتاسەری ساڵی 1920، هێزەکانی بەریتانیا بە بەکارهێنانی فڕۆکەی زرێپۆش، ئۆتۆمبێل، بۆمبی سووتێنەر، لەگەڵ گازی خەردەل شەڕی بۆ سەرکوتکردنی ئەو وڵاتە کرد.

 

دەستێوەردانی راستەوخۆی بەریتانیا لە عێراقدا 18 ساڵی خایاند. ئەم قۆناخە ململانێی بەریتانییەکان بوو بۆ بنیاتنانی دەوڵەتی عێراق، کە دەتوانرێت دابەشبکرێت بەسەر چوار قۆناخدا: 1914-1920، 1920-1923، 1923-1927، دوایین 1927-1932. پاشان سێ پاشا لە ساڵی 1932 تا 1958 بە پاڵپشتیی بەریتانیا فەرمانڕەوایی عێراقیان کرد.

 

تایبەتمەندیی ناسیۆنالیزمی کوردی یان بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورد لە ئەنجامی راستەوخۆی رووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، ئەوەبوو کە نە بەرهەمی شەڕی سەربەخۆیی لە دژی داگیرکاری و نە بابەتی بەرەنگاربوونەوەی کۆلۆنیالیزم بوو. یەک ئاڵنگاریی دەستبەجێ و راستەوخۆ بۆ دەوڵەتە نەتەوەییە تازە دامەزراوەکان، یان دامەزراوەکان بوو.

 

وروژاندنی پرسەکە رەتکردنەوەی پەیمانیی ئاشتی سێڤرێس بوو، کە لە ساڵی 1920 لە نێوان هاوپەیمانان (بەریتانیا و فەرەنسا) و ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا واژۆ کرا. لەلایەن کۆماری تازە پێکهێنراوی تورکیاوە. ئەم دانپێدانانە هەرگیز پەسند نەکرا و رێککەوتننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا جێیگرتەوە. بەڵام تەنانەت لەگەڵ واژۆکردنی پەیمانیی ئاشتیشدا، ناکۆکی لەسەر وەراتی- موسڵ بە چارەسەرنەکراوی مایەوە و پەرەیسەند بۆ پرسێکی دیکە، ئەویش پرسی کورد بوو لە عێراقدا.

 

شۆڕشی کورد لە ساڵانی 1919 و 1922 و 1931 بە سەرکردایەتیی شێخ مەحموودی حەفید لە دژی بەریتانیا دەستی پێکرد. پاشان لە ساڵی 1932 بە سەرۆکایەتیی شێخ ئەحمەدی بارزانی و ساڵی 1943 بە سەرکردایەتیی مستەفا بارزانی داوای مافی کوردیان کرد لە پاش ئەوەی بە پەیمانیی لۆزان لە مافی خۆی بێبەشکرا بوو. هەموو ئەم شۆڕشانە لەلایەن هێزەکانی بەریتانیا و دواتریش لەگەڵ سوپای عێراقدا سەرکوتکران. ئەمانە دوایین رووبەڕووبوونەوەی سەربازیی نێوان کورد و ئینگلیزەکان بوو.

 

لە نێوان ساڵانی 1958 بۆ 1991 پەیوەندیی کورد لەگەڵ بەریتانیا زۆر لاواز بوو. جێگەی سەرسووڕمانە، دوای کۆچی بەکۆمەڵی گەلی کورد لە ساڵی 1991، بەریتانیا بە سەرۆکایەتیی جۆن مێجەر، سەرۆکوەزیرانی ئەو کاتە و فەرەنسا لەگەڵ پێشڕەوی پشتگیریکردنی هێزەکانی ئەمریکا لە بڕیارنامەی 688ی نەتەوە یەکگرتووەکان، پەناگەیەکی ئاسایش لە ناوچەیەکی دژە فڕینی لە کوردستانی عێراقدا دامەزراند. ئیتر لەو کاتەوە بەریتانیا هاوپەیمانێکی سەرەکیی هەرێمی کوردستانە.

 

لە ساڵی 2003دا، ئەمریکا لەگەڵ بەریتانیا و هاوپەیمانەکانی حکومەتی سەدام حوسێنیان رووخاند. بەمە دەستوورێکی نوێ و پەرلەمان و حکومەتێک بۆ حوکمڕانی عێراقێکی نوێ هاتە ئاراوە. خاكی فیدراڵیی كوردستان بۆ یەكەمجار لە دەستووری عێراقدا دانی پێدانرا. ئەمەش بە ئاشکرا دەستپێکی پەیوەندییەکی نوێ بوو لەگەڵ حکومەتی بەریتانیا.

 

ئۆپەراسیۆنی تێلیک (Op TELIC) ئەو کۆدناوە بوو بۆ چوارچێوەی هەموو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی شانشینی یەکگرتوو لە عێراقدا، هەر لە دەستپێکی هێرشی سەربازی لە 19ی ئاداری 2003 و تا کشانەوەی دوایین هێزەکانی بەریتانیا لە 22ی ئایاری 2011، کە بنکەکەیان لە شاری بەسرەی باشووری عێراق دامەزراندبوو.

 

بەڵام هێزەکانی بەریتانیا لە ساڵی 2014 لەگەڵ هاوپەیمانەکانیان گەڕانەوە بۆ شەڕی داعش. لەو كاتەدا كاریان كرد بۆ دانانی ناوەندی مەشق و پێدانی چەك بە پێشمەرگە بۆ ئەوەی بە سەركەوتوویی زاڵبن بەسەر داعشدا. سوپای بەریتانیا ساڵانە کورسییەکی لە کۆلێژی ئەرکان داوەتە وەزارەتی پێشمەرگە و لە دوو ساڵی رابردووشدا سێ کورسی لە ئەکادیمیای سەربازیی شاهانە ساندهێرس لە بەریتانیا بە کوردەکان بەخشیوە.

 

لە ساڵی 2016 سوپای بەریتانیا یەکەم کۆمیسیۆنی خۆی نارد بۆ هەڵسەنگاندنی وەزارەتی پێشمەرگە و رێگریکردن لە گەندەڵی. لەو کاتەوە وەک راوێژکاری وەزارەت کاردەکەن شانبەشانی راوێژکارانی ئەمریکا و ئیتاڵیا و هۆڵەندا بۆ رێگریکردن لە گەندەڵی.

نووسینگەی بەریتانیا لە هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2012 بووە کۆنسوڵخانە و کاری وەبەرهێنەرانی بەریتانیا لە ساڵی 2009 بە سێ کۆمپانیا دەستیپێکرد، بەڵام تاوەکو ساڵی 2013 بووە 112 کۆمپانیا و بەردەوامە لە گەشەکردن.

 

گشتپرسیی 25ی ئەیلوولی 2017 لەگەڵ رووداوەکانی دواتری ئۆکتۆبەری 2017 کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانی بەریتانیا و هەرێمی کوردستان هەبوو، چونکە بەریتانیا پشتگیری لە گشتپرسییەکەی کوردستانی عێراق نەکرد. بەڵام دوای سەردانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بۆ بەریتانیا لە ساڵی 2021 و کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆکوەزیران بۆریس جۆنسن و بەرپرسانی دیکەی باڵای بەریتانیا، پەیوەندییەکان بەرەو بەهێزبوون چوون.

 

لە دوای گشتپرسی، لە رێی هەوڵەکانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانییەوە، حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک یاریزانێکی سەرەکیی عێراقی لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان و هێنانەدی سەقامگیری بۆ عێراق و ناوچەکە گەڕایەوە گۆڕەپانی سیاسی. ئەمەش ئیعتبارێکی گەورەی بە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بەخشیوە وەک یاریزانێکی سەرەکی لە ناوچەکەدا.

 

په‌یوه‌ندییه‌ به‌هێزه‌كانی به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان وایكرد كه‌ نێچیرڤان بارزانی، سه‌رۆكی هەرێمی كوردستان، بانگهێشتێكی تایبه‌تی بۆ ئاڕاستەبكرێت لە نوێنه‌رایه‌تیکردنی عێراق له‌ پرسه‌ی شاژن ئێلیزابێزی دووه‌مدا، كه‌ ماوەدرێژترین پادشای به‌ریتانیا بوو كه‌ بۆ ماوه‌ی 70 ساڵ بوو و کە بە هێمای ئاشتی و سەقامگیری و مافی مرۆڤ و پێکەوەژیان دادەنرا.

 

سەرۆك نێچیرڤان بارزانی شانبەشانی شا چارڵسی سێیەم لە پرسەی شاژن ئێلیزابێزی دووه‌مدا دەركەوت. کە لە هەمان کاتدا سەدان سەرکردەی جیهان و لەنێویاندا سەرۆک جۆ بایدن و سەرۆک ماکرۆن بەشدارییان تێداکردبوو، لەگەڵ چەندین لە شاهانەکانی ئەوروپا و ئاسیا و ئەفریقا و کەسایەتیی ئەمریکا.

 

ئەم رووداوە گرنگییەکی زۆری هەیە و هەرێمی کوردستان خۆشحاڵە کە چوارچێوە و بناخەی نوێی پەیوەندیی نێوان هەرێمی کوردستان لەگەڵ شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا بەهێز دەکات لەپێناو بەرژەوەندیی هاوبەش، کە رەنگدانەوەی نیشانداوە لە ئامادەبوونی سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە رێوڕەسمە شاهانەییەکەدا. ئەم پەیوەندییە ئاستێکی نوێیە و دەرگە دەکاتەوە بەڕووی پتەوکردنی پەیوەندییە سیاسی و سەربازی و ئابووری و فەرهەنگییەکان، نەک تەنها لەنێوان هەرێمی کوردستان و بەریتانیادا، بەڵکو پەلدەکێشێ بۆ پەیوەندییەکان لەگەڵ عێراقیشدا.

 

ئەم دەرکەوتنە ناوازەیەی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لەنێو سەرکردەکانی جیهان لەم بۆنە تایبەتەدا، رەنگدانەوەی ئامادەبوونی دیپلۆماسیی سەرکەوتووانەیە لەم ئاستە جیهانییەدا.