Yakın dönem Kürt tarihinde, toplumsal direnişin ve kültürel hafızanın en çarpıcı simgelerinden biri, Mihemedê Elîyê Ûnis İsyanı ve bu isyanın kadın kahramanı Rindêxan’ın hikayesidir.
1926 yılında patlak veren Mala Elîyê Ûnis İsyanı, Cumhuriyet’in erken döneminde Kürt eşîr yapısının merkezi otoriteye karşı verdiği direnişi temsil eder. Bu direnişin en dramatik ve folklorik boyutu, Mihemedê Elî’nin kızı Rindêxan’ın kişiliğinde somutlaşmıştır.
Rindêxan, cesareti, zekâsı, güzelliği ve kararlılığıyla yalnızca bir birey olarak değil, Kürt kültüründe kadın direnişinin epik bir simgesi olarak halk hafızasında yerini almıştır.
Mihemedê Elîyê Ûnîs, Kürt eşîra lideri olarak Batman ve çevresinde belirleyici bir figürdür. Doğum yeri olan Xerza ve gundê Mêrgan, Hezo (Kozluk) coğrafyasının eşîr yapısı içinde stratejik bir öneme sahiptir.
Mihemed Axa, Eliyê Ûnîs’in babası, eşîr geleneğinin gerektirdiği liderlik sorumluluğunu taşırken, aynı zamanda kendi toplumuna karşı gösterdiği derin bağlılıkla tanınmıştır. Mihemed Axa’nın karakteri, oğlunun yetişmesinde hem ahlaki hem siyasal bir temel oluşturmuş, aile ve eşîr bağlarının güçlendirilmesini sağlamıştır. Bu temel, Mihemedê Elî’nin ilerleyen yaşamında hem toplumsal hem de askeri liderliğinin dayanak noktası olmuştur.
Mihemedê Elî, Osmanlı devletinin Kürt bölgelerine yönelik politikalarını dikkatle gözlemlemiş ve merkezi otoritenin egemenlik alanını genişletme çabalarına karşı koymuştur. Toprak üzerindeki hak iddiaları ve tapu konusundaki tutumu, onun devlete güvenmediğini ve eşîr bağımsızlığını koruma kararlılığını göstermektedir. Bu bağlamda, devletle müzakere etmek yerine, kendi toplumunun çıkarlarını öncelikli kılmıştır. Yerel bağlar ve dostane ilişkiler, Mihemedê Elî’nin stratejik hamlelerinde temel bir rol oynamış, hem toplumsal dayanışmayı güçlendirmiş hem de askeri organize olmasını kolaylaştırmıştır.
1925’teki Şeyh Sait İsyanı ve ardından uygulanan devlet baskıları, Kürt bölgelerindeki liderlerin stratejilerini belirlemede kritik bir faktör olmuştur. Mihemedê Elî, Şeyh Sait hareketiyle doğrudan bağlantılı olmasa da, eş zamanlı olarak devletin baskısına karşı direnişini sürdürmüştür. Bu direniş, yalnızca askeri bir mücadele değil, aynı zamanda manevi ve toplumsal bir tutum olarak şekillenmiştir. Mihemedê Elî’nin mêrxasekî kimliği, toplumsal bağların ve moral gücün korunmasını sağlamış, direnişi hem sembolik hem de pratik düzeye taşımıştır.
Devlet yetkililerinin toprak talepleri ve bölgedeki askerî varlıkları, Mihemedê Elî ve eşîrasının direnişini zorlaştırmış, ancak geri çekilme ve dağlık arazinin stratejik kullanımı ile direniş sürdürülebilmiştir. Mihemedê Elî, Arzîv, Karmel ve Şelaş gibi yüksek ve savunulması güç bölgeleri kontrol ederek hem toplumsal hem de askeri düzenlemeleri kendi liderliği altında tutmuştur. Bu durum, yalnızca eşîr mensuplarının değil, sivil nüfusun da direniş sürecine dahil olmasını sağlamış, baskı ve yerinden edilme süreçlerinden kaynaklı toplumsal travmalara yol açmıştır. Kadınlar ve çocuklar, şiddet ve zorunlu göç süreçlerinden doğrudan etkilenmiş, bu durum yerel toplulukların yapısında derin izler bırakmıştır.
Mala Elîyê Ûnis İsyanı’nın askeri boyutu, yalnızca silahlı çatışmalarla sınırlı kalmamış, stratejik coğrafya, toplumsal bağlılık ve manevi otoritenin birleşimiyle güç kazanmıştır. Dağlık araziler, direnişin uzun süreli olmasını sağlamış, köylülerin yerel bilgi ve dayanışması isyanın sürdürülebilirliğini mümkün kılmıştır. Mihemedê Elî’nin liderliği, hem askeri operasyonları hem de toplumsal yönetimi koordine etmesini sağlamış, eşîr dayanışmasını güçlendirmiştir.
Rindêxan, bu direnişin ve halk hafızasının merkezinde yer alır. Onun yaşamı, Kürt topluluklarının eşîr yapısı ve toplumsal değerleriyle doğrudan ilişkilidir. Mihemedê Elî’nin liderliği ve eşîr dayanışması, Rindêxan’ın yetişmesinde kritik bir rol oynamış, ona hem ahlaki hem de siyasal bir temel kazandırmıştır. Bu temel, Rindêxan’ın isyan sırasında gösterdiği kararlılığın ve direnişin dayanak noktası olmuştur. Onun cesareti, yalnızca bireysel bir fedakârlık değil, aynı zamanda Kürt milletinin tarihsel hafızasında kadının toplumsal ve kültürel rolünün simgesel bir ifadesidir.
Rindêxan’ın iç dünyası, isyanın tüm baskısı altında karmaşık bir psikolojik direniş biçimi olarak kendini göstermiştir. Babasının topraklarını ve eşîr onurunu koruma isteği, onun özgürlük bilincini beslemiş; korku ve acı, kararlılıkla birleşerek onu efsanevi bir direniş figürüne dönüştürmüştür. Rindêxan, köylüler ve babasıyla yaptığı diyaloglarda, hem akıl hem cesaret örneği sergilemiş, halkın moralini yüksek tutmuştur:
“Babacığım, biz topraklarımızı ve adaletimizi korumazsak, kim koruyacak?”
Mihemedê Elî yanıtladı: “Kızım, senin cesaretin ve aklın, tüm topluluğumuz için bir kaledir. Yolunu kararlılıkla çiz, biz arkanızdayız.”
İsyanın bastırılması sırasında yaralı olarak ele geçirilen Rindêxan, askeri komutanın taleplerine karşı büyük bir direniş göstermiştir. Komutana verdiği yanıt, özgürlüğüne ve babasının topraklarına olan bağlılığını ortaya koyar:
“Bana sahip olmak istiyorsan, babamın topraklarının sınırlarının dışına çıkmalısın.”
Rindêxan’ın Malabadi Köprüsü’nde gerçekleştirdiği eylem, halk arasında destansı bir anlatıya dönüşmüştür. Köprünün üzerinden babasının topraklarına son bakışı ve Silvan ovasının böğrünü delen çığlığıyla Batman Çayı’na atlayışı, Kürt sözlü geleneğinde ağıtlar, destanlar ve türkülere ilham kaynağı olmuştur. Onun çığlığı yıllar boyunca şu sözlerle dile getirilmiştir:
“Ezim rinda Rindêxan
Keça mîr û axayê çîyan
Ey Tirkê tacîk
Karê we çîye li van cîyan
Rinda rindê namdar
Ez dimirim, birîndar û bê zar
Teslîm nabim destê neyar û najîm bê ar…”
Bu şiirsel anlatım, Rindêxan’ın hem toplumsal direnişi hem de bireysel fedakârlığını yansıtır ve Kürt halk edebiyatında direnişin, özgürlüğün ve kadın kahramanlığının kalıcı bir sembolü hâline gelmiştir.
Rindêxan’ın hikayesi...
Kürt folklorunun temel motiflerinden biri olan toprak sevgisi, aile onuru ve özgürlük mücadelesi ekseninde değerlendirilmelidir. Onun eylemi, folklorik anlatılarda sıkça yer alan “cesur kız” motifini somutlaştırır ve Kürt kadınlarının toplumsal rollerini, direnişteki önemlerini görünür kılar. Rindêxan, yalnızca savaş alanında değil, kültürel hafızada da mücadele etmektedir; eylemi, kuşaktan kuşağa aktarılan bir simge hâline gelmiştir.
Rindêxan’ın intiharına dönüşen direnişi, aynı zamanda psikolojik bir direniş biçimi olarak da değerlendirilebilir. Onun eylemi, hem bedensel özgürlüğünün hem de toplumsal onurunun korunması anlamına gelmektedir. Kendi yaşamını feda ederek baskıcı güçlere karşı en dramatik karşı duruşu sergilemiştir. Bu yönüyle Rindêxan figürü sadece bir halk kahramanı değil, aynı zamanda direnişin etik ve moral boyutunu temsil eden bir ikon hâline gelmiştir.
Epik anlatılar ve folklorik motifler, Rindêxan’ın hikayesini zaman içinde daha geniş bir kültürel bağlama taşımıştır. Onun öyküsü, Kürt sözlü geleneğinde ağıtlar, destanlar ve türkülerin temelini oluşturmuş, yerel kültürün ve toplumsal hafızanın sürekliliğini sağlamıştır. Her bir anlatı, Rindêxan’ın cesaretini ve direnişin önemini yeniden hatırlatmış, toplumsal kimliğin pekişmesine katkıda bulunmuştur.
Mala Elîyê Ûnis İsyanı’nın askeri, toplumsal ve kültürel boyutları, Rindêxan’ın hikayesiyle birleştiğinde, Cumhuriyet’in erken döneminde Kürt bölgelerinde yaşanan devlet-toplum çatışmalarının çok katmanlı doğasını anlamayı mümkün kılar. Mihemedê Elî’nin liderliği ve eşîr dayanışması, Rindêxan’ın bireysel kahramanlığı ve halkın kültürel hafızasıyla birleşerek, hem toplumsal hem de kültürel bir direniş örneği sunar.
Kaynaklar
1. Cevat Sinet, Kürtlerin Eşîr Yapısı ve Direniş Tarihi, Ankara: Kürt Araştırmaları Yayınları, 2005.
2. Mehmet Bayrak, Kürt İsyanları ve Direnişleri, İstanbul: Avesta Yayınları, 1998.
3. İsmail Beşikçi, Doğu Kürdistan ve Cumhuriyet Dönemi Politikaları, Ankara, 2000.
4. Fikret Adanır, Kürtler ve Türkiye Cumhuriyeti, İstanbul, 2006.
5. İbrahim Özgür, Sason Direnişleri ve Yerel Aşiretler, Diyarbakır, 2012.
6. Nejat Bozkurt, Cumhuriyet Döneminde Kürt Direnişleri ve İsyanlar, Ankara, 2008
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
Yorumlar
Misafir olarak yorum yazın ya da daha etkili bir deneyim için oturum açın
Yorum yazın