رووبەری دەریاچەی وان بچووکتر دەبێتەوە

 

پڕۆفیسۆر دکتۆر فاروق عەلائەدینئۆغلو، مامۆستای بەشی جوگرافیا لە زانکۆی وان یوزونجو یڵ رایگەیاند، حەوزی دەریاچەی وان بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و گەرمبوونی زەوییەوە رووبەڕووی کێشەکانی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، کەمبوونەوەی بارانبارین و زیادبوونی هەڵمژین بووەتەوە.

 

عەلائەدینئۆغلو ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم دۆخە، بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی کشتوکاڵ و ئاوی قورستر کردووە، ئەمەش بووەتە هۆی وشکبوونی گۆمە بچووکەکان و وایکردووە دەریاچەکە رووبەری زۆر لەدەست بدات.

 

عەلائەدینئۆغڵو روونیشیکردەوە، پێکهاتەی سۆدەیی دەریاچەی وان رێگری لە وشکبوونی تەواوەتی دەکات، بەڵام لەدەستدانی رووبەر لە دەریاچەکە بەردەوام دەبێت.

 

حەوزی دەریاچەی وان لەڕووی سەرچاوەکانی ئاوەوە دەوڵەمەندە، بەڵام ئەو پسپۆرەی جوگرافیا دەڵێت: "لە 20 ساڵی رابردوودا، پلەی گەرمی لە حەوزەکەدا بەردەوام لە بەرزبوونەوەدایە. لە بەرامبەردا، باران بارین کەمبووەتەوە. بڕی بارانبارین لە نێوان ساڵەکاندا جیاوازییەکی زۆری هەیە. بۆ نموونە، ساڵێک لە حەوزەکەدا تێکڕا 500 ملم بارانبارین تۆمار دەکرێت، ساڵێکی دیکە ئەم بڕە دەکرێت 100 ملم زیاد بکات یان کەم بکات. ئەم جیاوازییانە دەبنە هۆی ئەوەی حەوزەکە لە ساڵانی کەمی بارانباریندا رووبەڕووی کێشەی وشکەساڵی جدی ببێتەوە."

 

رووبەری دەریاچەی وان کە 3 هەزار و 700 کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و نزیکەی 400 مەتر قووڵە، رێگری لە نەمان و وشکبوونی یەکجارەکی دەکات، بەڵام لە 10 ساڵی رابردوودا، بەتایبەت لە تەنکاوەکاندا ئاستی ئاو دابەزیوە و ناوچە کەناراوییەکان دەرکەوتوون.

 

عەلائەدین رایگەیاند، بەهۆی ئەوەی ئاوی سوێری دەریاچەی وان بۆ خواردنەوە گونجاو نییە، بەکارهێنان یان ئاودێری کشتوکاڵی، وشکبوونی تەواوەتی دەریاچەکە مەحاڵە. گوتیشی، لە ساڵی 2024دا بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای جیهان بە رێژەی 1.5 پلە و گەیشتنی بە 1.6 پلە، بووەتە هۆی زیادبوونی هەڵمژین و لەدەستدانی رووبەری گۆمی وان و گۆمەکانی دیکە.

 

پڕۆفیسۆر دکتۆر عەلائەدین پێشبینی دەکات لە ساڵانی داهاتوودا، دەریاچەکە هەر 5 بۆ 10 ساڵ جارێک بە شێوەیەکی بەرچاو بچووک دەبێتەوە. 

 

دەریاچەی وان دەکەوێتە نێوان پارێزگاکانی وان و بەدلیسی باکووری کوردستان و گەورەترین دەریاچەی کوردستان و گەورەترین دەریاچەی سۆدەیی جیهانە.

 

ئێستا بەشێک لە پسپۆران و خەڵک لەبری دەریاچە وشەی 'دەریای وان' بەکاردەهێنن. تەنانەت بەرپرسانی حکومەتی تورکیاس ئەمە پشتڕاستدەکەنەوە. 

 

دەریاچەی وان چوار دوورگەی تێدایە؛ ئاختامار، چارپاناک، کوزو و یاکا کە ساڵانە ژمارەیەکی زۆری گەشتیار روویان تێدەکەن.

 

رێژەی خوێ و سۆدە لە ئاوەکەیدا بەرزە. بەشێوەیەکی تێکڕایی بەرزیی ئاستی ئاوەکەی هەزار و 646 مەترە لە ئاستی رووی دەریاوە.

 

لە دەریاچەی وان ماسیی دارەخ هەیە. ئەو جۆرە ماسییە تەنیا لە وان هەیە و لە هیچ شوێنێکی دیکەی جیهان نەبینراوە. ساڵانە لەکاتی کۆچی پێچەوانەی ئەو جۆرە ماسییەدا گەشتیاران بە تایبەت دەرۆنە وان، بۆ ئەوەی ساتی کۆچی ماسییەکان ببینن.

 

بەگوێرەی سەرچاوە مێژووەکان، تەمەنی دەریاچەی وان 600 هەزار ساڵە. ئەو دەریاچەیە 103 جۆر رووەک و 36 جۆر ماسی تێدایە. زانایان دەڵێن دەریاچەی وان بەهۆی تەقینەوەی گڕکانێکی گەورە لە چیای نەمروود دروستبووە.