بەشیر حەداد: مامەڵەی راستەوخۆی بەغدا لەگەڵ سلێمانی زۆر دوورە لە واقیعەوە

 

د.بەشیر حەداد، جێگری سەرۆکی پەرلەمانی عێراق لە هەڤپەیڤینێک لەگەڵ تۆڕی میدیایی رووداو باسی چەند تەوەرێکی لە گفتوگۆکانی نێوان هەولێر و بەغدا کرد بەتایبەتیی داواکاریی مامەڵەی راستەوخۆی بەغدا و سلێمانی کە لەلایەن چەند پەرلەمانتارێکەوە داوا دەکرێت و دەڵێت، ئەمانە زۆر دوورن لە واقیعەوە و نادەستووریشن.

 

جێگری سەرۆکی پەرلەمانی عێراق لەوبارەوە دەڵێت: " داهاتی سلێمانی زۆر کەمترە لەوەی کە بیداتە بەغدا. بۆیە زۆر ئەستمە بەغدا شتێکی وا بکات و شایستەی دارایی زیاتر لەوەی دەستی دەکەوێت بیداتە سلێمانی".

 

 

 

د.بەشیر حەداد: ئەو بارودۆخەی ئێستا لە ئارادایە سەبارەت بە گفتوگۆکانی نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا و نێوان لایەنەکانی دیکەی عێراق، چاوەڕوانکراوبوو، هەموو ئەگەرێک چاوەڕوانکراوبوو، لەبەر ئەوەی کەشوهەوای سیاسی نێوان لایەنە پەیوەندیدارەکان لە عێراق چ لەنێوان خودی لایەنە عێراقییەکان و چ لەنێوان لایەنە عێراقییەکان و هەرێمی کوردستان زۆر لەبار نییە، هەمیشە لە بیانوون لە بەرامبەر یەکدیدا، بە تایبەتی ئێستا بارودۆخی عێراقیش لەڕووی ئابووری و داراییەوە زۆر خراپە، بارودۆخی ئەمنیش باش نییە.

 

سەرەڕای ئەو بارودۆخەش، ئێستا بودجەشی هاتووەتە سەر، کە خەرجییەکی زۆری داناوە و داهاتەکانیشی کەمکردووەتەوە، بۆیە ئەمانە هەمووی چاوەڕوانکراوبوو.

 

سەرەڕای هەموو ئەمانەش هەبوونی وادەی هەڵبژاردنی پێشوەختە، کە وایکردووە پڕوپاگەندەی هەڵبژاردنی پێشوەختەش ئەنجام بدرێت، بۆیە دەکرێت بابەتی بودجە وەکو پڕوپاگەندەیەکی سیاسی بۆ هەڵبژاردنەکان بۆخۆیان بەکار بهێنن.

 

 

د.بەشیر حەداد: بەداخەوە ئەوەیە کە ئێمە دەڵێین نابێت بکرێت، بەڵام کراوە. پێشتریش کراوەو ئێستاش دەکرێت، هەندێک لایەن کە سیاسەت دەکەن، سیاسەتێکی ناشرین و ناڕەوا دەکەن و دەیانەوێت کێرڤی خۆیانی پێ بەرز بکەنەوە و شەقامی خۆیانی پێ رازی بکەن لەسەر حیسابی لایەنەکانی دیکە و ستەمکردن لە لایەنەکانی دیکە.

 

ئێمە چاوەڕوانمان دەکرد مەسەلەی بودجە ئەوەندە زۆر نەخایەنێت، چاوەڕوان دەکرا ئەم هەفتەیە تەواوبووایە، بەڵام بەداخەوە دیارە گفتوگۆیەکان تاوەکو ئەمڕۆ بەردەوامن، ئەوەی دەنگدانیشی لەسەر پرۆژەی بودجە دواخستووە، تەنیا گفتوگۆکانی نێوان هەرێم و بەغدا نییە، جگە لەمە لەنێو خۆشیاندا لایەنە شیعییەکان و سوننییەکان کێشەی زۆریان لەگەڵ بودجەدا هەیە، بودجە خاڵی زۆر نێگەتیڤی تێدایە سەبارەت بەوان و لێی رازی نین، وەکو بینیشمان دوێنێ یەکێک لە ئەندامانی لیژنەی دارایی لە لایەنە شیعییەکان لە لیژنەکە کشایەوە، تەنانەت کوتلەکەشی راگەیێندراوێکی دەرکرد کە ناڕازین لەو شێوازەی کە هەندێک لە ئەندامانی لیژنەکە و سەرۆکی لیژنەکە دەیکەن. بە تێڕوانینی ئەوان مەسەلەی دانانی باج لەسەر مووچەی فەرمانبەران و بەشێک لە مووچە و داهاتەکانیان بۆ قەربووکردنەوەی ئەو بەڵێندەرانەی لە ئەنجامی دابەزینی بەهای دینار زیانیان بەرکەوتووە، ئەمەش وا لێکدرایەوە کە ئەمە لە بەرژەوەندیی هەندێک لە بەڵێندەران دەکرێت. مەبەستم ئەوەیە ناکرێت دەستی چەوری خۆیان بەسەر ئێمەدا بسڕنەوەو بڵێن ئەوە هەرێمە کێشەی بۆ ئێمە دروستکردووەو بودجەی دواخستووە.

 

چاوەڕاوان دەکرێت لە هەفتەی داهاتوودا ئەو کێشانە تا راددەیەک کەمبکرێنەوە، هەوڵیش دەدرێت کە گفتوگۆیەکانی هەرێم و بەغدا بگەنە ئەنجامێک لەسەر یەکێک لەو بژاردانەی خراونەتەڕوو کە هەردوولا پێی رازی ببن، بەشێوازێک هەم لە چوارچێوەی دەستووری عێراق بێت و هەم دادپەروەرییەکیشی تێدابێت بۆ هەرێمی کوردستان.

 

 

د.بەشیر حەداد: نەخێر، گفتوگۆکان نەگەیشتوونەتە بنبەست. گفتوگۆکان بەردەوامن، کەشوهەواکە هێشتا ئیجابییەکی پێوە دیارە، تەنانەت ئەوەندەیە کە لیژنەی دارایی و هەندێک لە لایەنەکان و ئەندامانی پەرلەمان لەمێژبوو داوای هەندێک داتا و زانیارییان لە شاندی هەرێمی کوردستان دەکرد سەبارەت بە نەوت و مووچە و چۆنیەتی دەرهێنانی نەوت و گرێبەستەکانی هەرێمی کوردستان، ئەو داتا و زانیارییانەی کە داواکراوبوون کە خۆی دەبینییەوە لە 13 پرسیار، ئەو 13 پرسیارە زۆر بە روونی و وردەکارییەوە لەلایەن شاندی هەرێمی کوردستانەوە پێشکێش بە لیژنەی دارایی کراوە، ئەو داتا و زانیارییانەی ئەوان داوایانکردبوو هەموویان پێشکێش کرا، دانیشتنێکی تێروتەسەلە گفتوگۆیەک لەنێوان سەرۆکایەتی چاودێریی دارایی عێراق و هەرێمی کوردستان ئەنجامدرا، چاودێریی دارایی هەردوولا زۆر بە روون و ئاشکرا بابەتەکانیان بۆ یەک روونکردەوە، بڕوایەکی تەواو لای هەردوولا دروستبوو کە ئەم داتا و زانیارییانە راستن.

 

ئێستا شاندی هەرێمی کوردستان چاوەڕێی وەڵامی لایەنە سیاسییەکانی بەغدایە، هەموو ئەو بڕ و بیانووەی کە ئەوان دایان دەنا، هەرێمی کوردستان هەمووی خستە بەردەستیان. خاڵی بەهێزی هەرێمی کوردستان لەوەدایە کە زیاتر لە بژاردەیەکی بۆ چارەسەر پێشکێش کردوون، بەڵام هێشتا لایەنی بەرامبەر هیچ بژاردەیەکی بە فەرمی وەڵام نەداوەتەوە.

 

گرنگترین شت لای ئێمە ئەو بڕگەیەیە کە لەنێو یاسای بودجەدا هاتووە تایبەت بە هەرێمی کوردستان وەکو خۆی بڕوات، چونکە ئەو دوو ماددەیە (10-11) لە ئەنجامی رێککەوتنی هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان و عێراق خراونەتە نێو بودجە، هەموو هەوڵەکانمان بۆ تێپەڕاندنی ئەو بڕگانەیە، بەڵام ئەگەر ئەمە تێنەپەڕێندرێت، ئیدی چەند بژاردەیەکی دیکەش هەن کە نزیک بێت لەوە و دادپەروەری بۆ مافەکانی کوردستان بپارێزێت و بەدەر لە دەستوور نەبێت. ئەمە هەموو داواکارییەکانی ئێمەیە، ئێمە وەکو کورد لە بەغدا گرنگی بەوە دەدەیەن یەکڕیزی خۆمان بپارێزین، تاوەکو ئەم ساتەش یەکڕیزی لایەنە کوردییەکان پارێزراوە، هەمووشمان یەکدەنگین لەسەر ئەوەی ئەو دەقەی لەنێو بودجەکەدا هاتووە، وەکو خۆی تێپەڕێندرێت، ئەگەر نەبوو لەسەر بژاردەکانی دیکە رێکبکەوین.

 

 

د.بەشیر حەداد: بابەتەکە ئەوەیە لە کۆتاییدا یان رێکدەکەوین یان رێکناکەوین، ئەگەر رێککەوتین ئەوا خێری تێدایە، ئەگەر خوانەخواستە رێکنەکەوتین، ئەوکات پاراستنی یەکڕیزییەکە گرنگترە لەوەی چ شتێک روودەدات لە ئەنجامی رێکنەکەوتنەکە.

 

ئەو بژاردەیەی کە هەندێک لەو برادەرانە پێشکەشیان کردووە یان باسی لێوە دەکەن، بەشێوەیەکی فەرمی پێشکەش نەکراوە. ئەگەر مەبەستتان لەوەبێت بەغدا راستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ پارێزگاکان بکات، بۆ نموونە سلێمانی داهاتەکانی پێشکەش بە بەغدا بکات و بەغداش پاشان شایستەکانی پێبدات، ئەمانە زۆر دوورن لە واقیعەوە و نادەستووریشن.

 

 

د.بەشیر حەداد: بە رای من بە هیچ شێوەیەک سەرناگرێت، لەبەر ئەوەی پێچەوانەی دەستوورە، ئەگەر بەغدا راستەوخۆ لەگەڵ پارێزگاکان مامەڵە بکات، رۆڵێ هەرێمی کوردستان و دامەزراوە فەرمییەکانی چۆن دەمێنێت، کەواتە ئەمە پێچەوانەی دەستوورە. لەلایەکی دیکە ئێستا بەغدا رازی نییە ئەو 320 ملیارەی کە پێشتر رێککەوتنی لەسەر کرابوو بنێرێت بۆ هەرێمی کوردستان. چۆن رازی دەبێت بەوەی زیاتر لەو بڕە بداتە سلێمانی بۆ شایستەی سلێمانی، لەگەڵ ئەوەی کە داهاتی سلێمانی زۆر کەمترە لەوەی کە بیداتە بەغدا. بۆیە زۆر ئەستەمە بەغدا شتێکی وا بکات و نیەتی شتێکی وای هەبێت.

 

لەلایەکی دیکەشەوە وا پێویست دەکات هەموو داتاکانی فەرمانبەران و فەرمانگە و دامەزراوەکانی ئەو پارێزگایە بدرێتە بەغدا. ئەمە چۆن دەکرێت و هەرێمی کوردستان چۆن دەیدات؟، کە هەرێمی کوردستان ئەمەی نەدا بە بەغدا ئەوان مامەڵە لەگەڵ ئەو پارێزگایە دەکەن؟ بۆیە ئەمە شتێکی واقیعی نییە.

 

 

د.بەشیر حەداد: من پێموایە ئەمە گوشیارێکی سیاسییە بەسەر حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە کە لەلایەن هەندێک کەسەوە دەدرێن، باوەڕ ناکەم تەنانەت هیچ لایەنێکی سیاسیش خۆی بە خاوەنی بزانێت. هەندێک کەس لێرەو لەوێ داوای ئەوە دەکەن بۆ ئەوەی گوشارێک بخەنە سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ ئەوەی زیاتر بتوانێت رێککەوتنەکە لەگەڵ بەغدا بکات. حکومەتی هەرێمی کوردستانیش هەموو بڕو بیانووەکانی بەغدای بڕیوە. ئەوەی بەغدا دەیەوێت هەرێمی کوردستان پێشکەشی کردووە، هەموو پێشنیازەکانی پێشکەشکراوە. بژاردەیەکی دیکەش کە سەرۆکی لیژنەی دارایی باسی لێوەکردووە ئەگەر بکرێت لە دەقی یاساکەدا ژمارەی بەرمیلەکان دیاری نەکرێن، دەڵێ هەرێمی کوردستان ئەو نەوتەی کە بەرهەمی دەهێنێت رادەستی بەغدای بکات دوای دەرکردنی ئەو بڕەی کە دەبێتە دەستحەقی کۆمپانیاکانی نەوت و ئەو بڕەی بۆ بەرهەمی نێوخۆ بەکار دەهێندرێت، لەگەڵ دەرکردنی نرخی دەرکردن و گواستنەوەی.

 

ئێستا بەغدا لە مەوقیفێکی موحریجدایە، چونکە ئەوەی داوایکرد لە هەرێمی کوردستان، هەرێمی کوردستان پێشکەشی کرد، بەڵام ئەوە بەغدایە کە تاوەکو ئێستا بە فەرمی وەڵامی هەرێمی کوردستانی نەداوەتەوە.

 

لێرەو لەوێش قسە دەکرێت و باس لەوە دەکرێت کە دەبێت هەرێمی کوردستان هەموو نەوتەکە رادەست بکات، بەڵام رادەستکردنی هەموو نەوت بە شێوەیەکی فەرمی بە یەک دەستەیی لە ماڵی شیعەوە پێشکەش بە هەرێمی کوردستان نەکراوە، چونکە ماڵی شیعەش هەر هەموویان لەسەر ئەو بابەتە کۆک نین.

 

 

د.بەشیر حەداد: ئەمە پێویست بەوە دەکات ماڵی شیعە بەیەکەوە بڕیار بدەن تاوەکو ببێتە بڕیارێکی فەرمی ماڵی شیعە بەرامبەر بە کورد، لەگەڵ بڕیاری زۆرینەش بزانین چی دەبێت، تاوەکو ئەوکاتەی بڕیار لەسەر مەسەلەی بودجە بدرێت، بەڵام ئەگەر هەندێک لایەن وایانگوتبێت، بەڵام لایەنی دیکە هەن لەنێو ماڵی شیعە لەگەڵ ئەوەن 250 هەزار بەرمیلی رۆژانە یان داهاتەکەی رادەستی بەغدا بکرێت.

 

 

د.بەشیر حەداد: نەخێر، تاوەکو ئێستا دیاری نەکراوە، چونکە چاوەڕێی لیژنەی دارایی دەکەین بڵێن ئێمە تەواوبووین و کارمان نەما. وەکو گوتم تەنیا بابەتی هەرێمی کوردستان نییە، کێشەی دیکەش ماوە چارەسەر بکرێت، لەوانە؛ بەشی پارێزگاکان، ناوچە رزگارکراوەکان، هەندێک پرۆژە لەنێو بودجەدا هاتووە، هەندێک لە پەرلەمانتاران پێیانوایە ئەمانە پرۆژەی وەهمین و بۆ ئەوەیە بە گەندەڵی بۆ کاری دیکە خەرج بکرێت. تاوەکو ئێستاش مەسەلەی دانانی باج و میکانزمەکەی لەسەر مووچە دەستنیشان نەکراوە، هەندێک دامودەزگەش ماوە لەلایەن لیژنەی داراییەوە بۆ ئەوەی میوانداری بکرێن. پاش ئەوەی ئەو پرۆژەیە لە لیژنەی دارایی تەواو دەبێت رادەستی کوتلەکان و سەرۆکی کوتلەکان دەکرێت بۆ ئەوەی بۆچوونی خۆیانی لەسەر بڵێن، دواتر وادەیەک دادەنرێت بۆ دەنگدان لەسەری.

 

 

د.بەشیر حەداد: وەکو باسمکرد، ئێمە پێشبینیمان دەکرد ئەم هەفتەیە تەواو ببێت، بەڵام دیاربوو ئەم هەفتەیەش تەواو نەبوو، چاوەڕوان دەکرێت لە ناوەڕاست یاخود کۆتایی هەفتەی داهاتوو کارەکان تەواو بکرێن.

 

 

د.بەشیر حەداد: بۆچوونی کەسی خۆم ئەوەیە، هەموو هەوڵ و ئومێد و تواناشمان دەخەینەگەڕ بۆ ئەوەی ئەو یاسایە تێپەڕێت و بەشی هەرێمی کوردستانیش بەشێوەیەکی دادپەروەرانە کە هەردوولا لەسەری رێکبکەون دابنرێت. ئەگەر خوانەخواستە ئەمە نەبوو من پێموایە؛ 1- پێویستە یەکڕیزی خۆمان بپارێزین، چۆن لە مەسەلەی یاسای قەرزدا بە یەک دەنگ چووینە دەرەوە و گوتمان نا، بە هەمان شێوەیە بە یەک دەنگ بڵێین "نەخێر". لەبەر ئەوەی پاراستنی یەکڕیزی کاریگەریی زۆر باشی دەبێت لەسەر پاراستنی یەکڕیزیی لەنێو هەرێمی کوردستانیش. 

2- لە هەرێمی کوردستان داواکارم و هیوادارم هەرێمی کوردستان بەردەوام بێت لە بابەتی چاکسازی و زۆر بەجیددی و وردی داهاتەکانی هەرێمی کوردستان رێکبخاتەوە و داهات زیاد بکرێت، نەک لەسەر حیسابی فەرمانبەران و خەڵکی ئاسایی، بەڵکو لە رێگەی بڕینی ئەو مووچە و شایستانەی کە دەدرێنە خەڵکانێکی ناشایستە، تاوەکو دەشکرێت رێژەی لێبڕینیش لە مووچەدا کەمبکرێتەوە. ئەمەش پێویستی بە یارمەتی هەموو لایەنەکان هەیە، بەتایبەتی ئەو سێ لایەنە گرنگەی لەناو حکومەتەدان پێویستە هاودەنگ بن، بە یەک دەست بە ئەمانەتەوە ئەو کارە بکەن، لایەنی دەرەوەی حکومەتیش پێویستە بە ئەمانەتەوە یارمەتیدەر و هاوکاریان بێت لە پاراستنی ماڵ و موڵکی هەرێمی کوردستان بۆ ئەوەی بتوانین ئەو قۆناخە تێپەڕێنین.

 

ئێمە لەمێژەوە ئەوەمان گوتووە، ئەوە بۆچوونی منە، کە ئێمە دەبووایە زۆر دەمێک بوو هەرێمی کوردستان و حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەم حیسابە بکات کە رۆژێک دادێت بەغدا ئاوامان لێبکات، بۆیە پێویستە هەموو دەم ئامادەبین بۆ ئەوەی بتوانین خۆمان خۆمان بژیێنین.

 

 

د.بەشیر حەداد: بەڵێ چاوەڕوانکراو بوو، چونکە زۆر لەمێژە دیارە لێرە و لەوێ بەشێوەی راستەوخۆ و ناراستەوخۆ لایەنە عێراقییەکان بەشێوەیەکی گشتی پەشیمانن لە دەستوور و داننان بە کیانی هەرێمی کوردستان و ئەو کیانە دەستوورییەی کە هەیەتی، لە زۆر شت پەشیمانن. بۆیە چاوەڕێی ئەوە دەکەن هەندێک بەهێز ببن بۆ ئەوەی دەستوور هەموار بکەنەوە لەو رێگەیەوە ئەو دەسەڵاتانەی کە دراوە بە هەرێمی کوردستان ئەو کیانە وەکو خۆی نەمێنێت و بچووک بکرێتەوە، ناوەندیەت و سەنترالی عێراق بگەڕێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی ئەو گۆڕانکارییە نوێیانەیە کە لە عێراقی نوێدا لە دوای 2003دا روویدا، کە کورد بەشێک و بەشداربووێکی کارابوو لە دروستکردنی عێراقی نوێدا.

 

 

د.بەشیر حەداد: وەکو خۆم چەندین جار قسەم لەگەڵ مستەفا کازمی کردووە و داوام لێکردووە، هەروەها پێشتریش لەگەڵ بەڕێز عادل عەبدولمەهدی، دوایین نووسراویشمان بۆیان ئەوەبوو هۆکارەکانمان پێبڵێن، ئەگەرنا رێکاری دیکە دەگرینەبەر، رەنگە یەکێک لەو رێکارانەش بانگهێشتکردنی بەڕێز کازمی بێت بۆ نێو پەرلەمان بۆ ئەوەی هۆکاری خەرجنەکردنی ئەو پارەیە بخاتەڕوو. هەوڵی زۆر دراوە، لەم دواییانە برایانی دیکەی کورد چوونتە لای کازمی و بۆ هەمان پرس، بەڵام پێم باشە کەسێک ئەمە نەکاتە هی خۆی، نەڵێت من ئەو پارەیەم هێنایەوە، هەموومان بەشداربووین لە داکۆکیکردن لە مافەکانیان.

 

 

د.بەشیر حەداد: ئومێد دەکەم ئەمە نەکرێت، لەگەڵ ئەوەش کە من ئەو شتانەم کردووە ناڵێم من ئەوەم کردووە، بەڵکو هەموومان، بە هاوکاری هەموومان، گرنگ ئەوەیە ئەو پارەیە خەرج بکرێت، گرنگ ئەوەیە ئەو پارەیە لە قورگی شێر دەربکرێت و بدرێتە جووتیاران، ئینجا کێ دەیکات و کێ نایکات، بە هەوڵی من بووە یان فڵان کوتلە بووە، فڵان فراکسیۆنی کوردی بووە، گرنگ ئەوەیە بکرێت. ئەوەی من ئاگادار بم هەر ئەندام پەرلەمانێکی کورد گەیشتبێتە شوێنی خۆی باسیکردووە و داوای کردووە لەناو پەرلەمان و دەرەوەی پەرلەمان، هەموومان پێکەوە بەشدارین لە داکۆکیکردن لەو مافە، ئەو پارەش ئەگەر هات بە هەوڵی هەموومانە، ئومێدەوارم ئەو بابەتە کەس نەیکاتە هی خۆی.