هەڕەشەی گەورەمان لەسەرن، دەبێ ئامادە بین

ئەو یەکدەنگی و هاوپشتییەی دوو هەفتەیە لەنێو کورددا دروستبووە جوان و بێوێنەیە، بەڵام نابێ مەدهۆشمان بکات. مەدهۆش هەم بە مانای مەستییەکی خۆش هەمیش بە مانای سەرگەردان بوون و سەرلێشێوانیش. دەبێ واقیعە نوێیەکە وەک خۆی بخوێنینەوە و خۆمانی بۆ ئامادە بکەین. واقیعێک کە بە دیوێکیدا تاڵە، بەڵام بە دیوێکی دیکەشیدا دەرفەتە بۆ بەڕۆژکردنەوەی شێوازی خەباتی کورد بۆ مانەوەیەکی سەربەرزانە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا.  

 

 

پاش ساڵی 2014، کورد لە دوو بەشی کوردستان (باشوور و رۆژئاوا) لە قۆناخی هەبوونی ئۆتۆنۆمییەکی کۆنترۆڵکراوەوە چوونە قۆناخی پەلهاویشتن بۆ خاک و جوگرافیای فراوانتر. ئەمەش بە پشتیوانیی ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپییەکانی بوو. لە باشوور هەموو خاکی باشووری کوردستان پێشمەرگەی گەیشتێ. لە رۆژئاوا هەندێک بەشی کوردستان داگیرکرا، بەڵام لەبەرامبەردا زۆر شار و گوند و ناوچەی پڕ ژێرخانی ستراتیژیی سووریا کەوتە ژێر قەڵەمڕەوی کورد. ئەمە لە هەردوو بەشی کوردستان قەوارەی کوردیی تا رادەیەک سەربەخۆی دروستکرد، کە هەم سیستمی کارگێڕی و هەمیش هێزی سەربازیی وای هەبوو کە فەرمانیان لە نێوخۆی کوردستانەوە وەردەگرت نەک لە بەغدا و دیمەشق. پاش گشتپرسیی سەربڵندیی کوردستان لە ساڵی 2017، هەرێمی کوردستان گەڕێندرایەوە بۆ نێو ئەو قالبەی بکرێ لە چوارچێوەی (عێراقێکی خاوەن سەروەری و یەکگرتوو)دا کۆنترۆڵ بکرێ. گۆڕانکارییەکانی ئەوکات و ساڵانی دواتر و مانەوەی تاوەکو ئێستای هەژموونی بەهێزی ئێران بەسەر عێراقەوە وایانکرد هەرێمی کوردستان بەو سنووردارییەشەوە بەهێز بمێنێتەوە. پێشینەی لە دەستووردا چەسپاندنی فیدراڵیزم و مافەکانی دیکەی کورد لە عێراق، وایکرد بە هەموو ئەو کێشە و کەموکوڕییە هەندێکجار شەرمهێنەرانەشەوە کە حوکمڕانیی کوردی لە باشوور هەیانە، بەڵام دامەزراوەی کارگێڕیی تۆکمە و هێزی سەربازیی رێکخراو و ژێرخانێکی دیپلۆماسیی کاریگەری هەبێ.  

 

دۆخی رۆژئاوای کوردستان جیاوازە. ئەو خۆبەڕێوەبەرییە دێفاکتۆیەی هەم ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی (بە پاساوی سەرەکیی دژایەتیکردنی داعش) پشتیوانییان دەکرد، هەم رووسیا و ئێران کێشەیان لەگەڵی نەبوو و رژێمی ئەسەدیش پێی هەستیار نەبوو، لە شەو و رۆژێکدا کەوتە نێو واقیعێکەوە کە گۆڕانکارییەکی گەورەی دراماتیکیی جیۆستراتیژی بە رووخانی رژێمی ئەسەد بەدوای خۆیدا هێنای. مۆدێلێکی خۆبەڕێوەبەری لەسەر بنەمای سێکولاریزم، فرەنەتەوەیی، فرەئایینی و لەهەمانکاتدا نالێبووردە بۆ فرەحزبی، دەبووایە لەجیاتی دانوستاندن و خۆگونجاندن لەگەڵ رژێمی ئەسەدی سێکولاری هاوکات دیکتاتۆری، بچێت خۆی لەگەڵ حوکمڕانییەکی نوێ لە دیمەشق بگونجێنێ بە پاشخانی ئیسلامی سیاسیی سووننی و تا مێژوویەکی نادووریش جیهادی و خاوەنی پەرێزێکی ناپاک و تووندوتیژ لە مامەڵەکردن لەگەڵ پێکهاتە ناعەرەبە ناسووننەکانی سووریا. لەم ماوەیەی دواییدا هەمیشە کە بیرم لە ئاییندەی رۆژئاوای کوردستان دەکردەوە لە سووریای سەردەمی حوکمڕانیی ئەحمەد شەرعدا، بیرم بۆ مۆدێلی هۆنگ کۆنگ و چین دەچوو. لەوێش سەرەتا بەریتانیا بە کۆمەڵێک رێککەوتن و بەڵێنەوە بە دەستهەڵگرتن لە هۆنگ کۆنگ و یەکگرتنەوەی رازی بوو، چینیش بە بنەمای (یەک وڵات و دوو سیستم) رازی بوو. یەک وڵات و دوو سیستم لەبەر ئەوە بوو، چونکە هۆنگ کۆنگییەکان ساڵەها بوو بە سیستمی دیموکراسیی رۆژئاوایی دەژیان و سیستمی حوکمڕانیی یەکحیزبی و ئایدیۆلۆژییان نەبینیبوو، بۆیە دەبووایە بە پاراستنی ئەو تایبەتمەندییەوە لەنێو چیندا (بگونجێندرێن). وشەی گونجاندن لەمڕۆژانەدا ئاشنایە بۆ هەموومان! هەمان ئەو شتەیە کە ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپییەکانی چاوەڕێدەکەن کورد لە سووریا بیکات و خۆی لەگەڵ دیمەشق بگونجێنێ! من بۆ کاری میدیایی بۆ رووداو چوومەتە هۆنگ کۆنگ و بینیومە چۆن خۆگونجاندن وردە وردە گۆڕدراوە بۆ یەکڕەنگکردن لەگەڵ ئەو مۆدێلەی لە سەرتاسەری چین هەیە. دڵنیام ئەگەر رۆژئاوای کوردستانیش بە جۆرێکی دیکە مامەڵە نەکات، هەمان چارەنووسی دەبێ، بەڵام دەبێ واقیعە نوێکەش بە باشی بزانین و بخوێنینەوە.

 

واقیعە نوێکە ئەوەیە کە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستی پاش لاوازکردنی حەماس و حیزبوڵڵا و رووخانی رژێمی ئەسەد و هاتنی حکومەتی ئەحمەد شەرع، ناوچەیەکە کە هێزە ناوچەییەکان و ئەمریکا و هاوپەیمانەکانیشی دەیانەوێ حکومەتی ناوەندیی بەهێز لە دەوڵەتەکانیاندا بن و هیچ قەوارە و هێزی نیمچە سەربەخۆیان تێدانەبێ کە ببنە هۆی تێکچوونی سەقامگیری و سەرقاڵکردنی ئەمریکا و دەوڵەتەکانی ناوچەکە بە گرژی و شەڕەوە. ئەوەش وایکردووە لە دۆسێی ئێراندا ئەمریکا و سەرۆک ترەمپ لەجیاتی دوو جار 10 جار بیر لە هەنگاوەکانیان بکەنەوە. چونکە ئەگەر گۆڕینی سیستمی حوکمڕانیی ئێران، بەبێ هەبوونی پلانی جێگرەوە بۆ رێگەگرتن لە لێکترازانی ئێران، جێبەجێ بکرێ، جارێکی دیکە ئەمریکا دەکەوێتەوە نێو زەلکاوی هاوشێوەی ڤیێتنام و عێراقەوە. بەکورتی ئەوەی دیارە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکەی ئێمە دەیانەوێ بەخێرایی یەکخستنەوە و سەقامگیرکردنی سووریا، بەهێزکردنی عێراقێکی بێ میلیشیای شیعە و ئێرانێکی ئیسرائیل و ئەمریکادۆستە لە ناوچەکەدا.  

 

 

لە ساڵانی 70 و 80 و تا رادەیەک نەوەتەکانی سەدەی رابردوودا بینیومانە هەبوونی حکومەتە ناوەندییە بەهێزەکان چ کارەساتێکیان بۆ کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا بەدوای خۆیاندا هێناوە. ئەو ساڵانە بەشێکن لە ئازاراویترین قۆناخەکانی مێژووی ئێمە: بە جینۆسایدکردن، تواندنەوە (تەعریب و تەتریک و تەفریس) و لێسەندنەوەی ئەو مافانەش پێشتر دانیان پێدانرابوو. هەرچەندە ئێستا ئەو ساڵانە نین و کورد و دۆزەکەی چەندین فرسەخیان بڕیون، بەڵام مەترسیی گەورەش هەن.

 

ئەگەر ئەو بە ناوەندیکردنەوەیەی دەوڵەتان لەسەر بنەمای سیاسەتی ستراتیژیی ئەمریکای سەردەمی ئیدارەی ترەمپ لە ناوچەکەی ئێمەدا سەربگرێ، ماناکەی ئەوەیە کورد لە ئومێد بۆ پەلهاویشتنەوە هاتووەتە سەر ئەوەی هەوڵی خۆقایمکردن و لەدەستنەدانی ئەوە بدات کە ئەو ساڵانە بە خوێنی سەتان رۆڵەی بەدەستیهێناون و گەرەنتین بۆ مانەوەی بە شکۆمەندی لەو ناوچەیەدا. هەروەها تا پێیبکرێ و ناچار نەکرێ خۆی لە پێکدادانی سەربازی لەگەڵ حکومەتەکانی هەر چوار دەوڵەت کە کوردستانیان دابەشکردووە بپارێزێ و سەنگی تەواوی خۆی بخاتە سەر کاری سیاسی و یاسایی و دیپلۆماسی و لۆبیکردنی کاریگەرانە.

 

 

ئەگەر لەسەر بنەمای ئەو گۆڕانکارییانەی لە ناوچەکەدا روویانداوە خاڵی هێز و دەرفەتەکانی پێش کوردستان بژمێرین، شتی گرنگ دەبینین.

 

لە باشوور حکومەتی هەرێمی کوردستان بەهێزترین و لەڕووی دەستوورییەوە شەرعیترین قەوارەیە کە کورد لەم قۆناخەدا هەیەتی. لەو دۆخەی لە هەفتەکانی رابردوودا لە رۆژئاوای کوردستان لەگەڵ حکومەتی دیمەشق دروستبوو، هەولێر لە پایتەختی هەرێمێکی نێو دەوڵەتێکەوە بووە پایتەختی نێوەندگیری بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەکی ئیقلیمی. ئەو رۆڵە نوێیەی هەولێر هەر بۆ باشووری کوردستان نا، بەڵکو بۆ هەموو بەشەکانی کوردستان گرنگە و دەبێ بمێنێتەوە. جگە لەوەش پێشمەرگە هێزێکی دەستووریی بەهێزە کە بەغدا ناتوانێ بەئاسانی هاوشێوەی ئەوەی دیمەشق بەرامبەر هەسەدە کردی دەستدرێژیی بکاتەسەر و هاوپەیمانی ئەمریکایە لە شەڕی دژی داعش و هاوکاری ئەوروپییەکانیشە لە بواری بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و قاچاخچێتی بە مرۆڤ.

 

لە رۆژئاواش، جگە لەوەی کارتی هەرە بەهێزی (پاراستنی پێکهاتە یان کەمینەکانی نێو سووریا) و (بەردەوامیی پێویستبوونیان بۆ شەڕی دژی داعش)یان لەدەستدایە، دامەزراوە مەدەنی و خۆبەڕێوەبەرییەکانی رۆژئاوای کوردستانیش لەو رێککەوتنانەی لەگەڵ دیمەشق کراون دانیان پێدانراوە. ئەوانە ئەزموونێکی چەند ساڵەیان هەیە لە بواری کارگێڕیدا و تازەکار نین. جگە لەوەش شەڕڤانان هێزی بە دیسپلین و پەروەردەکراو و گیانفیدان و زەفەرپێبردنیان ئاسان نییە. لەگەڵ هاوسۆزییەکی زۆر گەورەی نێودەوڵەتیش کە لەم دوو هەفتەیەدا بۆیان زۆرتر و بەهێزتر بووە.

 

لە باکوور و رۆژهەڵاتی کوردستان دۆخەکان جیاوازن. ئەوەی لە تورکیا و باکوورە دەبیسترێ دروستبوونەوەی ئومێدە بەوەی پرۆسەی ئاشتی لەو خاوی و چەقبەستووییەی تێیدایە دەرچێ و پەرلەمان هەنگاوی کردەییتر بۆ گۆڕین و دەرکردنی یاسای یارمەتیدەر بۆ پێشخستنی ئاشتی بهاوێژێ. جگە لەوەش هێزی یاسایی و مەدەنیی هەیە و پارتی سیاسیی لەنێو پەرلەماندا هەیە کە دەوڵەتیش بۆ چارەسەری کێشەی کورد مامەڵەی لەگەڵدەکات. لەوێ پرۆسەکە هەرچەندە درێژ و ماندووکەریش بێ، بەڵام گرنگە بەردەوام بێ. رۆژهەڵاتی کوردستان بۆ ئەم قۆناخە هێزی هەرە گەورەی لەو ئەزموونە مەزنەیدایە کە لە خەباتی مەدەنی و ئاشتییانەدا هەیەتی. دوای ئەویش ئەو هێزە مرۆیی و گەنجەی لە دەرەوەی کوردستان هەیەتی ئومێدی زۆر دەبەخشێ.

 

شتێکی دیکە کە لەمڕۆژانەدا زۆر باشتر لە جاران دەرکەوت ئەو هێزە نووژەن و گەنجەیە کە لە (کوردستانی دیاسپۆرا)وە دەرکەوت. ئەویش هەم بە خۆپیشاندان لە سەرتاسەری جیهان هەمیش بە واژۆکۆکردنەوە، کاریگەریدانان لەسەر پەرلەمانتار و حکومەتەکان و ناوەندەکانی دیکەی بڕیاردران لەو وڵاتانە. لە هۆڵەندا هەفتەی رابردوو لە کۆی 150 ئەندامی پەرلەمان، 147یان دەنگیان بە بڕیارێک دا بۆ پشتیوانی لە رۆژئاوای کوردستان. پەرلەمانتارانی هۆڵەندی لە پارتە جیاوازەکان پێیاندەگوتم ئەوەی کردیان بەشێکی گەورەی لەژێر کاریگەریی ئەو زانیاری و داواکارییانەدا هەبوو کە لە دیاسپۆرای کوردییەوە پێیانگەیشتووە.

 

 

ئەم دوو هەفتەیە دەریخستەوە کلیلی بەهێزیمان یەکبوونە و ژەهری کوژەریشمان ناتەباییە. لەم قۆناخەدا ئەوەی دەبێتە پاژنەی ئاشیلی کوردستان بەردەوامبوونی ناکۆکییەکانمان و قبوڵنەکردنی جیاوازییە ئایدیۆلۆژی، حیزبی، ناوچەییەکان و پێشخستنی بەرژەوەندییە کەسییەکانی سەرکردەکانمانە. هەروەها ئەوەش لاوازییە کە دەبیستم و دەبینم زۆر لەوانەی لە نێوەندی بڕیاردران و سەرکردایەتیی کوردستانەوە لە پارچەکانی کوردستان نزیکن یان بەشدارن هێشتاش وەک سەردەمی پاش 2014 بیر لە دۆخی سیاسیمان دەکەنەوە. یانیش چاویان لە پشتیوانی و هاوسۆزیی وڵاتانی رۆژئاواییە و ئاگایان لێنییە کە وڵاتانی رۆژئاوا خۆیان لە قەیرانێکی وجودیدان سەبارەت بە ئایندەی هاوپەیمانێتییەکانیان. جگە لەوەش پەیوەندیی هەرێمی بەهێزیان کەمن و نازانن بۆنموونە وڵاتانی کەنداو چەندە رۆڵیان لەسەر چارەنووسی ئێمە لە ناوچەکەدا زۆر بووە.

 

 

لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە گۆڕانکارییە گەورەکە و گۆڕانی هاوکێشە هەرێمییەکە هەزم بکەین و لەسەر بنەمای ئەوە ستراتیژی خۆمان دابڕێژینەوە. گۆڕانکارییەکە وا دەخوازێت ئەوەی هەمانە لەدەستی نەدەین و دەوڵەمەند و بەهێزی بکەین. بۆیە دەبێ لەگەڵ بەردەوامیی هێشتنەوەی کەناڵەکانی پەیوەندی و دانوستاندن و کاریگەریدانان لەگەڵ بەغدا و دیمەشق و ئەنقەرە و تاران، هەوڵبدەین لەمەودوا کاری زۆرتر لەسەر ریاز و دەوحە و ئەبووزەبیش بکەین. گرنگە لە پاریس و بەرلین و برۆکسەل زۆرتر ببیندرێین. زۆر گرنگە بۆ هەماهەنگی لە شەڕی دژی داعش و بۆ بەردەوامبوونی پشتیوانیی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە قەوارە کوردستانییەکانی ناوچەکە، هەوڵی دروستبوونی ژووری هەماهەنگیی (هەولێر، بەغدا، دیمەشق، حەسەکە) بدرێ و ئەگەر نەشبوو بەبێ حەسەکە ئەو ژوورە هاوبەشە دروستبێ.  

 

هەروەها دەبێ بە سوودوەرگرتن لەو ئەزموونەی لەم دوو هەفتەیەدا هاتەپێش بزانین چارەنووسی هەموو پارچەکانی کوردستان پێکەوە بەستراوەتەوە. بۆیە دەبێ کار بۆ دانانی چوارچێوەیەکی هەماهەنگیی کوردستانی بکەین بۆئەوەی ئەو توانا و شارەزاییە سیاسی، یاسایی، دیپلۆماسی و تەنانەت ئابووری و کۆمەڵایەتی و جەماوەرییەش کە لە چوار پارچەی کوردستان و دیاسپۆراش هەمانە، بەشێوەی سەرووحیزبییانە هەماهەنگ بکرێن. دەزانم ئەوەی دەیڵێم زۆر کەس بە ئەستەمی دەزانێ، هەروەها ئەوەی ئەمجارە بۆ رۆژئاوا کرا خۆڕسک بوو و سەرکردایەتیی باشوور و رۆژئاواش رۆڵی مێژوویی خۆیان بینی. بەڵام بۆ ئەگەرەکانی داهاتوو پێویستە ئەو چوارچێوە هەماهەنگییە هەبێ، کە دوور لە هاریکاریی سەربازی لەنێوان پارچەکان (چونکە هەستیارە و لەڕووی نێودەوڵەتیشەوە دەمانخاتە پێگەی نەخوازراوەوە)، یارمەتیی دیپلۆماسیی یەکدی بدەن، هێڵە سوورە نەتەوەیی و نیشتمانییە هاوبەشەکان دابنێن و یارمەتیی یەکدی بدەن کە لە هەر دەوڵەتێکدا کە کوردستانی بەسەردا دابەشکراوە بە دانوستاندن و خەباتی سیاسی داوای کام مافە سیاسی و کولتووری و مەدەنییانە بکەن. بۆنموونە ئەزموونی دانوستاندنەکانی چەسپاندنی مافەکانی کورد لە دەستووری عێراقدا و سەختییەکانی دوای ئەوە بۆ جێبەجێکردنیان کە تاوەکو ئەمڕۆش بەردەوامن، دەتوانن یارمەتیدەرێکی باش بن بۆ بەشەکانی دیکە. لە هەموو ئەوانەش گرنگتر ئەوەیە کە نەهێڵین بخزێندرێینە نێو ئەو شەڕ و کێشانەی لە ناوچەکەدا دروستدەبن، لە تواناکانی ئێمە زۆر گەورەترن و هەوڵدەدرێ بە ئێمە شەڕیان لەدژ بکرێ (بۆنموونە شەڕ لەدژی حەشدی شەعبی). لەکۆتاییدا بە لێکدانەوەی گۆڕانکارییە بەردەوامەکانی ناوچەکە بزانین کام هەڕەشانە بۆ کام بەشەی کوردستان چاوەڕوانکراون و چۆن دەتوانن بە هەموو شێوازەکان (تا بکرێ دوور لە شێوازی سەربازی) یەکدی لێ ئاگاداربکەینەوە و یارمەتیی یەکدی بدەین.

 

کاتێک ئەم پێشنیازانە دەخوێنیتەوە، رەنگە بڵێیت ئەمە قسانە بۆ کێ دەکەیت، کاتێک دەزانین دوای چەندین مانگ هێشتا حکومەتی نوێ لە باشوور پێکنەهاتووە، لەسەر پۆست و ئیمتیاز لە بەغدا ناکۆکیمان هەیە، لە رۆژئاوا هێشتاش پلورالیزم نییە و دەبێ کرانەوەی زۆرتر هەبێ، لە باکوور و رۆژهەڵات هێشتاش بەرەی یەکگرتووی کوردستانی دروستنەبوون؟ هەموو ئەوانە راستن، بەڵام دەبێ رووداوەکانی دوو هەفتەی رابردوو سیاسییەکانی کوردستانی لە هەموو بەشەکانی وەلات هۆشیارکردبێتەوە کە ئەو مەترسییەی هەیە زۆر گەورەیە و ئەو هەنگاوانەی پێشنیازیدەکەم زۆر گرنگتر و گەورەترن لەو ناکۆکییانە