بۆچی جەنگ، رێککەوتن چارەهەڵنەگر دەکات؟

 

لە کاتێکدا ژماردنی پێچەوانە بۆ کۆتاییهاتنی وادە سیاسییەکان دەستیپێکردووە، شیکارییە باوەکان لەنێوان دوو جەمسەری چەقبەستووی "جەنگ" یان "ئاشتی"دا سەرگەردانن، بەڵام ئایا ئەم دووانییە، وێناکردنێکی وردی واقیعی سەر زەوییە؟ 

 

لێرەدا دەمانەوێت بە تێپەڕین لە ئاستی جۆش و خرۆشی سیاسی، پشکنین بۆ "جەبری پێکهاتەیی" و مەنتیقی هێزێک بکەین کە لە سەرووی ئیرادە کەسییەکان، ئەکتەرەکان بەرەو خاڵێکی هەڵاتنی ناچاری پاڵ پێوەدەنێت: رێککەوتن، نەک وەک کۆتاییی قەیران، بەڵکو وەک شێوازێکی ئاڵۆز لە بەکارهێنانی هێز.

 

لەگەڵ کۆتاییهاتنی وادەی ئاگربەست، جیهان جارێکی دیکە لەبەردەم پرسیارێکی ئاشنادایە: جەنگ یان رێککەوتن؟ بەڵام ئەم دووانییە، زیاتر لەوەی راستییەکان روونبکاتەوە، سادەیان دەکاتەوە و لە ئەنجامدا دەیشارێتەوە. کێشە سەرەکییەکە ئەوە نییە کامیان روودەدات، بەڵکو ئەوەیە کە بۆچی سەرەڕای هەڕەشە و گرژییە روو لە زیادبووەکان، ئاراستەی قەیرانەکە لە کۆتاییدا بەرەو رێککەوتن دەچەمێتەوە.

 

لە سیاسەتی نێودەوڵەتی دا، رێککەوتن نەک کۆتایی قەیران، بەڵکو شێوازێکی دیکەی پیادەکردنی هێزە. هەر بۆیە تێگەیشتن لە قەیرانی نێوان ئێران و ئەمریکا بەبێ تێگەیشتن لە مەنتیقی هێز، دەگاتە ئەنجامێکی ناتەواو.

 

لە ئاستی رواڵەتیدا، کەشەکە هێشتا ئاڵۆزە. هەڕەشەی کردەی سەربازی، راشکاوتر لە جاران دەخرێتەڕوو و بژاردەی جەنگ بەجیدی لەسەر مێزەکە دانراوە، بەڵام تووندکردنەوەی هەڕەشەکان خۆی بەشێکە لە مەنتیقی گفتوگۆ، نەک پێشەکییەک بۆ جەنگ. لەم ئاستەدا، گوشار، هەڕەشە و دانوستاندن ئامرازی جیاواز نین، بەڵکو یەک میکانیزم و یەکەی یەکگرتوون بۆ داڕشتنی ئەنجامەکە.

 

لە لایەنی ئەمریکییەوە، پرسەکە تەنیا بەڕێوەبردنی قەیرانێکی کاتی نییە، بەڵکو رێکخستنی رەفتاری ئەکتەرێکە لە درێژخایەندا و چەسپاندنی پێگەی هێزە لە ژینگەیەکی کێبڕکێکاردا. لەم مەنتیقەدا، گوشاری ئابووری، هەڕەشەی سەربازی و دیپلۆماسی سێ ئامرازی سەربەخۆ نین، بەڵکو یەک ئامرازی یەکگرتوون لە سێ شێوەی جیاوازدا. هەر بۆیە، رێککەوتن نەک پاشەکشە، بەڵکو یەکێکە لە شێوازەکانی پیادەکردنی دەسەڵات.

 

لەلایەکی دیکەشەوە، رەفتارەکانی ئێرانیش ئاماژەی گۆڕانیان تێدا بەدیدەکرێت. هەرچەندە لە ئاستی گوتاری فەرمی دا هێشتا جەخت لەسەر بەرگری دەکرێتەوە، بەڵام لە ئاستی بڕیارسازیدا، جۆرێک لە جوڵە بەرەو کەمکردنەوەی گرژییەکان دەبینرێت. ئەمەش تەنیا تاکتیک نییە، بەڵکو رەنگدانەوەی سنووردارێتییە راستەقینەکانە لە هاوسەنگیی هێزدا. لە بارودۆخێکدا کە جیاوازی توانای ئابووری، سەربازی و نێودەوڵەتی ئینکار ناکرێت، چوونە نێو جەنگێکی فراوان تێچوویەکی لێدەکەوێتەوە کە لە کۆنترۆڵ دەردەچێت.

 

لە هەمان کاتدا، رۆڵی ئیسرائیل و وڵاتانی عەرەبیی ناوچەکەش یەکلاکەرەوەیە. بۆ ئەم ئەکتەرانە، پرسەکە تەنیا ناکۆکییەکی سیاسی نییە، بەڵکو راستەوخۆ پەیوەستە بە تێگەیشتنی ئەمنییـەوە. هەر بۆیە، هەر رێککەوتنێک تەنیا ئەوکاتە مانای دەبێت کە بتوانێ ئەم تێڕوانینی هەڕەشەیە کەم بکاتەوە یان بەڕێوەی ببات. لە ئەنجامدا، رێککەوتن لە چارەسەرێکی کاتی تێدەپەڕێت و دەبێتە میکانیزمێکی درێژخایەن بۆ بەڕێوەبردنی مەترسییەکان.

 

لە بارودۆخێکی بەوشێوەیەدا، رێککەوتنی ئەگەری، نەک رووداوێکی لەناکاو، بەڵکو ئەنجامی پرۆسەیەکی قۆناخبەندییە. پرۆسەیەک کە تێیدا ئامانجەکە نەک سڕینەوەی تەواوەتیی ململانێ، بەڵکو سنووردارکردنیەتی لە چوارچێوەیەکی پێشبینیکراوتردا. بە دەربڕینێکی وردتر، پرسەکە لەسەر کۆتاییهێنان بە قەیرانەکە نییە، بەڵکو لەسەر ئەوەیە کە قەیرانەکە بکرێتە قابیلی بەڕێوەبردن.

 

هەڕەشەی جەنگیش لەم چوارچێوەیەدا مانا پەیدا دەکات. ئەم هەڕەشانە دەقا و دەق نیشاندەری ئارەزووی پێکدادان نین، بەڵکو بەشێکن لە پرۆسەی بەرزکردنەوەی توانای چانە لێدان. لە راستی دا، جەنگ وەک ئەگەرێکی چالاک دەخرێتەڕوو، تاوەکو رێککەوتن وەک پێویستییەک قبوڵ بکرێت.

 

لە ناوخۆی ئێران دا، سەرەڕای بوونی دەنگە رادیکاڵەکان، ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن کە لە ئاستی باڵای بڕیارسازیدا، جۆرێک لە واقیعبینی لە بەهێزبووندایە. گوشارە ئابوورییەکان، ئەزموونەکانی رابردوو و تێگەیشتن لە سنووردارێتییەکانی ژینگەی نێودەوڵەتی، هەموویان ئاماژە بۆ یەک ئاراستە دەکەن: بەردەوامبوون لەسەر رێگەی رووبەڕووبوونەوە، تێچووی زۆر زیاترە لە چوون بەرەو رێککەوتن.

 

 ئەوەی ئاراستەی قەیرانەکە دیاری دەکات ئیرادە کەسییەکان نین، بەڵکو ئەو مەودایەیە کە لە نێوان هێزەکان و سنووردارێتییە پێکهاتەییانەدایە کە بەسەر هەموو ئەکتەرەکاندا دەسەپێنرێت.

 

کاتێک تێچووی بەردەوامبوونی ململانێ لە تێچووی سازشکردن زیاتربێت، هەڵبژاردنەکان بەشێوەیەکی سرووشتی بەرەو رێککەوتن دەچن .

 

لەبەرئەوە، پرسی سەرەکی ئیتر ئەوە نییە کە "ئایا رێککەوتن دەکرێت؟"، بەڵکو ئەوەیە کە "چ جۆرە رێککەوتنێک" دەکرێت. کێبڕکێی راستەقینەی نێوان ئەکتەرەکان لەسەر مەودا، قووڵایی و بڕی ئەو ئیمتیازاتانەیە کە لە چوارچێوەی رێککەوتنەکەدا دەستیان دەکەوێت.

 

ئەگەر ئەم وێنەیە راست بێت، ئەوەی لە رۆژانی داهاتوودا روودەدات، نەک وەرچەرخانێکی لەناکاو، بەڵکو ئەنجامی گوشارێکە کە وردە وردە هەموو لایەنەکانی گەیاندووەتە خاڵێکی هاوبەش. لەم خاڵەدا، رێککەوتن ئیتر هەڵبژاردنێکی سیاسی نییە، بەڵکو داڕشتنەوەیەکی چارەهەڵنەگری واقیعێکە کە پێشتر شێوەی گرتووە. لە سیاسەتی نێودەوڵەتی دا، ئەوەی لە کۆتاییدا بڕیار دەدات، نە ئیرادەکانن و نە هەڕەشەکانن؛ قەیرانەکان نە بە رێککەوتن تەواو دەبن و نە بە شکست؛ بەڵکو ئەوکاتە کۆتاییان دێت کە "هێز"، هەموو هەڵبژاردنەکانی دیکە لە مانا بەتاڵ دەکاتەوە.