فەرمانگەی میدیا و زانیاری: گۆڕانکاریی دیمۆگرافیا و بەعەرەبکردن لە سنووری مادەی 140 دەکرێت

فەرمانگەی میدیا و زانیاری، کە سەر بە حکومەتی هەرێمی کوردستانە، ئەمڕۆ شەممە راپۆرتێکی بە ناونیشانی (بەڵگەنامە و زانیاریی تایبەت بە مادەی 140ی دەستووری عێراقی فیدراڵ) بڵاوکردەوە و تێیدا چەندین داتای خستووەتەڕوو.

لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە، لە ساڵانی 2005 بۆ 2025، زیاتر لە 2 تریلیۆن دینار بۆ جێبەجێکردنی مادەی 140 تەرخانکراوە و جێبەجێ نەکراوە. 

فەرمانگەکەی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت: "لە دوای 16ی ئۆکتۆبەرەوە [لە ساڵی 2017]، سیاسەتی تەعریب بە چاودێریی ئیدارەی سەپێنراوی شارەکان دەستی پێکردووەتەوە و گۆڕانکاری گەورە لە پۆستە کارگێڕییەکان کراوە و دەیان پۆستی باڵا لە کورد سەندراونەتەوە".

- کەرکووک: سەنتەری شار و سەرجەم قەزا و ناحیەکانی دەگرێتەوە.

- نەینەوا: قەزای شنگال، قەزای حەمدانیە، قەزای شێخان، قەزای مەخموور، قەزای زوممار، قەزای تلکێف، ناحیەکانی بەعشیقە، قەحتانیە، رەبیعە دەگرێتەوە.

- دیالە: قەزای خانەقین و ناحیەکانی گوڵاڵە، سەعدیە، مەیدان، قۆرەتوو، قەزای قەرەتەپە، قەزای شارەبان و ناحیەکانی، قەزای بەلەدروز و ناحیەی مەندەلی دەگرێتەوە.

- سەڵاحەدین: دووزخورماتوو، ئامرلی، سلێمان بەگ دەگرێتەوە.

- واست: قەزای بەدرە و ناحیەی جەسان دەگرێتەوە.

- لە هەرێمی کوردستانیش چەمچەماڵ، ئاکرێ، فایدە، کفری و کەلار هەن.

لە بەشێکی دیکەدا فەرمانگەی میدیا و زانیاری ئاماژەی بەوە کردووە، بۆ هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستە کشتوکاڵییەکان و بڕیارەکانی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی هەڵوەشاو [دەسەڵاتی پێشووی عێراق]، بڕیارەکانی حکومەتی عێراق و "یاسای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ئەنجوومەنی باڵای شۆڕشی رژێمی بەعس" بۆ گەڕاندنەوەی موڵک و ماڵ بۆ خاوەنە رەسەنەکانیان جێبەجێ نەکراون.

بەگوێرە فەرمانگەی میدیا و زانیاری، لە ساڵی 2012ـەوە 118 هەزار دۆسیە لە پارێزگاکانی کەرکووک، دیالە، نەینەوا، سەڵاحەدیین یەکلایی کراونەتەوە و قەرەبووی "راگوێزراوان و هاوردەکراوان" کراوەتەوە.

راپۆرتەکە ئاماژەی بەوە کردووە، "لە کەرکووک، خانەقین و گوڵاڵە 11 هەزار و 800 دۆنم زەوی (بەپێی بڕیاری 29 و 30ی ساڵی 2012) گەڕێندرانەوە بۆ خاوەنی راستەقینەیان دوای هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستە کشتوکاڵییەکان."

لە بەشێکی دیکەی زانیارییەکانی فەرمانگەکەی حکومەتی هەرێمی کوردستان دا هاتووە، لە کەرکووک، خانەقین و گوڵاڵە "دۆسیەی 48 هەزار خانوو" یەکلایی کراوەتەوە.

فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکومەتی هەرێمی کوردستان باسی لە "گۆڕینی سنووری دیمۆگرافیای یەکە کارگێڕییەکان" لە کەرکووک، خانەقین، گوڵاڵە و شنگال کردووە و رایگەیاندووە، "راگواستنی دانیشتووان و هێنانی عەرەبی هاوردە زیادکردنی ژمارەی عەرەب و کەمکردنەوەی ژمارەی کورد" ئەنجام دراوە.

لە راپۆرتەکەدا هاتووە، "لە 16ی ئۆکتۆبەری ساڵی 2017 حکومەتی عێراق بیرۆکەی سەپاندنی هێزی بێ رێکاری یاسایی و بە پێچەوانەی دەستوور بەکارهێنا، کە لە مادەی 13ی دەستووردا هاتووە (سوپا نابێتە ئامرازێکی سەرکوتکەری گەلی عێراق). حکومەتی عێراق بە جووڵاندنی هێزەکانی سوپا و حەشدی شەعبی، هێرشی کردە سەر ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان و داگیریان کرد. بەهۆیەوە جارێکی دیکە سەدان هەزار کەس لە خەڵکی رەسەنی ئەم ناوچانە ئاوارەبوونەوە و تاوانی جەنگی و دژ بە مرۆڤایەتییان بەرامبەر خەڵکی ئەو ناوچانە بەتایبەت کەرکووک و خورماتوو ئەنجام دا، بەهۆی ئەو رووداوانەش جارێکی دیکە پرۆسەی تەعریبکردنەوە لەو ناوچانە دەستی پێکردەوە."

- پێدانەوەی گرێبەستە کشتوکاڵییەکان بە عەرەبی هاوردە و دەستبەسەرداگرتنی زەویوزاری هاووڵاتییان.

- کەمکردنەوەی بەشداریپێکردنی کورد لە دامودەزگا حکومییەکانی ئەم ناوچانە و گۆڕینی سنووری یەکە کارگێڕییەکان.

-  دەستگرتن بەسەر سێکتەرە ئابوورییەکان: دەستبەسەرداگرتنی کێڵگە نەوتییەکان لەم ناوچانە، لەلایەن حکومەتی عێراق.

فەرمانگەکەی هەرێمی کوردستان دەڵێ، "لە دوای هێرشەکانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی، تەعریبکردنەوە لە پارێزگای کەرکووک و ناوچەکانی دیکە دەستیپێکردەوە. هەر لەسەرەتای داگیرکارییەکان زۆربەی پۆستە ئیدارییەکان لە ناوچە کوردستانییەکان بە تایبەت کەرکووک، خورماتوو، خانەقین و شنگال، لە کورد وەرگیرانەوە و خەڵکی عەرەب و تورکمان لە شوێنیان دانران، دیارترینیان لادانی پارێزگاری کەرکووک بوو، بەشێوەیەکی گشتی لە کەرکووک 10 پۆستی ئیداری، لە زووممار چوار پۆست، لە دووزخورماتوو 10 پۆست و لە شنگال چوار پۆستی ئیداری لە کورد وەرگیرانەوە و خەڵکی عەرەب و تورکمان لە شوێنیان دانرا."

لە بەشێکی دیکەی راپۆرتەکەدا باس لە دانیشتووانی ئەو ناوچانە کراوە و راگەیێندراوە، "لە دوای 16ی ئۆکتۆبەری 2017ەوە ئاسانکاری بۆ عەرەبە هاوردەکان کرا لە گواستنەوەی ناسنامە، فۆرمی خۆراک، کارتی زانیاری و پێدانی پاڵپشتی بۆ نیشتەجێبوون، بێ گەڕانەوە بۆ تۆماری نفووسی ساڵی 1957 و بڕیارەکانی تایبەت بە ناوچەکانی سنووری مادەی 140، هەروەها لەوکاتەدا پارێزگاری سەپێندراوی کەرکووک بەکردار دەستیکرد بە جێبەجێکردنی سیاسەتی تەعریب و گەڕاندنەوەی ئەو عەرەبانەی کە پێشتر رژێمی پێشوو ئیمتیازات و زەوی پێدابوون (خاوەنی رەسەنی زەوییەکان زۆربەی کورد و هەندێکی تورکمان بوون). هەروەها هێزەکانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی بەشێک بوون لە جێبەجێکردنی سیاسەتی ئەوکاتی پارێزگاری کەرکووک بۆ تەعریبکردنەوەی ناوچەکە."

فەهمی بورهان، سەرۆکی دەستەی گشتیی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند، "هەر گۆڕانکارییەک لە ناوچەکانی مادەی 140 لە هەر روویەکەوە بێت، ئەگەر بەشێک نەبێ لە بنەماکانی مادەکە ئامانجێکی لە پشتە کە خزمەتی ناوچەکان ناکات."

هەفتەی رابردوو بڕیاردرا ناحیەی گوڵاڵە لە سنووری قەزای خانەقین لە پارێزگای دیالە بکرێتە قەزا. فەهمی بوورهان دەڵێ، "پار بڕیارێکی هاوشێوە دراو قەرەتەپە کرایە قەزا، ئەگەرچی هەوڵ هەیە و ئەو بڕیارەش رابگیرێت، چونکە بڕیاری هاوبەشی هەردوو حکومەت نین."

بە گوتەی سەرۆکی دەستەی گشتیی ناوچە کوردستانییەکان، بڕیاری بەقەزاکردنی ناحیەکانی گوڵاڵە و قەرەتە بۆ گۆڕانکارییە لە نەخشەی ئەو ناوچانەدا.

فەهمی بوورهان دەڵێ، "ئەوەی بتوانین دەیکەن بۆ ئەوەی رێگر بین لە جێبەجێکردنی ئەو بڕیارە تاکڕەوانە."

سەرۆکی دەستەی گشتیی ناوچە کوردستانییەکان ئاماژەی بەوە کرد، "جیاکردنەوەی ناحیەکان بۆ قەزا پەیامی سیاسی لە پشتەوەیە، دوای ئەوەی ژمارەی کورد لەو ناوچانە کەمکرانەوە، بەتایبەت کە لە دوای شەڕی داعش رێژەی کورد بۆ رێژەی یەکجار مەترسیدار هاتووەتە خوارەوە، ئەو بڕیارانە دەدەن."

فەهمی بوورهان باسی لەوە کرد، "کێشەی ناچە کوردستانییەکان کێشەی خاک و ناسنامەی هەرێمی کوردستانە و دەبێ ئێمە رژد بین لەسەر ئەوەی سنوورێک دابنرێ. دەبێ لە رووی یاساییەوە دۆسیەکە بجووڵێنین، چونکە ئەم هەنگاوانە دژی دەستوورن."

سەرۆکی دەستەی گشتیی ناوچە کوردستانییەکان گوتی، هەموو ئەو ناچانەی لەنێو مادەی 140دان ئەوان بە ناوچەی کوردستانی دەزانن و دەشڵێ، "لە دژایەتی بڕیارەکاندا دژی ناوچە کوردستانییەکان هەموو لایەنە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان یەکدەنگن."

ماددەی 140 وەک درێژکراوەی مادەی 58ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان دانراوە. جێبەجێکردنەکەی کە بە 3 قۆناخ دیاری کراوە و دەبوو تا کۆتایی 2007 تەواو بکرایە، بەڵام دوای 18 ساڵ لە تێپەڕبوون بەسەر دوایین وادەی دەستووری تاکو ئێستا جێبەجێ نەکراوە.