سیاسەتی مەرگ و مۆدێرنەی شل لە هەرێمی کوردستاندا

 

لە تێڕوانینی زانستی کۆمەڵناسیی سیاسیی مۆدێرنەوە، کوردستان تەنها جوگرافیایەکی شاخاوی نییە، کە زلهێزەکان لەسەری ململانێ بکەن، بەڵکو بووەتە تاقیگەیەکی کراوە بۆ پیادەکردنی تووندوتیژترین و پێشکەوتووترین فۆرمەکانی دەسەڵات. ئەگەر تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکانی سەدەی بیست و یەکەم وەک هاوێنەیەک بۆ بینینی واقیعی هەرێمی کوردستان و پارچەکانی دیکە بەکاربهێنین، دەبینین قەیرانی کورد تەنها قەیرانێکی نەتەوەیی کلاسیک نییە، بەڵکو دەرەنجامی کەوتنە ناو تۆڕێکی ئاڵۆزە لە (دۆخی نائاسایی)، (سیاسەتی مەرگ) و ژینگەیەکی نێودەوڵەتیی (شل). لەم وتارەدا، ئەو سێ چەمکە تیۆرییە راستەوخۆ و بە قووڵی لەسەر پێکهاتەی سیاسی و ئەمنیی کوردستان جێبەجێ دەکەین.

 

ئەگەر بارودۆخی کوردستان وەک (دۆخی نائاسایی) و تاکی کورد وەک (هۆمۆ ساکەر) سەیربکرێت، ئەوا تیۆریی دۆخی نائاسایی (State of Exception)ی جۆرجیۆ ئاگامبێن، باشترین چوارچێوەیە بۆ تێگەیشتن لە پێگەی یاسایی خاکی کوردستان. لە سیستمی نێودەوڵەتیدا، یاسا و سەروەری بۆ دەوڵەتەکانە، بەڵام کاتێک دەگاتە جوگرافیای کوردستان، دەوڵەتانی ناوچەکە (عێراق، ئێران، تورکیا، سووریا) بە هاوکاریی بێدەنگیی زلهێزەکان، یاسا هەڵدەپەسێرن. خاکی کوردستان کراوەتە زۆنێکی هەمیشەیی نائاسایی؛ واتە ناوچەیەک کە یاسای نێودەوڵەتیی تێدا کار ناکات و دەسەڵاتی دەرەکی دەتوانێت بەبێ لێپرسینەوە هەر جۆرە تووندوتیژییەک پیادە بکات. بەپێی ئەم تیۆرییە، مرۆڤی کورد لەسەر خاکەکەی خۆی دابەزێنراوە بۆ ئاستی ژیانی پەتی یان هۆمۆ ساکەر. (Homo Sacer) هۆمۆ ساکەر ئەو کەسەیە کە لە رووی بایۆلۆژییەوە دەژی، بەڵام لە رووی سیاسییەوە مافی پارێزراو نییە و دەکرێت بکوژرێت بەبێ ئەوەی بکوژەکەی وەک تاوانبار مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. کاتێک فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) لە ئاسمانی هەرێمی کوردستان یان رۆژئاواوە رۆژانە ئۆتۆمبێل، ماڵ و بنکەی هێزەکان دەکاتە ئامانج، یان کاتێک بنکە سەربازییەکان بە مووشەکی بالیستی خاپوور دەکرێن، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەنجوومەنی ئاسایش هیچ سزایەک بەسەر هێرشبەرەکاندا ناسەپێنن. ئەم بێسزاییە (Impunity) سەلمێنەری ئەوەیە کە تاکی کورد لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکاندا وەک (ژیانی پەتی) مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت؛ ژیانێک کە کوشتنی هیچ دەرەنجامێکی یاسایی لێ ناکەوێتەوە.

 

لەلایەکی دیکەوە، چەمکی نێکرۆپۆلەتیکس یان سیاسەتی مەرگ، کە لەلایەن ئاشیل مێمبێ-وە داڕێژراوە، شرۆڤەی ئەو دۆخە دەکات، کە چۆن سەروەری لە سەردەمی ئێستادا تەنها بەڕێوەبردنی ژیان نییە، بەڵکو مۆنۆپۆڵکردنی بڕیاری مەرگە. ئەگەر ئەم تیۆرییە بێنینە سەر جوگرافیای کوردستان، دەبینین شێوازی داگیرکاری و هەژموون گۆڕاوە. دەوڵەتە باڵادەستەکان وەک ئێران و تورکیا، چیتر پێویستیان بەوە نییە بە سەدان هەزار سەربازەوە خاکی کوردستان داگیر بکەن؛ لەبری ئەوە، لە رێگەی کۆنتڕۆڵکردنی ئاسمان و تەکنەلۆژیای سەربازییەوە سیاسەتی مەرگ جێبەجێ دەکەن. لەم چوارچێوەیەدا، گوندەکان، ناوچە شاخاوییەکان و تەنانەت سەنتەری شارەکانی کوردستان گۆڕاون بۆ ئەوەی مێمبێ پێی دەڵێت جیهانەکانی مەرگ. (Death-worlds) جیهانی مەرگ ئەو شوێنەیە، کە خەڵکەکەی لە دۆخێکی بەردەوامی ترسی لەناوچووندان و بڕیاری ژیان و مەرگیان لە دەستی خۆیاندا نەماوە. لە ململانێی وەکالەتیی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێراندا، یان لە ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیادا، خاکی کوردستان وەک سەکۆیەک بۆ ناردنی پەیامی خوێناوی بۆ یەکتر بەکاردەهێنرێت. ئەمە نێکرۆپۆلەتیکسێکی رووتە، کە تێیدا بوونەوەرە بێدەوڵەتەکان (کورد) دەکرێنە قوربانیی نمایشکردنی هێز و سەلماندنی سەروەریی ئەکتەرە دەرەکییەکان بەسەر ئامێرەکانی کوشتندا.

 

لە رەهەندێکی دیکەوە، تیۆریی مۆدێرنەی شل (Liquid Modernity)ی زیگمۆنت باومان، بە قووڵی وەسفی سروشتی هاوپەیمانێتییەکان و سیاسەتی ناوخۆیی کوردستان دەکات. لە مۆدێرنەی شلدا، هیچ شتێک جێگیر و پتەو نییە؛ پەیماننامە ستراتیژییەکان، دۆستایەتییە سیاسییەکان و بەها ئەخلاقییەکان زۆر بە خێرایی وەک شلە دەتوێنەوە و شێوەیەکی نوێ وەردەگرن. لەسەر ئاستی دەرەکی، کورد گەورەترین قوربانیی ئەم سیاسەتە شلەیە. کاتێک هێزە نێودەوڵەتییەکان پێویستیان بە هێزێکی زەمینی بوو بۆ تێکشکاندنی تیرۆر (وەک شەڕی داعش)، کورد کرایە پاڵەوانێکی جیهانی و هاوپەیمانێتییەکی خێرا دروست بوو، بەڵام لە ژینگەی مۆدێرنەی شلدا، ئەم جۆرە هاوپەیمانێتییانە لەسەر بەرژەوەندیی کاتی (Tactical) بونیاد نراون نەک ستراتیژیی درێژخایەن، بۆیە هەرکاتێک بەرژەوەندیی زلهێزەکان لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەکەدا گۆڕابێت، ئەم پەیوەندییە خێرا تواوەتەوە (وەک ئەوەی لە کەرکووک لە ٢٠١٧ و لە رۆژئاوا لە ٢٠١٩ روویدا). کارەساتە گەورەکە لە شرۆڤەی ئەم تیۆرییەدا ئەوەیە، کە مۆدێرنەی شل تەنها سیاسەتی دەرەکی ناگرێتەوە، بەڵکو دزەی کردووەتە ناو پێکهاتەی ناوخۆیی کوردیشەوە. هێزە سیاسی و سەربازییەکانی کوردستان، لەبری ئەوەی لە بەرامبەر ئەم زەردەریایە نێودەوڵەتییەدا ببنە دامەزراوەیەکی نیشتمانیی پتەو و رەق (Solid)، خۆیان بوونەتە پێکهاتەیەکی شل و پەرتەوازە. نەبوونی سوپایەکی یەکگرتووی نیشتمانی، دابەشبوونی ئیدارە و گۆڕانی بەردەوامی هاوپەیمانێتییە ناوخۆییەکان، وا دەکات جەستەی سیاسیی کورد نەتوانێت هیچ بەرگرییەکی پێکهاتەیی لە بەرامبەر سیاسەتی مەرگ و دۆخی نائاسایی وڵاتانی هەرێمیدا بکات. هێزە ناوخۆییەکان لەناو ئەم دۆخە شلەدا، زۆرجار بە ئاسانی دەبنە ئامرازی ئۆبژێکتی بەردەستی نێکرۆپۆلەتیکسی ناوچەکە.

 

لە دەرئەنجامدا، لە رێگەی جێبەجێکردنی ئەم چەمکە تیۆرییانەوە، دەگەینە ئەو شیکارییە قووڵەی کە نەهامەتییەکانی کوردستان تەنها بەرهەمی پێکدادانی چەکداری نین، بەڵکو دەرەنجامی کارکردنی سیستەماتیکی دەوڵەتانی سەروەرن بۆ هێشتنەوەی ئەم جوگرافیایە لە قەفەزی (دۆخی نائاسایی)دا. تا ئەو کاتەی کورد لە ناو سیستەمی جیۆپۆلەتیکیدا وەک هۆمۆ ساکەر مامەڵەی لەگەڵ بکرێت و ئاسمانەکەی گۆڕەپانی نێکرۆپۆلەتیکس بێت، قەیرانەکان بەردەوام دەبن. تێپەڕاندنی ئەم واقیعە، پێویستی بەوەیە کورد خۆی لەو دۆخە شلە پەرتەوازەییە ناوخۆییە رزگار بکات. تاکە رێگە بۆ رووبەڕووبوونەوەی مەکینەی سیاسەتی مەرگ، بونیادنانی پەیکەرێکی سیاسی و سەربازیی ناوخۆیی پتەوە کە لۆژیکی دامەزراوەیی تێیدا سەروەر بێت. تەنها لە رێگەی گۆڕانکاری لە (ئۆبژێکتێکی شل و بێدەسەڵاتە)وە بۆ (سوبژێکتێکی پتەو و خاوەن ئیرادە)، کورد دەتوانێت رێگری لەوە بکات، کە چیتر خاکەکەی تاقیگەی پرۆژە کوشندەکانی ئەوانی دیکە نەبێت و بوونی یاسایی خۆی لە دەرەوەی دۆخی نائاسایی بسەلمێنێت.