Qazî Muhammed ve ailesinin tarihsel direnişi
1946 yılında Mahabad’da kurulan Kürdistan Cumhuriyeti, Çağdaş Kürt Ulusal Hareketi Tarihi’nde eşsiz bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir. Cumhuriyet’in kurucu lideri ve Cumhurbaşkanı Qazî Muhammed, kardeşi ve Savunma Bakanı Seyfî Qazî ile amcasının oğlu Sedrî Qazî, İran ordusunun Mahabad’ı işgal etmesinin ardından tutuklanmış ve göstermelik mahkemelerde yargılanarak idam edilmiştir. Onların savunmaları ve direnişleri, Kürt ulusal hafızasında onur, cesaret ve kararlılığın sembolü olmuştur.
Bu yargılamalara dair en önemli belgelerden biri, dönemin İran Genelkurmay Arşivi için hazırlanan ve aynı zamanda Mehname dergisinde özel sayı olarak yayımlanan raporlardır. Raporda aktarılanlar, Yüzbaşı Kıyomers Salih tarafından kaydedilmiş, İran ordusunun yüksek rütbeli yetkililerine dağıtılmıştır. Daha sonra bu belgelerden yararlanan araştırmacı Sait Veroj, Dadgehîkirina Serokkomar Qazî Mihemed adlı çalışmasında Kürtçe ve Türkçe çevirileriyle kamuoyuna sunmuştur.
Mahabad’ın Düşüşü ve Yargılamaların Başlaması
İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Sovyetler Birliği’nin bölgeden çekilmesiyle İran ordusu Mahabad üzerine yürüdü. Bazı Kürt aşiretlerinin işbirliği ile Cumhuriyet kısa sürede yıkıldı. Qazî Muhammed ve yakınları tutuklanarak Tahran icazetli “meydan mahkemelerinde” yargılandılar.
Sanıklara yöneltilen 12 temel suçlama arasında merkezi hükümete rağmen Cumhuriyet ilanı, Sovyetler ve Azerbaycan’la yapılan anlaşmalar, Kürt bayrağının varlığı ve Kürt parasının basılması gibi konular öne çıkmaktaydı. Qazî Muhammed yalnızca üçüne yanıt verdi, diğerlerinde mahkemeyi gayrimeşru ilan etti.
Qazî Muhammed’in Savunması
Yüzbaşı Kıyomers Salih’in aktardığına göre Qazî Muhammed yargılama boyunca son derece dik ve cesur bir tavır sergiledi. Kanıt talep etti, fakat mahkeme siyasi bir tiyatrodan ibaretti. Özellikle Kürt bayrağının mahkeme üyesi Albay Reza Nikuzade tarafından yırtılıp çiğnenmesi, Qazî’nin öfkesini doğurdu. O an, “Benim için Kürt milletinin özgürlüğü uğruna ölmek, en onurlu ölümdür” diyerek tüm sorulara yanıt vermeyi reddetti.
Mahkeme heyeti daha sonra değiştirilerek yerine Albay Recep Eta atandı. Recep Eta’nın ısrarlı soruları özellikle Molla Mustafa Barzanî üzerine yoğunlaştı. Qazî Muhammed, Barzanî’nin sözlerini aktararak İranlı yöneticilerin zalimliğini yüzlerine vurdu ve Kürt bayrağını Barzanî’ye teslim ettiğini, bir gün mutlaka Kürdistan dağlarının zirvelerinde dalgalanacağına inandığını beyan etti.
Seyfî Qazî’nin Direnişi
Savunma Bakanı Seyfî Qazî, mahkemede kardeşinden daha sert bir tutum aldı. Cumhuriyet için kendi servetinden 2 milyon tümen harcadığını, para için değil onur ve hizmet için görev yaptığını dile getirdi. Albay Nikuzade’nin provokatif soruları karşısında yumruğunu kaldırarak, gerektiğinde fiziksel direniş göstereceğini ilan etti. Mahkemeyi tanımadığını beyan ederek savunmasını noktaladı.
Sedrî Qazî’nin Savunması
Sedrî Qazî’ye ise Barzanî hakkında yazdığı şiir soruldu. O, bu şiiri Barzanî’ye olan sevgisi ve saygısından yazdığını ifade etti. Ancak idam sırası ona geldiğinde, abileri kadar cesur davranamadı. Son anda korku gösterdi, fakat Kürt imamın uyarısıyla vasiyetini yazıp darağacına çıktı.
İnfazlar
Başlangıçta Tahran’da uygulanacağı söylenen idam kararları, Mahabad’ın Çiwarçira Meydanı’nda hayata geçirildi. Qazî Muhammed son vasiyetini yazdı, inancı gereği kurşuna dizilmeyi istedi ama kabul edilmedi. Halkın sloganları eşliğinde darağacına yürüdü. Ardından Seyfî Qazî, devrimci sloganlarla ve askerlere meydan okuyarak idam sehpasına çıktı. Sedrî Qazî ise abilerinin cesur direnişine kıyasla daha zayıf bir duruş sergiledi, fakat o da nihayetinde idam edildi.
Tarihsel Anlam
Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’nin yıkılışı, yalnızca bir devlet deneyiminin sonu değil, aynı zamanda Kürt milletinin kolektif hafızasında direniş ve onurun sembolü haline gelen bir dönemin başlangıcıdır. Qazî Muhammed ve ailesinin yargılama sürecinde sergilediği onurlu tavır, Kürt ulusal bilincinin en güçlü referans noktalarından biri olmuştur.
Bugün Kürt Ulusal Hareketi’nin farklı kesimleri için Mahabad deneyimi, bağımsızlık ve özgürlük mücadelesinin ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.
Kaynaklar
Veroj, Sait. Dadgehîkirina Serokkomar Qazî Mihemed.
Doğan, Kenan Fani. Kürt Tarihi ve Ulusal Mücadele. İstanbul: Avesta Yayınları, 2010.
Baran, Mehmet. Kürtler ve Mahabad Cumhuriyeti. Ankara: Kaynak Yayınları, 2002.
Öztürk, Ali. Kürt Milliyetçiliği ve Tarihi Direnişler. Diyarbakır: Medrese Yayınları, 2015.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
Yorumlar
Misafir olarak yorum yazın ya da daha etkili bir deneyim için oturum açın
Yorum yazın