سعود هاشم*
دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، شانشینەكان و وڵاتە گەورەكانی وەك (رووسیا، ئەڵمانیا، نەمسا، هەنگاریا و خەلافەتی عوسمانی ) هەڵوەشێنرانەوە و چەند دەوڵەتێكی تازە لەسەر بنەمای نەتەوە (جگە لە نەتەوەی كورد) دامەزران.
میراتی خەلافەتی عوسمانی "پیاوە نەخۆشەكە" لە نێوان زلهێزەكاندا بەشكرا، ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە چوارچێوەی رێكەوتننامەیەك لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی كە بە (سایكس – پیكۆ) ناسراوە، لە 1916 دابەشكرا، دوای هەمواری دووەمی ئەو رێكەوتننامەیە، ئەم نەخشەیەی ئێستای وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیلی لێ بەرهەم هات، لەگەڵ هەندێك شوێنی دیكە كە گرنگیی جیۆپۆلیتیك و ئابووریی تایبەتیان هەبوو.
مانگی بە پیت (هلال الخصیب) - (Fertile Crescent)
مانگی بە پیت
مانگی بە پیت
بۆ یەكەمجار شوێنەوارناسی ئەمریكی (جێمس هنری برستد) لە ساڵی 1900 ئەم دەستەواژەیەی بەكارهێنا. مانگی بە پیت ئاماژەیەكە بۆ ئەو خاك و شوێنەی كە گرنگترین و بەپیتترین شوێنە لەسەر ئاستی جیهان لەڕووی (كشتوكاڵ، بازرگانی، سامانی سروشتی، ئاو، مێژوو، شارستانیەت و جیۆپۆلیتیك و...) سنووری ئەم مانگە بەپیتە لە بەشی باشووری رۆژهەڵاتی ئێران، عێراقی ئێستا، سووریا، ئوردن، فەڵەستین و ئیسرائیل و لوبنان پێكدێت.
بەهۆی گرنگیی شوێنەكە، ئەم ناوچەیە لەلایەن زلهێزەكانەوە گرەوێكی زۆری لەسەر كراوە. لە سەروبەندی دابەشكردنی ناوچەكەش، بەریتانیا و فەرەنسا دانوستاندنی چڕیان لەسەر دابەشكردنەكە كرد تا گەیشتن بەو فۆرمەڵە و دیزاینەی كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئێستای لێ دروست بووە.
بەهۆی ئەوەی كوردستانی گەورە دەكەوێتە ناوەڕاستی ئەم مانگە و ویستی دابەشكردن لای زلهێزەكان بۆ میراتی عوسمان كاری لەپێشینەی زلهێزەكان بوو، بەبێ لەبەرچاوگرتنی خواستی كورد بۆ دروستكردنی دەوڵەت لەسەر بنەمای نەتەوە، كوردستان بۆ چوار پارچە بەشكرا، دابەشكردنەكەش بەهۆی پێگە ستراتیژییەكەی و دۆزینەوەی نەوت بوو تێیدا (لە كەركووك).
بەهۆی نەوتی كەركووك و گرنگی و دەوڵەمەندیی ویلایەتی مووسڵ (نەینەوا، كەركووك، هەولێر و سلێمانی) بۆ جاری دووەم رێككەوتننامەی (سایكس پیكۆ) لە نێوان بەریتانیا و فەرەنسا هەموار كرایەوە و ویلایەتی مووسڵ لە فەرەنسا سەندرایەوە و كەوتە ژێر هەژموونی بەریتانیا، چونكە بەریتانیا لە رێگەی تیمێكی شارەزای جیۆلۆژی و وەبەرهێنەرێكی گەورەوە لێكۆڵینەوەی لەناوچەكە كردبوو، ئاگاداری دەوڵەمەندیی ناوچەكە بوو، دركی بە گرنگیی ناوچەكە و كەركووك بەتایبەتی كردبوو لەڕووی نەوت و سامانی سرووشتییەوە.
رۆڵی نەوت لە دابەشكردنەوەی كوردستاندا
دوای سەرهەڵدانی داعش و دەستبەسەرداگرتنی خاكێكی زۆر و دەوڵەمەند بە نەوت و گاز لە (سووریا و عێراق)، داعش لە میدیای خۆیەوە وێنەی لادانی بەربەستی سنووری نێوان (سووریا و عێراق)ی بڵاوكردەوە و رایگەیاند كە "رێككەوتننامەی سایكس پیكۆ كۆتایی هات" و خەلافەت راگەیەندرا، خەلافەتەكە بەو جوگرافیا و خاكەی بەردەستی ئەگەر مابایەوە، دەچووە ریزی وڵاتانی خاوەن یەدەگی گەورەی نەوتی وەك ئەندامانی رێكخراوی ئۆپێك.
رۆژئاوا و ئەمریكا زوو دركیان بەو مەترسییە كرد و هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتییان راگەیاند بۆ دوورخستنەوەی داعش لە بیرە نەوتەكانی (سووریا و عێراق)، چونكە ئاستی بازرگانیی نەوت و پێگەی ئابووریی داعش بەشێوازێك گەشەی كردبوو، چەند وڵاتێك بووبوونە كڕیاری نەوتەكەی و وەك دەوڵەت مامەڵەیان لەگەڵ دەكرد.
ئەمریكا و هاوپەیمانانی بە لەبەرچاوگرتنی نەخشەی وزەی ناوچەكە، هەوڵەكانیان بەو ئاراستەیە دەبەن كە دیسان ناوچەكە لەسەر بنەمای نەخشەی وزە دابەشبكرێتەوە و رۆڵی ئەم فاكتەرە لە سەپاندنی هەژموونی وڵاتانی زلهێز بە ناوچەكانەوە دیارە.
لە دەستپێكی هەڵمەتەكانی ئەمریكا و هاوپەیماناندا، هێڵی سوور كێشرا و بە (سووریا، ئێران، داعش و ئۆپۆزیسیۆنی سووری)یش راگەیەندرا كە رووباری فورات (ناوچەی رۆژهەڵاتی فورات) هێڵی سوورە، ئەمە یەكەم بڕِیاری ئەمریكا بوو لەسەر بنەمای پاراستنی ناوچە نەوتییەكان.
رۆژئاوای كوردستان و رێككەوتنەكانی دابەشكردن
كۆتایی 2018 رۆژنامەی "وۆڵ ستریت جورناڵ"ی ئەمریكی رایگەیاند كە ئەمریكا نەخشەیەكی هاوشێوەی نەخشەكەی سایكس پیكۆی ئامادە كردووە بۆ سووریا و ناوچەكە. لە سەردانی جۆن بۆڵتن (راوێژكاری پێشووی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا) بۆ توركیا، توركیای لە ناوەڕۆكی نەخشەكە ئاگاداركردووەتەوە و لە نەخشەكەدا ئەو شوێنانە دیاری كراوە كە توركیا بۆی نییە بچێتە ناوی، بەڵام رەجەب تەیب ئەردۆگان، سەرۆك كۆماری توركیا لە سەردانەكەی بۆڵتن و نەخشەكەی ئەمریكا نیگەران بوو.
رۆژنامە ئەمریكییەكە ئەوەشی ئاشكرا كردبوو كە ئامادەكار و دیزاینەری نەخشەكە جەیمز جێفری (نێردەی تایبەتی ئەمریكا بۆ كاروباری سووریا)یە.
نەخشەی ئەمریكا و پلانی توركیا
توركیا بە داگیركردنی پانتایی رۆژئاوا بە قووڵایی 32 كیلۆمەتر، دەست بەسەر 70%ی نەوتی رۆژاوای كوردستان و 50%ی نەوت و گازی سووریادا دەگرێ .
ناوچەی ئارام كە توركیا بانگەشەی بۆ دەكات، شوێنێكی دەوڵەمەندە بە سامانی سرووشتی و خاوەن یەدەگێكی گەورەی نەوت و گازە. بەپێی راپۆرتێكی "زە ناشناڵ ئینترێست" كە پشتی بە زانیارییەكانی زانكۆی دیمەشق بەستووە، یەدەكی نەوتی ئەو ناوچەیە بە 3.15 ملیار بەرمیل نەوت دەخەمڵێنرێت (یەدەكی پشتڕاستنەكراوە).
پلانەكەی توركیا بۆ ناوچەی ئارام واتا دەستگرتنە بەسەر بیرە نەوتەكانی رمێلان و سوەیدا و مالیكیە كە كێڵگە نەوتەكانی ئەو ناوچەیە توانای بەرهەمهێنانی 200 هەزار بەرمیل نەوتیان لە رۆژێكدا هەیە. ناوچەكە 1322 بیرە نەوت و 25 بیری گاز لەخۆدەگرێ.
ئەگەر ئەو پلانەی توركیا نەخشەی بۆ داناوە سەربگرێ، ئەوە كارتی وزە لەژێر دەستی رۆژاوای كوردستان دەردێت و هەرێمی كوردستانیش لەگەڵ رۆژاوا دادەبڕێ، بەڵام بەپێی گۆڕانكارییەكان و هەڵوێستی ئەمریكا كە رایگەیاندووە پارێزگاری لە ناوچەكە و كێڵگە نەوتییەكان دەكات، توركیا تەنیا لە ناوچەكانی (سەرێكانی و گرێ سپی) و چەند شوێنێكی دیكەی سنووری دەتوانێ جێگیربێ. هێڵی گواستنەوەی M4 و M5 كە ترانزێتی نێودەوڵەتین، وەك هێڵی سوور بۆ توركیا دیاری كراوە.
بەمەش لە دەروازەی سنووری سێمالكاوە (سێگۆشەی سنووری عێراق، توركیا و سووریا) تاوەكو كێڵگە نەوتییەكانی پارێزگای رەققە دەكەونە ژێر هەژموونی ئەمریكا، بە واتایەكی دیكە تەواوی سەرچاوەی سروشتی بە نەوت و گازی سووریاوە دەكەوێتە ژێر دەستی ئەمریكا.
سێگۆشەی سنووری و نەوت
ناوچەی سنووری نێوان هەرێمی كوردستان (عێراق) و توركیا و سووریا، ستراتیژیترین شوێنی ناوچەكەیە، هەر یەك لە ئەمریكا و رووسیا هەوڵی نزیكبوونەوە لەو شوێنە دەدەن، مانگی رابردوو رژێمی رووسیا و وەزیری دەرەوەی رووسیا بە فەرمی رایانگەیاند كە دەبێ هێزی سووری بگەڕێتەوە دەروازەی نافەرمیی سێمالكا.
بەپێی توێژینەوە جیۆلۆژییەكان، ناوچەی سێگۆشەی سنووری ناوچەیەكی دەوڵەمەندە بە نەوت و گاز لە دیوی سووریا و هەرێمی كوردستان، بە سەدان بیر لەم سنوورە لێدراون و تا ئێستا نەوتیان لێ دەردەهێنرێ.
دوای 16ی ئۆكتۆبەری 2017، بەهۆی گرنگیی ئەم ناوچەیە، سوپای عێراق و حەشدی شەعبی هەوڵێكی زۆریان دا دەست بەسەر ئەو ناوچەیەدا بگرن، بەڵام شكست بە هەوڵەكانیان هێنرا، بەمەش هەرێمی كوردستان لە گەمارۆیەكی مەترسیدار رزگاری بوو كە وای دەكرد كارتی وزە و جیۆستراتیجی لەبەردەست بێتە دەرەوە.
ماوەی پێنج ساڵە رووسیا هەوڵدەدات بگاتە سێگۆشەی سنووری سووریا، توركیا و هەرێمی كوردستان، چەند جارێكیش شارەزایانی جیۆلۆجی و نەوتی كۆمپانیای رووسنێفت سەردانی سێگۆشەی سنوورییان كردووە و گەڕانی مەیدانییان لە ناوچەكەدا هەبووە.
كۆمپانیا نەوتییەكانی رووسیا بە تایبەتیش رووسنێفت داوای چەند كێڵگەیەكی نەوتی سنووری ناوچەكەی لە حكومەتی هەرێمی كوردستان كردووە، بەڵام تا ئێستا لەسەر هیچ رێككەوتنێك بۆ وەبەرهێنان لە كێڵگە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ سووریا و ناوچەكانی دیكەی ژێر دەسەڵاتی عێراق رێكنەكەوتوون.
دەروازە و رێڕِەوە نەوتییەكان لە نەخشە تازەكەدا
توركیا ئێستا رۆڵێكی گرنگی لە گواستنەوەی وزەی جیهانیدا هەیە، وەك شوێنێكی ترانزێتی نێودەوڵەتی مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت و دەروازەیەكی گرنگی وزەی جیهانە لە نێوان ئەوروپا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، رۆژانە نەوت و گاز بەناو خاكی توركیادا بۆ ئەوروپا هەناردە دەكرێت.
توركیا هەوڵێكی زۆر دەدات تاوەكو خۆی وەك دەروازەی گواستنەوەی نەوت و گازی سروشتی بهێڵێتەوە و پێگە ستراتیژییەكەی لەدەست نەدات، چونكە هەر ئەم پێگە ستراتیژییەیەتی كە وایكردووە بەرامبەر ئەوروپا و ئەمریكا سەقفی داواكارییەكانی بەرز بكاتەوە و پێداگرییەكانی توندتر بكات لەسەر پرسە نێودەوڵەتی و هەرێمییەكان بەرامبەر رۆژئاوا و ئەمریكا بە تایبەت.
ئەمریكا و وڵاتانی ئەوروپا هەوڵدەدەن رێڕەوێكی دیكەی هەناردەكرنی نەوت و گاز بەدەر لە توركیا بدۆزنەوە، بۆ ئەمەش تەنیا ئوردن دەتوانێ ئەم رۆڵە بگێڕێ، چونكە سیستەمی سیاسی ئەو وڵاتە جێگیرە و خاوەن پێگەیەكی بەهێزی هەرێمییە و سیاسەتی دەرەوەی هاوسەنگە لەگەڵ ئەمریكا، بەریتانیا، ئیسرائیل و وڵاتانی ئەوروپی، بۆیە عێراق خەریكی زیندووكردنەوەی پڕۆژەیەكی لەوجۆرەیە، بەتایبەت دوای كێشەكانی گەرووی هورمز لە نێوان (ئێران، ئەمریكا و سعودیە) و دروستكردنی گرفت بۆ تانكەرەكانی نەوت.
پرۆژەی گواستنەوەی نەوتی عێراق و هەرێمی كوردستان رۆڵێكی گرنگ دەگێڕێ لە دابینكردنی وزەی جیهانی و دوورخستنەوەی هەژموونی توركیا و سەربەخۆیی زیاتر لە هەناردە و فرۆشتنی نەوت و گاز.
لەلایەكی دیكەوە رووسیا هەوڵی جدی دەدات كە لە داهاتوودا هەژموونی بەسەر هەناردەی گازی سروشتیی عێراقدا هەبێ .
دوای نەمان و تێكشكاندنی داعش وێنەكە روونتر بووەتەوە كە بۆچی ململانێكان فۆكەسیان خستبووە سەر شوێنە ستراتیژییەكان و ناوچە دەوڵەمەندەكان، رەنگە ئێستا تۆزێك وێنەكە روونتر بووبێتەوە كە بەشێكی ململانێكان شەڕێكی ستراتیژی بووە بۆ دۆزینەوەی رێڕەوەكانی هەناردەكردن و بە تایبەت هەناردەی گازی سرووشتی كە دەمێكە قەتەر هەوڵی گەیاندنی گازی سروشتی دەدات بۆ ئەوروپا بەڕێگەی بۆری، چونكە گواستنەوەی گاز بە رێگەی تانكەر خەرجی زۆرە و قازانجی كەمە.
رەنگە ئەم ویستەی قەتەر بۆ هەناردەكردنی گازی سرووشتی هەوێنی ئەو پلانە بێ كە لەنێوان (توركیا و ئێران و قەتەر) هەیە، هەر ئەوەش وای كردووە لەڕووی سیاسیەوە نزیكبوونەوەیەكی زۆر لە نێوانیان هەبێت، بەڵام ئەم پرۆژەیە تا چەند دەچێتە بواری جێبەجێكردن؟ ئەوە پەیوەستە بە پێگەی ئێران و توركیا لە ناوچەكە و گۆڕانكاری لە هاوكێشە سیاسییەكان .
دەكرێ بڵێین دوای نەمانی داعش، وڵاتانی وەكو رووسیا و ئەمریكا، هاوشێوەی رۆژگاری دوای رووخانی خەلافەتی عوسمانی، دووبارە خەریكی رێكخستنەوەی نەخشەی ناوچەكەن، بەڵام ئەمجارە دابەشكرنەكە بەپێی نەخشەی وزەی ناوچەكەیە و بەپێی یەدەگی نەوتی و سامانی سرووشتیی ناوچەكانە و هەریەك لە وڵاتانی زلهێز پشكی خۆیان لە كێكەكە دەبەن و دەكرێ نەخشەی ئەمجارە ناو بنێین (سایكس پێترۆ) لە بری (سایكس پیكۆ).
* سعود هاشم، بەڕێوەبەری پەیمانگەی كوردستان بۆ وزە لە كێڵگه نەوتییەكانى سێگۆشەى سنووری نێوان عێراق و سووریا و توركیا
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ