دامەزراوەی سەنچری لە ئەمریکا: چاکسازیی ریشەیی لە عێراق نەکرێت، هەڵبژاردن ناتوانێت زۆر شت بگۆڕێت

 

 

لە راپۆرتەکەدا باس لە کڕینی دەنگیش کراوە و دەڵێت، "نرخەکەی تاوەکو 400 دۆلار بەرزبووەتەوە." بەرپرسانی حیزبەکان و ئەندامانیان لە بەغدا و پارێزگاکانی دیکە، کارتی دەنگدانی بایۆمەتری بەو نرخە دەکڕن و بە شێوە و تەکنیکی جیاواز دەنگیان لێ وەردەگرن.

 

دامەزراوەی سەنچری نووسیویەتی، "لە بانگەشەدا لە بەغدا و بەتایبەت لە کەڕادە، سەتان پۆستەر و رووخسار شارەکەی داپۆشیوە، بەربژێران سەردانی قاوەخانەکان دەکەن، تەنانەت وەزیرەکانیش لە کاروانی گەورەی خۆیان دادەبەزن بۆئەوەی لەگەڵ خەڵکی ئاساییدا تێکەڵ بن.''

 

 

حیزبە سیاسییەکان لە عێراق هەڵبژاردنەکە بە گرنگ و چارەنووسساز دادەنێن و رۆژانە داوای بەشداری کارای خەڵك دەکەن، بەڵام بەپێی راپۆرتەکە، "زۆربەی دەنگدەران هێشتا هەست بە پەراوێزخستن دەکەن، تەنیا ئەو کەسانەی راستەوخۆ سوودمەند دەبن لە سیستمی سیاسی ئێستا – ئەفسەرانی پۆلیس، فەرمانبەرانی حکومەت، ئەندامانی حیزبەکان، ئەوان گەرموگوڕن."

 

نووری مالیکی، سەرۆکی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا دوو رۆژ لەمەوبەر باسی رووداوەکانی ناوچەکەی کرد و بەشداریی خەڵکی بۆ نەهێشتنی دەرفەت بۆ دەستوەردان لە عێراق بە گرنگ دانا، بەپێی راپۆرتەکەی دامەزراوە ئەمریکییەکە، "هەڵەیە هەڵبژاردنەکان وەکو گشتپرسییەک لەسەر حیزبە شیعەکان یان گرووپەکانی نزیکی ئێران سەیر بکرێت، چونکە خەڵکی ئاسایی لە عێراق کەمتر نیگەرانن لە مانۆڕە جیۆپۆلەتیکییەکان یان دابەزینی کاریگەریی ناوچەیی ئێران، لەجیاتی ئەوە، ئەوان نیگەرانن لە نەبوونی هەلی کار و داوای سەرەکییان ئەوەیە خێزانەکانیان خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانیان دەستبکەوێت."

 

لەبارەی پەیوەندی عێراق و ئەمریکا راپۆرتەکە ئاماژە بە قۆناخی داهاتوو لەنێوان هەردوو وڵات دەکات و دەڵێت، "بەرپرسانی ئەمریکا باشترە گرنگی بە گەشەی دیموکراسیی عێراق بدەن، عێراق وڵاتێکی گرنگی ناوچەکەیە و گەشەکردنی زیاتر لە ئایدیۆلۆژیای حکومەتەکەی – کلیلێکی راستەقینەیە بۆئەوەی ببێتە هێزێکی ئەرێنی لە ناوچەیەکی ناسەقامگیردا."

 

 

سەرەڕای ئەو ئارامییە رێژەییەی عێراقییەکان لە چەند ساڵی رابردوودا بەدەستیان هێناوە، بەپێی راپۆرتەکە، "زۆربەی هێشتا بەدەست کێشەکانەوە دەناڵێنن، و ناڕازین لەحیزب و لایەنەکان."

 

خزمەتگوزارییە گشتییەکان هێشتا لە "ئاستێکی زۆر خراپدان" سەرەڕای بوونی سامانی نەوتیی زۆر، بەپێی راپۆرتەکە، "بڕانی کارەبا شتێکی ئاساییە و تەنانەت خەڵک هەر باسی ناکات، قەیرانی ئاو قووڵ بووەتەوە بەپێی  وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاوی عێراق، ساڵی 2025 دەبێتە وشکترین ساڵ لە عێراقدا لە دوای ساڵی 1933، بە جۆرێک کە یەدەگی ئاو لە 21 ملیار مەتری سێجاوە بۆ کەمتر لە نیوەی ئەو بڕە لە ماوەی یەک ساڵدا دابەزیوە."

 

راپۆرتەکە ئەو دوو خاڵە وەکو نیشانەیەکی زەقی پێش هەڵبژاردن و ناڕەزایەتی خەڵک دەبینێت و دەڵێت، "بەشداریی گەنجان کێشەیە لەو هەڵبژاردنەدا، چونکە گەنجان کەمتر لە عێراقییە بەتەمەنەکان دەنگ دەدەن." ئەم نەوەیەی دوای ناسەقامگیریی 2003ی عێراق لەدایک بووە، گومانێکی قووڵی بەرامبەر بە سیاسەتی هەڵبژاردن هەیە، و هەڵبژاردنەکان وەکو "دووبارە بەکارهێنانەوەی کورسییەکانی دەسەڵات" دەبینن نەک دروستکردنی گۆڕانکاریی مانادار."

 

سەرەڕای گەشەی بەردەوامی دانیشتووان لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا و گەیشتنی ملیۆنان کەس بۆ تەمەنی دەنگدان، بەڵام راپۆرتەکە دەڵێت:"کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق تەنیا 21.3 ملیۆن دەنگدەری بۆ هەڵبژاردنەکانی 11ی تشرینی دووەم تۆمار کردووە، کەمترە لە ژمارەی دەنگدەرانی تۆمارکراو لە هەڵبژاردنی پێشوودا، نزیکەی 8 ملیۆن کەس لە تەمەنی دەنگداندا بڕیاریان داوە خۆیان بۆ هەڵبژاردنەکە تۆمار نەکەن، بەپێی شیکردنەوەی راپۆرتەکە، "تەنانەت ئەگەر نزیکەی 9 ملیۆن دەنگ بە گشتی بدرێت، وەک شیکەرەوەکان چاوەڕێ دەکەن، و رێژەی بەشداریی فەرمی بە 42% تۆمار بکرێت، ئەوا رێژەی راستەقینەی بەشداریی پێگەیشتووان نزیکەی 30% دەبێت لە کۆی ئەوانەی لەو تەمەنەدان لە عێراق."

 

 

بێهیوایی لە هەڵبژاردندا بەردەوامیی دۆخێکی درێژخایەنە لە عێراقدا. رێژەی بەشداریکردنی دەنگدەران لە ساڵی 2005ەوە بەردەوام لە دابەزیندایە، ئەمەش بەپێی راپۆرتەکە:" قەیرانی رەهایی دیموکراسییە لە عێراقدا."

 

بەپێی راپۆرتەکە، "بەرپرسانی عێراق خۆیان ئەم بێهیوابوونە گشتییەیان دەوێت، چونکە ئەمە رێگەیان پێدەدات سەرنج بخەنە سەر هاندانی لایەنگرانی خۆیان لە کاتێکدا رای گشتی بێلایەن لە دەنگدان بێهیوا دەکەن."

 

کەمبوونەوەی رێژەی بەشداریکردن لە بەرژەوەندیی حیزبە سیاسییەکانە کە خاوەنی بنکەیەکی دەنگدەریی کاران – بەتایبەتی ئەوانەی دەستیان بە سەرچاوەکانی دەوڵەت، تۆڕەکانی پاداشت و گرووپە چەکدارەکان دەکات. چونکە بەرپرسان دەتوانن سەرنج بخەنە سەر بنکەی دەنگدەرانی خۆیان بەبێ ئەوەی سەرچاوەکان بەفیڕۆ بدەن بۆ بردنەوەی زۆرینەی دەنگدەرانی خۆڵەمێشی یان بێلایەن، چونکە پشت بەوە دەبەستن ئەو کەسانە هەر دەنگ نادەن.

 

 

ئەنجامی هەڵبژاردنەکە کەمتر پەیوەندی بەوە دەبێ کە کام حیزب کورسی دەباتەوە، بەڵکو زیاتر پەیوەندی بەوەوە هەیە ئایا دیموکراسیی عێراق دەتوانێت لە مۆدێلی ئێستای باڵادەستەوە بەرەو حوکمڕانییەکی زیاتر لێپرسینەوە و وەڵامدەر گەشە بکات یان نا.

 

لە راپۆرتەکەدا هاتووە، "دەنگە ئۆپۆزیسیۆنە سەرەکییەکان وەک شوێنکەوتووانی موقتەدا سەدر، هەڵبژاردنەکە بایکۆت دەکەن، کە ئەمەش لەوانەیە ئاڵۆزییە سیاسییە راستەوخۆکان کەم بکاتەوە،لەوانەیە پێکهێنانی حکومەت دوای هەڵبژاردن خێراتر بکات لەوەی پێشتر هەبووە. (دوای هەڵبژاردنی 2021، پێکهێنانی حکومەت ساڵێکی خایاند)، بەڵام بەپێی راپۆرتەکە، ئەم بایکۆتانە لەوانەیە رەوایی هەڵبژاردنەکەش کەم بکاتەوە."

 

لە هەمان کاتدا، حکومەتەکەی محەممەد شیاع سوودانی هەوڵی داوە خۆی وەک بەهێزکەرەوەی دەوڵەت لە دژی ئەو لایەنانەی بیروباوەڕی ئایدیۆلۆژییان هەیە، پێشان بدات. بەڵام هەڵبژاردنەکانی 11ی تشرینی دووەم بەپێی راپۆرتەکە، "ناکرێت وا چاوەڕێ بکرێت کە واقیعی سیاسەتی سازان عێراقدا بگۆڕێت." بەرژەوەندی و ناکۆکیی تائیفی هێشتا دوو رووی دراوی ململانێکانن لە عێراقدا.

 

 

ئەزموونی دیموکراسیی عێراق بەردەوامە، بەڵام بەپێی راپۆرتەکە، بەردەوامییەکەی بەندە بە چارەسەرکردنی ئەو دابڕانە بنەڕەتییەی نێوان سیاسەتڤانان و خواستی خەڵک بۆ حوکمڕانییەک کە توانای لێپرسینەوە هەبێ و بژێوی ژیانیشیان باشتر بکات.

 

بۆ ئەوەی دیموکراسی مانادار بێت نەک تەنها رووکەش بێت، بەپێی راپۆرتەکە، "حکومەتی داهاتووی عێراق – هەرچییەک لە دەنگدانی تشرینی دووەم دەربچێت – دەبێت کێشە بنەڕەتییەکان چارەسەر بکات.''

 

بەڵام تاوەکو ژیانی رۆژانەی خەڵک چاک نەکرێت و  هەلی کار و خزمەتگوزارییە گشتییەکان بە شێوەیەکی متمانەپێکراو کار نەکەن، هەروەها گەندەڵی رووبەڕووی لێپرسینەوەی راستەقینە نەبێت، عێراقییەکان بە مافی خۆیان دەزانن گومانیان هەبێت کە هەڵبژاردنەکان بە تەنیا بتوانن بارودۆخی ژیانیان بگۆڕن."

 

بۆیە ئاڵنگاری بۆ سیاسەتڤانانی عێراق تەنیا بردنەوەی دەنگ نییە؛ بەڵکو بەدەستهێنانی رەواییە کە لە جێبەجێکردنی بنەڕەتیترین بەڵێنەوە سەرچاوە دەگرێت.

 

دامەزراوەکە لەبارەی قۆناخی داهاتوو دەڵێت، "هەڵبژاردنی تشرینی دووەمی عێراق دیاری دەکات ئایا وڵات دەتوانێت لەسەر سەقامگیریی ئەم دواییە بونیات بنێت بۆ چارەسەرکردنی ئاڵنگارییەکانی حوکمڕانیی قووڵتر، یان بەردەوامبوونی ململانێی بەرپرس و حیزبەکان و پشتگوێخستنی داوای خەڵک و مانەوەی سووڕەکانی قەیران و رێککەوتنی کاتی درێژە پێدەدات کە سیاسەتی عێراقیان لە دوای ساڵی 2003ەوە دیاری کردووە."

 

کێبڕکێی راستەقینە بەپێی راپۆرتەکە سەرنجی لەسەر گفتوگۆکانی پێکهێنانی هاوپەیمانێتی دوای هەڵبژاردن بێت نەک خواستی دەنگدەران.

 

ئەم واقیعە وای کردووە زۆرێک لە عێراقییەکان بگەنە ئەو ئەنجامەی گۆڕانکاریی مانادار ناتوانێت تەنیا لە رێگەی سندوقەکانی دەنگدانەوە بێت.