باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە عێراق: بایدن سیاسەتێکی تایبەتی بۆ عێراق نییە

باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە عێراق رایگەیاند، ئیدارەی بایدن لە ئەمریکا تاکو ئێستا سیاسەتێکی تایبەت و نووسەری بۆ عێراق نییە، ئەگەرچی لە روانگەی واشنتنەوە وڵاتێکی ستراتیژییە و لە ئەفغانستانیش گرنگترە. بە گوتەی ئەو بەرپرسە، یاریدەدەری وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بۆ کاروباری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست هێشتا دەستبەکار نەبووە، "تەنانەت سیناتۆرەکانیش پەسەندیان نەکردووە".

دۆگڵاس سیڵیمان لە ساڵانی نێوان 2016 – 2019 باڵیۆزی ئەمریکا بووە لە بەغدا، پێشتریش ماوەی دوو ساڵ باڵیۆز بووە لە کوەیت. سیڵیمان لە میانەی بەشداریکردنی لە بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆ، کە بێستوون عوسمان کاژێر 22:00 پێشکێشی دەکات، ئاشکرای کرد کە هێشتا ئیدارەی بایدن هیچ سیاسەتێکی دیاریکراو و نووسراوی بۆ عێراق نییە، تاکو لە وەزارەتی دەرەوە کاری لەسەر بکرێت. "ئێستا ئەمریکا تەنیا سەرنجی لەسەر کاروباری نێوخۆی خۆیەتی، کاتێکیش دەڕوانێتە سیاسەتی دەرەوە، بەپێی ریزبەندی، چوارەم یان پێنجەم خاڵی لەپێشینەی ئیدارەی بایدن پرسێکی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستە، بەتایبەتیش رێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران". بە گوتەی ئەو، هێشتا یاریدەدەری وەزارەتی دەرەوە بۆ کاروباری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەستبەکار نەبووە.

باڵیۆزەکەی پێشووی ئەمریکا تیشکی خستە سەر رێککەوتنی ستراتیژیی نێوان واشنتن و بەغدا، کە یەکێک لە لێکەوتەکانی کشانەوەی هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکایە لە عێراق. "رێککەوتنی ستراتیژی بۆ عێراق باش دەبێت، بۆ ئەمریکاش دەبێتە سیاسەتێکی هاوسەنگ. بەڵام دەمەوێت ئەوەش بڵێم کە کشانەوەی تەواوەتیی سەربازیی ئەمریکا لە عێراق روونادات. بەو واتایەی ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا لە عێراق بەردەوام دەبێت."

 

 

دەقی هەڤپەیڤین لەگەڵ دۆگلاس سیڵیمان، باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە عێراق

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: زۆر سوپاس، خۆشحاڵم کە لەگەڵتانم لە رووداو. دەمەوێت سڵاو بۆ هەموو بینەرانتان بنێرم لە هەرێمی کوردستان و لەهەر شوێنی دیکە لە جیهاندا.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: بە بۆچوونی من ئەنجامەکانی گفتوگۆیەکە بۆ عێراق باش دەبێت و سیاسەتێکی هاوسەنگیش دەبێت بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە سەردەمی ئیدارەی ترەمپدا، کاتێک ئەم خولەی گفتوگۆی ستراتیژی دەستی پێکرد، جەختی سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر عێراق ئەوەبوو گوشاری زیاتر بخاتە سەر ئێران، کەمتر وەک سیاسەتێکی تایبەتمەند بە عێراق مامەڵەی لەگەڵ کێشەکانی عێراق دەکرد. پێموایە سەرۆک بایدن، کە لە ئیدارەی باراک ئۆباما جێگری سەرۆکی ئەمریکا بوو، زانیاری زۆری لەبارەی عێراق هەیە، بیرۆکەی زۆری هەن لەبارەی سیاسەتێکی سەربەخۆ لە عێراق. سیاسەتێک بۆ عێراق کە نەبێتە پەراوێزی سیاسەتی بەرامبەر ئێران. 

 

بەشێک لە گفتوگۆی ستراتیژی کە هەواڵەکان باسی دەکەن، رێککەوتنێکی ئەمریکا بوو بۆ کشاندنەوەی هەموو هێزە شەڕکەرەکانی لە عێراق تاوەکو کۆتایی ئەمساڵ. ئەمە دەستکەوتێکی زۆر بچووکی ئەو رێککەوتنەیە، چونکە ئێستا سەربازە ئەمریکییەکان رۆڵێکی زۆر کەمی شەڕکەرانە لە رووبەڕووبوونەوەی داعشدا دەبینن. زۆرینەی هێزە شەڕکەرەکان لە ساڵانی 2017 و 2018ـدا، واتە دوای شکانی راستەقینەی داعش، کشانەوە.

 

 ئەوەی رەنگە گرنگتر بێت ئەوەیە هەندێک سەرنج لەسەر ئابووری و یارمەتیدانی عێراقە بە 155 ملیۆن دۆلار. هەروەها بەرزکردنەوەی ئاستی مامەڵەی بازرگانیی لەنێوان ئەمریکا و عێراق. سەرەڕای سووربوونی ئیدارەی ئەمریکا لەسەر ئەوەی گەشەپێدانی ئابووری عێراق و زۆرکردنی سەرچاوەکانی داهات و بەستنەوەی ئابووری عێراق بە جیهانەوە هێندەی باشکردنی بارودۆخی ئەمنی عێراق بۆ داهاتووی وڵاتەکە گرنگە.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: ئەوە پرسیارێکی زۆر قورسە. خۆزگە توانیبام داهاتوو بزانم و وەڵامێکی روونم دابووایەوە. دابەشبوونێکی زۆر روون لەنێوان کۆمەڵگەی شیعە و هێزە سیاسییە سەرەکییە شیعەکاندا هەیە. هەمووان بینییان لە کاتی خۆپیشاندانەکانی بەغدا و باشووری عێراق، زۆر گەنجی عێراقی هەبوون خواستێکی بەهێزیان هەبوو کە ناسنامەیەکی نوێی عێراقی دروستبکەن، دروشمی "نیشتمانێکمان دەوێت"ـیان بەرزکردبووەوە، ''ئێمە وڵاتێکمان دەوێت ئێمە نیشتمانێکمان دەوێت"، یەکێکبوو لە دروشمە سەرەکییەکانی خۆپیشاندانەکان. هەڵبەت خۆپیشاندانەکان نە سێکیولار بوون نە ئایینی، بەڵکو نیشتمانیی بوون. وڵاتێکیان دەویست کە بتوانن شانازی پێوە بکەن. عێراقییەکان چاوەڕوانی حکومەتێکی کاراترن، عێراقییەکان چاوەڕوانی کۆتاییهێنان بە گەندەڵی دەکەن، کە وایکردووە سەخت بێت لە رووی سیاسی و ئابوورییەوە بەرەوپێش بچن.  نازانم دوای مانگی کانوونی یەکەم ململانێی تایفەگەرایی دروست دەبێت یان نا، بەڵام دڵنیام کە خواستێک دەبێت بۆ دروستبوونی جۆرێکی جیاوازی حوکمڕانی لە عێراق. هەندێک کەس پێیان باشترە حکومەتێکی شیعی ناسیۆنالیست ببینن، هەندێکی دیکەش پێیان باشترە حکومەتێکی بنئاژۆخوازی ئیسلامیی ببینن. وەک ئەو پاشماوەیەی داعش کە لە هەندێک بەشی عێراقدا ماوە. پێموایە ئەو دەنگانە کەمینە دەبن، بەڵام پیشانیدەدەن کە هاوشێوەی رابردوو خواستی بەکارهێنانی تووندووتیژییان هەیە.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: بە بۆچوونی من هاوشێوەی ئەوەی ئێستا دەبینرێت، تێکەڵەیەک دەبێت لە سەقامگیری و ناسەقامگیری. بەوپێیەی ئەمریکا رۆڵێکی بچووکی شەڕکەرانە لە رووبەڕووبوونەوەی داعشدا دەگێڕێت، رەنگە دوای 31ی کانوونی یەکەم گۆڕانکارییەکی بچووکیش لە شێوازی رووبەڕووبوونەوەی داعشدا ببینین لەلایەن سوپای عێراقی و حەشدی شەعبی و پێشمەرگە، بەڵام پێموانییە کشانەوەی ئەمریکا ببێتە هۆی ناسەقامگیری. بەڵکو رەنگە ببێتە هۆی زیادبوونی هێرشی داعش لەو ناوچانەی کە پێشتر نەیاندەتوانی هێرشیان بکەنە سەر بەهۆی چاودێری ئەمریکا بەسەر ئەو ناوچانەوە، بەڵام واقیعەکە بەوشێوەیەیە کە سوپای عێراق و پێشمەرگە زۆرینەی ئەرکی رووبەڕووبوونەوەی داعشیان گرتووەتە ئەستۆ. پرسی هەڕەشەی تووندووتیژیی میلیشیا شیعەکان، بەتایبەتی لەلایەن حەشدی شەعبی، کەمتر پەیوەستە بە 31ی مانگی کانوونی یەکەم، رەنگە زۆرتر پەیوەست بێت بە هەڵبژاردنەکانی ئۆکتۆبەر و دۆخی پەیوەندییەکانی ئێران و ئەمریکا و ئەنجامی دانوستاندنەکانی ڤیەننا لەسەر رێککەوتنی ئەتۆمی.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: نەخێر.. من لە دوای ئەو رۆژە پێشبینی دەستێوەردانی زیاتری ئێران ناکەم، چونکە ئێرانییەکان لە رۆڵی هێزە ئەمریکییەکان لە عێراق تێدەگەن. تەنانەت حکومەتی عێراقیش ئەوەی روونکردووەتەوە کە دوای کشانەوەی هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکا، راهێنەرە ئەمریکییەکان دەمێننەوە، بوونی راوێژکاری سەربازی و هاریکاریی سەربازیی ئەمریکا بۆ سوپای عێراق و دەزگای رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر و هێزی ئاسمانی و دەریایی و پێشمەرگە بەردەوامدەبێت، ئەوە ناگۆڕێت. پێموایە، ئەوەی دوای ئەوکاتە دەیبینین زیادبوونی گوشاری ئێران یاخود شیعە ناسیۆنالیست و میلیشیا شیعەکانی نزیک لە ئێران دەبێت. بە ئامانج گرتنی پێگە رۆژئاواییەکان و پێگەی هاوپەیمانان، وەک چۆن لە رابردوودا بینیمان، دەبینین. من ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی کشانەوەی هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکا وەک هەوڵی راگەیاندنی سەرکەوتن دەبینم. لەکاتێکدا زۆربەی میلیشیا شیعەکان ئاگاداری ئەوەن بارودۆخەکە زۆر کەم دەگۆڕێت و بوونی سەربازیی ئەمریکا لە عێراق هەر دەمێنێت، بەڵام بابەتەکە ئەوەیە کە ئەمریکا رۆڵی شەڕکەرانەی نامێنێت، هەروەها ئەو هێزە شەڕکەرانەش تەنیا لە رووبەڕووبوونەوەی داعشدا بەشداربوون. ئەوەش لە چەند دۆخێکی زۆر سنوردار و دیاریکراودا، زیاتر رۆڵیان راهێنان و پێدانی راوێژ و هاریکاری بووە لەدوای کۆتاییهێنان بە شەڕی دژ بە داعش لە ساڵی 2017.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: ئەوە روونە کە تورکیا بە شێوازی سەربازی لە باکووری عێراق چالاکە، بێگومان هێزی سەربازی لە هەرێمی کوردستان لە پارێزگای دهۆک هەیە، هەروەها لە بەشێکی پارێزگای نەینەوا لە نزیک باشیک. بۆردوومانی ئاسمانی و چوونە ناوەوەی تورکیا لە چیاکانی باکووری هەرێمی کوردستان چەند دەیەیەکە هەیە.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: وەک گوتم لە پارێزگای نەینەوا هەن، هەرچەند لە شاری موسڵ و دەوروبەری نین. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە بەداخەوە هەندێک لەو سیناریۆیانەی لە 2018دا بینران، دووبارە دەبنەوە. هەندێک لە بەربژێرەکانی سەربە لایەنێکی ناوچە سوننەنشینەکان لەلایەن حکومەتێکی دەرەکییەوە پشتیوانی دەکران و بەربژێرەکانی سەر بە لایەنێکی دیکە لەلایەن حکومەتێکی دیکەوە پشتیوانی دەکران. راستییەکەی پێمناخۆشە کە دەستێوەردانی تورکی لە ناوچە سوننەنشینەکاندا ببینم، چونکە بەکردەیی کار دەکاتە سەر درزخستنە نێو یەکگرتوویی دەنگی سوننەکان. حەزیش ناکەم کە سیاسەتی عێراق تەنیا لەسەر بنەمای مەزهەبی و تائیفی بێت، بەڵام لە راستیدا سیاسەتەکە لەسەر بنەمای دابەشبوونی جوگرافیشە. بۆ نموونە لە پارێزگای ئەنبار، پارێزگای نەینەوا، سەڵاحەدین و تەنانەت دیالەش، دەنگێکی سیاسیی سوننی هەیە کە دڵگرانن لە هێزە سیاسییەکانی ئێستا، ئەوەش وادەکات لەپێناو خۆیان و پەیامەکەیان هانا بۆ هێزی دەرەکی ببەن، کە بە بۆچوونی ئێمە ئەوە بیرۆکەیەکی هەڵەیە. من پێموایە بۆچوونێکی هەڵەیە کە پارە و پشتیوانی لە وڵاتانی دەرەکییەوە وەربگرن، بەڵام ئەوە واتای ئەوە نییە کە روونادات. پرسیارە راستەقینەکە ئەوەیە ئایا تورکیا هەوڵدەدات سوود لەو تێگەیشتنەی خەڵک ببینت کە بۆ چوونە دەرەوەی ئەمریکییەکان هەیانە؟

 

دۆگلاس سیڵیمان: پێموایە تورکیا ئەوەی لە باکووری هەرێمی کوردستان دەیکات لە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان و سیاسەتڤانەکانی کە زۆربەی کات لە چیاکانی باکوورن، زیاتری دەکات. کاتێک ئەو سەرکردانە دەچنە مەخموور و شارەکانی کوردستان، هەرێمی کوردستان دەخەنە مەترسییەکی گەورەترەوە، چونکە تورکەکان دەتوانن بزانن چوونەتە کوێ. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا ئەوە دەگاتە مووسڵیش؟ سوپای تورکیا ئێستا هەژموونی لە سووریا فراوانتر کردووە، پێشتر دەبوو بریکارەکانیان لە سووریا بەکاربهێنن بۆئەوەی کاریان لەگەڵدا بکەن، کاتێک هەوڵیاندەدا رێگری لە فراوانبوون و پێکەوە بەستنەوەی بەشەکانی رۆژاڤا بکەن لە باکووری سووریا. پێموایە تورکەکان لە نزیکەوە و بە وریاییەوە دۆخی پارێزگای نەینەوا لەبەرچاو دەگرن. پێموایە تورکیا بەدوای دەرفەتێک، رووداوێک یاخود بانگهێشتکردنێکدا دەگەڕێت بۆ هاتنەنێو عێراق. ئێستا کە لە بەغدا سەرنجێکی زۆری سیاسی لەسەر بوونی هێزی بیانییە لەو وڵاتە، پێموایە گرنگییەکی زۆریش بە بوونی درێژخایەنی هێزی سەربازیی تورکیا لە وڵاتەکە دەدرێت، بەتایبەتی کاتێک بەبێ رەزامەندی حکومەتی عێراقی هاتوون. لەبەرئەوە لە بەغدا گوشار زۆرتر دەبێت، ئەوەش وادەکات بارودۆخەکە زۆر سەختتر بێت بۆ تورکیا تاوەکو ئەوەی لە سووریا کردی، لە عێراقیش بیکات. ئەوەش مانای ئەوەنییە تورکیا فراوانخواز نییە، بەڵام هەلومەرجی عێراق بەراورد بە سووریا جیاوازە.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: با وەڵامەکە لە کۆتایی پرسیارە ئاڵۆزەکەوە دەستپێبکەم. ئەوەی دەیبینم و دەمەوێت بیخەمەڕوو، سیاسەتی دەرەوە یاخود سەرلەبەری سیاسەتی ئیدارەی بایدنە. سەرۆک بایدن لەگەڵ دەستبەکاربوونییەوە وەک سەرۆک، سیاسەتی لەپێشینەی کاروباری نێوخۆیە. خاڵە لەپێشینەکانی رووبەڕووبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنایە، پرۆسەی کوتانی هەموو هاووڵاتیانی ئەمریکا و پلاندانانە بۆ پشتیوانیکردن و بووژاندنەوەی ئابووری و دابینکردنی هەلی کاری زیاتر و هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی دابەشبوونی سیاسیی لەنێوان کۆماری و دیموکراتەکان لە کۆمەڵگەی ئەمریکیدا. ئەوە ئەو بابەتانەن کە بەهۆیەوە سەرۆک بایدن هەڵبژێردرا و زۆربەی کاتەکانی بۆ تەرخانکردوون. کاتێک لە سیاسەتی دەرەوە دەڕوانێت، خاڵی یەکەمی گەڕاندنەوەی ئەو هاوپەیمانێتی و پەیوەندییە بەهێزانەیە کە ئەمریکا لە ئەوروپا و لە ئاسیا؛ لەگەڵ ژاپۆن، کۆریای باشوور و ئوستوراڵیا هەیەتی. پەیوەندییەکان بەهۆی ئیدارەی ترەمپەوە زیانی زۆریان پێگەیشت، بەهۆی بەکەمدانانی هاوئاهەنگی ئەمریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانی لە هەموو جیهان. دوای گەڕاندنەوەی ئەو هاوپەیمانێتییانە، خاڵی دواتر چینە؛ کێبڕکێی ئابووری و ئەمنی لەگەڵ ئەو وڵاتە بەتایبەتی لە ئاسیا، هەروەها کێبڕکێ لەگەڵ رووسیا. لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستیش، رەنگە وەک خاڵی لەپێشێنەی چوارەم یان پێنجەمی سیاسەتی دەرەوە، گەڕانەوەبێت بۆ رێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران. جگە لەو بابەتانە، هەموو ئەوانی دیکە پرسی بچووکن بۆ سەرۆک بایدن و کاتی زۆریان پێوە بەسەرنابات. ئەوە ئەو چوارچێوەیەیە کە بابەتەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکای تێدا ببینیت. هێندەی من بزانم هیچ سیاسەتێکی نووسراو یاخود داڕێژراو و گەنگەشەکراو بۆ عێراق نییە کە زۆرینەی ئیدارەکە جێبەجێی بکەن و پابەندبن بە کارکردن لەسەری. هەروەها یاریدەدەرە نوێیەکەی وەزارەتی دەرەوە بۆ کاروباری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، کە بەرپرس دەبێت لەو بابەتە، هێشتا پۆستەکەی وەرنەگرتووە و تەنانەت سێناتۆرەکانیش پەسەندیان نەکردووە. لەبەرئەوە رەنگە کەمێک کات بخایەنێت بۆ ئەوەی سیاسەتێکی نووسراو لەسەر ئەو پرسە کەمێک روون و ئاشکرا ببێت. 

بابەتی کشانەوەی ئەمریکا لە ئەفغانستان جیاوازە لە عێراق. ئیدارەی ترەمپ لەگەڵ تاڵیباندا رێککەوتنیان هەبوو تاوەکو کۆتایی مانگی سێپتێمبەر هێزەکانیان لە ئەفغانستان بکشێننەوە. کۆمەڵێک مەرجیش هەبوون، بەڵام ئیدارەی بایدن بیرۆکەی ئەوەی هەبوو هێزەکانی بگەڕێنێتەوە، جگە لە ژمارەیەک سەرباز بۆ پاراستنی باڵیۆزخانەکەی لە کابووڵ. ئەوە زۆر جیاوازە لە بارودۆخی عێراق. عێراق وڵاتێکی زۆر گرنگترە لە رووی ستراتیژییەوە بۆ ئەمریکا، چونکە خاڵی یەکتربڕی ئاسیا و ئەفریقیا و ئەوروپایە. ئەگەر سەیری مێژوو بکەی، دەوروبەری رووباری دیجلە و فورات هەزاران ساڵ شوێنی گەشەسەندنی شارستانی و ململانێکان بووە. ئیدارەی بایدن و بەتایبەتیش سەرۆک بایدن خۆی پێیوایە سەقامگیری لە عێراق، سەقامگیری بۆ ناوچەکە دروستدەکات. هەروەها بووژانەوەی عێراق دەتوانێت یاریدەدەربێت بۆ بووژانەوەی ناوچەکە و تەنانەت لە دەرەوەی ناوچەکەش، بەهۆی بازرگانیی نەوتی عێراق و توانای ئەو وڵاتە بۆ ئەوەی ببێتە بازاڕێکی بەهێزتر و بەرهەمهێنەرێکی بەهێزی بەرهەمی دیکە جگە لە نەوت، بە شێوەیەک کاریگەری لەسەر ناوچەکە دروستبکات و بیکاتە ناوچەیەکی بەرهەمهێنەرتر. هەروەها لەوەش تێدەگات کە ململانێ لە عێراقدا هەیە، کە هەزاران ساڵ لەمەوپێش ئەو ململانێیە لەنێوان هێزی جیاواز لە میزۆپۆتامیا هەبووە. ئێستا ئێران دەیەوێت حکومەتێکی زۆرینە شیعە عێراق بەڕێوەببات کە ملکەچی بڕیارەکانی بێت. تورکیاش نایەوێت حکومەتێکی شیعە لە عێراقدا ببینێت و بەرژەوەندی خۆی لەوێدا هەیە، ئیسرائیلیش نیگەرانی عێراقە چونکە ئێران پەرە بە سیاسەتی خۆی دەدات لە دژی ئیسرائیل، ئەویش لە رێگەی هەناردەکردنی چەک و مووشەک و چەکدار لە عێراقەوە بۆ سووریا، تاوەکو پشتیوانیی حیزبوڵڵا لە لوبنان بکات و بە شێوازی دیکەش پشتیوانی حەماس لە غەززە بکات. لەبەرئەوە چەندین لایەنی سیاسەتی عێراق هەن کە کاریگەری دەخەنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و سەقامگیری لە ناوچەکە بە شێوەیەکی راستەوخۆ. بۆیە دەمەوێت ئەوە بە بینەرانی رووداو بڵێم، کشانەوەی تەواوی ئەمریکا لە عێراق نابینن، بەڵکو ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا لە وڵاتەکەدا بەردەوام دەبێت بۆ بەهێزکردنی حکومەت لە بەغدا و سوپا و هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانی و دەزگای دژەتیرۆر و پێشمەرگە، هەروەها بۆ هاریکاریکردنی بەهێزبوونی دەوڵەتی خاوەن شەرعیەت لە عێراق، بەمەبەستی رێگریکردن لە گوشارەکانی ئێران و لایەنە ناسیۆنالیستە شیعەکان کە دەیانەوێت حکومەت هاوئاهەنگ بێت لەگەڵ سیاسەتی تاران.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: گوشارێکی زیاتر لەلایەن ئێران و میلیشیا شیعەکانەوە دەبینم کە هەوڵدەدەن هێز لە عێراقدا زیاتر بکەن، بێگومان بەشێوەیەکی سیاسی و لە رێگەی پرۆسەی هەڵبژاردنەوە. بەڵام هەوڵەکەیان بۆ ئەوەیە کە هێزێک دروستبکەن هاوشێوەی هێزی سوپای پاسداران بێت لە عێراق. لەبیرمە کاتێک لە عێراق بووم، پێموابێت ساڵی 2018 بوو، خۆپیشاندان لە بەسرە لەسەر ئاو و کارەبا سەریهەڵدا، هەوڵێک هەبوو کە هێزی بەسیج لە بەسرە دروستبکرێت، کە لە گەنجی خۆبەخش پێکبهێنرێت، بەڵام هەوڵەکان شکستیان هێنا. تەنانەت لە لێدوانەکانی ئەم دواییەش بۆ نموونە لێدوانی فالح فەیاز و سەرکردەکانی حەشدی شەعبی دەبینرێت کە سوپای پاسداران وەک مۆدێلێک دەبینن بۆ داهاتووی عێراق. ئەوەش مانای وایە گرووپێکی شیعی ناسیۆنالیستی شوێنکەوتووی ئێران لە دەرەوەی حکومەت، حکومەت کۆنتڕۆڵ بکات. بە شێوەیەک کە فەرمانی حکومەت جێبەجێدەکەن ئەگەر لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیان بگونجێت، رەتیشی دەکەنەوە ئەگەر نەگونجێت. 

 

ئەوەی نیگەرانم دەکات هەوڵی حەشدی شەعبی و رێکخراوی سیاسی یاخود رێکخراوی ئابووری پەیوەندیدارە بەوانەوە کە هەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی جومگە ئابوورییەکانی وڵاتەکە دەدەن. بۆ نموونە دەیانەوێت کارگەکان بکرێنە تایبەت بۆ ئەوەی بتوانن هەلی کار بۆ خەڵک دروستبکەن و هەژموونی سیاسییان لەسەر کەسانی دیکەش فراوانتر بکەن، نەک تەنیا لەسەر ئەوانەی لەژێر چەتری حەشدی شەعبیدان. بۆ نموونە کەسێک کە لە کارگەیەکدا کاردەکات یاخود کار لە شوێنێکدا دەکات لەلایەن هێزێکی نزیک لە حەشدەوە بەڕێوەدەبرێت، وەک ئەوەی لە ئێراندا روویدا. بەو شێوەیە ئەوەی دەیبینم هەوڵی هێزە سیاسییە شیعەکان و میلیشیاکانە بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات و کۆنتڕۆڵکردنی جومگە بە جومگەی حکومەت لە بەغدا لە ماوەیەکی دیاریکراودا.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: نازانم.. ئەگەر ستراتیژێک یاخود هەر سیاسەتێکی ئەمریکا لە عێراق هەبێت هاوشێوەی ئەو سیاسەتە دەبێت کە لە ماوەی 12 ساڵی رابردوودا هەبووە. زۆربەی ئەوانەی لە ئیدارەی بایدندان و کار لەسەر سیاسەتی دەرەوە دەکەن، لە ئیدارەی ئۆباما بوون. کەسانی وەک برێت مەکگۆرگ، جەیک سۆڵیڤانی راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی و ئەنتۆنی بلینکنی وەزیری دەرەوە. هەموو ئەوانە ئەزموونیان لەگەڵ کاروباری عێراق هەیە. پێش هەموو شتێک دەیانەوێت بەو چوار ساڵەی رابردوودا بچنەوە کە سەرنجێکی زۆر لەسەر ئەوەبوو گوشار لەسەر ئێران زیاد بکرێت، بەڵام هیچ کارێک لەسەر بەهێزکردنی حکومەتی عێراق نەکرا. پێموایە بنچینەکانی ئەو سیاسەتە هەر بەوشێوەیە دەبن کە ئێستا باسمکرد؛ کە هاریکاریکردن و بەهێزکردنی حکومەتی عێراق و دەزگا ئەمنییەکان و لە هەمووشی گرنگتر بەهێزکردنی ئابوورییەکەیەتی. ئەوە ئەو رێگەیانەن بۆ رێگریکردن لەوەی ئێران و شیعەکان دەست بەسەر عێراقدا بگرن.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: وەڵامەکە پشت بە عێراقییەکان دەبەستێت. ئەگەر عێراقییەکان زۆر بە سادەیی بڵێن ئێمە دەنگ بە لایەنەکانی پێشوو دەدەین، خۆپیشاندانەکان کۆتایی پێدەهێنین، خوێندەوارەکان و ئەوانەی توانایان هەیە بچنە دەرەوەی وڵات و لە لەندەن و ئوستراڵیا کاربکەن و ببنە پزیشک و پارێزەر و بزنسمان، ئەگەر هەموو ئەو کەسە بە توانایانە عێراق بەجێبهێڵن، ئەگەر پارەی عێراق بەردەوام لە ئەپارتمێنتەکانی ئەنقەرە و عەممان و ئەبوزەبی وەبەربهێنرێت، ئەوا دەبێتە هۆی گەشەکردنی کاریگەری ئێران. لەو باوەڕەدانیم کە ئێران بەتەواوی دەست بەسەر عێراقدا بگرێت چونکە جیاوازییەکی زۆری کولتووری لەنێوان ئێران و عێراقدا هەیە، تەنانەت راڤەی شیعەکانی عێراقیش جیاوازە لە شیعەکانی ئێران. بە بۆچوونی من ئەگەر عێراقییەکان خۆیان واز لە عێراق بێنن، تەواوی جیهانیش وازیان لێدەهێنێت. لەبەرئەوە دەبێ عێراقییەکان ببینن وەبەرهێنان لە عێراقدا دەکرێت، عێراقییەکان ببینین بزنس لە عێراقدا دەکرێت، عێراقییەکان پشتیوانی دامودەزگا حکومییەکانی عێراق بکەن، لە هەڵبژاردنەکاندا دەنگ بەو لایەنانە بدەن کە دەیانەوێت پاشەکشە بە هەژموونی ئێران بکەن، هەڵبەت ئەگەر دەیانەوێت ئەوە ببینن. لەبەرئەوە پەیوەست نییە بەوەی ئەمریکا چی دەکات، بەڵکو پەیوەستە بەوەی عێراقییەکان چی دەکەن. بە باوەڕی من ئەمریکا پشتیوانی ئەو کەسانە دەکات کە عێراقێکی سەربەخۆی راستەقینە و خاوەن سەروەرییان دەوێت، بێگومان پشتیوانی ئەو عێراقییانەش دەکات کە بووژانەوەی عێراقیان دەوێت. نەک تەنیا لە بواری نەوت، بەڵکو ئەوانەی دەتوانن بزنسی تایبەت و سەربەخۆیان هەبێت، هەلی کار دروستبکەن و یارمەتی عێراق بدەن لە چەندین رێگەی دیکەوە.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: پێموایە مستەفا کازمی عێراقییەکی چاکە. هەرچەندە شیعەیە و لە خێزانێکی دیاری ئایینداری عێراقیشە، ئەوەش رەوایەتییەکی پێداوە لای ئەو کەسانەی کە پێیانوایە دەبێت وڵات بەپێی بنەما ئایینییەکان بەڕێوەببرێت. هەروەها ئەزموونیشی لە رۆژئاوا هەبووە. بەپێی ئەو گفتوگۆیانەی پێشتر لەگەڵیدا هەمبووە، لە هەندێک سەردانەکانی ئەم دواییەشی بۆ واشنتن قسەم لەگەڵدا کردووە، ئەو پێیوایە باشترین رێگە بۆ بەهێزکردنی عێراق و بوونی بە وڵاتێکی بەهێزی راستەقینە و سەربەخۆ و پێشکەوتوو، ئەوەبوو کە خستمەڕوو، کرانەوەیەتی بەڕووی جیهاندا. سەرۆکوەزیران زیاتر لە هەمووان ئەرکی ئەوەی لەسەرشانە پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی سوننی دراوسێی هەبێت. کۆبوونەوەی لووتکەی لەگەڵ پاشای ئوردن و سەرۆکی میسر وادەردەکەوێت کە ئەوەبێت مستەفا کازمی دەیکات. پەیوەندی باشی لەگەڵ سعودیە و ئەبووزەبی و کوەیت و وڵاتانی کەنداو بەگشتی هەیە، هەروەها پەیوەندی باشی لە ئەمریکا و ئەوروپا هەیە. وانابینرێت کە بتوانێت عێراق رزگار بکات، بەڵام لەو کەسە دەچێت کە دەتوانێت هاوسەنگیی بەرژەوەندییەکانی عێراق بپارێزێت و یەکڕیزی و سەروەریی عێراق بهێڵێتەوە لە بەرامبەر چەندین سەرچاوی گوشار، واتە لە بەرامبەر ئێران و تورکیا و لە دوورمەوداشدا لە بەرامبەر ئەمریکا. هەروەها لە بەرامبەر لایەن و گرووپەکانی نێو دانیشتووانی وڵاتەکەی خۆی. پشتیوانییەکی زۆر لە واشنتنەوە دەبینم بۆ کازمی، زۆر سەرنجڕاکێش دەبێت کە بزانین لە هەڵبژاردنی ئۆکتۆبەردا چی روودەدات، بەوپێیەی حیزبی دروست نەکرد.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: پێموایە موقتەدا سەدر زیاتر خەمی خۆی و سەرکەوتنی رەوتەکەی دەخوات. ئەو خۆپیشاندانەکانی ساڵی 2019 و 2020 بە دەرفەتێک بینی بۆ فراوانکردنی بنکەی جەماوەریی خۆی. ئەو دەیەوێت لە دەرەوەی حکومەت بێت، رەخنە لە تواناکانی حکومەت بگرێت لە دابیننەکردنی خزمەتگوزاری و رەخنە لە حکومەت بگرێت بۆ هەڵەکانی، بەڵام نایەوێت بەرپرسیارێتی ئەوە هەڵبگرێت کە لە حکومەتدا روودەدات. هەرچەندە هەوڵی تەواوی خۆی داوە بۆ ئەوەی پشتیوانەکانی بخاتە پۆستی گرنگی حکومەتەوە. بە بۆچوونی من کەمێک بە تووندبوونی خۆپیشاندانەکان شۆک بوو، بەڵام ئێستا دەیەوێت دزەبکاتە نێو ئەو هەست و سۆزەی خەڵک کە لە بەغدا و ناسریە و بەشەکانی باشووری عێراق و نەجەف بینیت، بەشێوەیەک سیستمی ئێستای حکومەت رەتبکاتەوە و بیەوێت جارێکی دیکە لە دەرەوەی سیستمی سیاسی رۆڵ ببینێت. راستییەکەی تووشی سەرسوڕمان بووم کە هەڵبژاردنەکانی بایکۆت کرد. ئەوەش دۆخەکە کەمێک سەختتر، راستییەکەی هەستیارتر دەکات بۆ ئەو سەرکردانەی کە نایانەوێت ئەو حیزبانە دەسەڵات بگرنە دەست کە هاوپەیمانی ئێرانن. بۆ لایەنە کوردییەکان و لایەنە سونییەکان و پارتە شیعە میانڕەوەکان پێویستە هاوئاهەنگیی زیاتریان هەبێت، چونکە رێژەیەکی زیاتری دەنگیان نابێت، ئەگەر موقتەدا سەدر بەشداری نەکات. لەبەرئەوە بەشدارینەکردنی وادەکات نەبێتە نێوەندگیرێک لە حکومەتی داهاتوودا.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: ئەوە پرسیارێکی زۆر جوانە، بەڵام راستییەکەی نازانم. شێوازی بانگەشە و دانوستاندن و گفتوگۆکردنی لەگەڵ لایەنەکانی دیکە لەدوای هەڵبژاردنی ساڵی 2018، پێگەیەکی بەهێزی پێدا لە پێکهێنانی حکومەتە نوێیەکەدا. پێموایە هەر حەز دەکات ئەوە بەدەستبێنێتەوە. دەبێ هاوسەنگیی ئەو دوو دەستپێشخەرییە سیاسییە رابگرێت: ئایا دەیەوێت ببێتە هێزێکی سیاسی؟ کە نێوەندگیر و دانوستاندنکار بێت لەنێوان حکومەتێکی سێکیولار و بنکەفراوان و حکومەتێکی ناسیۆنالیست و شیعەی نزیک لە ئێران، بەوشێوەیەی لە ساڵی 2018 دەیکرد، یاخود دەیەوێت لە دەرەوە بێت و بڵێ من باشتر دەزانم و تەواوی سیستمەکە گەندەڵە و دەبێ هەموو سیستمەکە لەنێوببەین؟ من خۆم پێشبینی ئەوە دەکەم سەدر لەو هەڵبژاردنە بەشداربێت کە لە مانگی ئۆکتۆبەردا بەڕێوەدەچێت، بەڵام زۆر دڵنیا نیم لەم پێشبینییەم. تەنیا پێموایە بەشداری دەکات، چونکە ئەگەر بەشداری نەکات، پاشەکشەیەکی گەورە دەبێت و هەڵبژاردنەکە دەخاتە نێو جۆرێک گومانکردن لە رەوایی ئەنجامەکانی. بێگومان واتای ئەوەش دەگەیێنێت کە ئەو لایەنە سیاسیانەی بەهێزترین دامەزراوەیان هەیە بۆ نموونە لە کوردستان، یەکێتیی و پارتی، لە بەشەکانی دیکەش پەیوەندیی خێڵەکی و کەسایەتیی دیار، یاخود ئەو لایەنانەی میلیشیاکانیان لەپشتە و توانای باشتری رێکخراوەییان هەیە، هانی دەنگدەرەکانیان دەدەن و سەرکەوتوو دەبن لە هەڵبژاردنەکە و زۆرترین کورسی لە پەرلەمان بەدەستدێنن. ئەو پارتانەی کە نوێنەرایەتی خۆپیشاندەران دەکەن، بۆ نموونە چەندین رێکخراوی سیاسی هەن کە دەیانەوێ جەخت لەسەر داخوازییەکانی خۆپیشاندەران بکەنەوە، بەگشتی توانایەکی رێکخراوەیی و بنکەیەکی جەماوەری فراوانیان نییە لە نێو گەڕەکەکان کە بتوانن هانی خەڵک بدەن و پاڵپشتییان بکەن بۆ ئەوەی بچن دەنگبدەن. لەبەرئەوە ئەگەر سەدر بکشێتەوە، ئاراستەی هەڵبژاردنەکە دەگۆڕێت و چەندین شوێنکەوتووی سەدر دەنگ نادەن.

 

دۆگلاس سیڵیمان: دەتوانم بڵێم وەک خۆی دەیهێڵێتەوە. لە ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2018 ئەوەمان بینی کە هەندێک لایەنی سیاسی داوایان لە دەنگدەران نەدەکرد لەسەر بنەمای ئایین یاخود جوگرافیا دەنگیان پێبدەن. هیوادارم لەم هەڵبژاردنەدا پارتی نوێی سیاسی دروست ببن و ئامانج و مەبەستی لایەنە سیاسییەکان بگۆڕێت، بەشێوەیەک کە سەرنجیان لەسەر پرسی عێراقییەکان بێت. پرسگەلێک کە پەیوەست نەبن بە ئایین و شوێن و پارێزگاوە. لە کۆتاییدا دیموکراسی لە عێراقدا سەرکەوتووتر دەبێت ئەگەر پەیامی سیاسیی لایەنەکان تەواوکەری یەکدی بن. بۆ نموونە ئەگەر پەیامی لایەنێکی سیاسی باس لە پێویستیی بەهێزترکردنی داوودەزگای حکومەت و کەمکردنەوەی دەستوەردانی حیزبی لە حکومەتدا بکات، ئەوا رەنگە پەیامەکە سەرنجی خەڵکی سێکیولار رابکێشێت؛ رەنگە سەرنجی کورد و سوننە و کریستیان و ئێزدی و شیعەکان و ئەوانیدیکەش رابکێشت، باوەڕم وایە کە دەبێ داهاتووی دیموکراسی لە عێراق بەوشێوەیە بێت. واتە لایەنە سیاسییەکانی عێراق ئەجێندا و بەرنامەیەکیان هەبێت کە سەرنجیان زیاتر لەسەر پرسی عێراقییەکان بێت، ئەجێندای ئابووری و ئەمنیان هەبێت، بەشێوەیەک کە کار لەسەر باشترکردنی کاری حکومەت بکەن. ئەگەر ئەو هەڵبژاردنە بزووتنەوەیەکی سیاسی بێنێتە پێشەوە کە لە خۆپیشاندانەکانەوە سەرچاوە بگرێت، ئەگەر ئەو هەڵبژاردنە هاوپەیمانێتییەک لەنێوان هێزەکانی ئێستا دروستبکات کە باس لە کێشەکان بکەن، ئەوە دەبێتە هەنگاوێک بەرەو ئاراستەی دروست. بەڵام ئەگەر هەڵبژاردنەکە ببێتە هۆی هێنانە پێشەوەی نوێنەری میلیشیا شیعەکان، نوێنەری پارتە سیاسییە کوردییە سەرەکییەکان و نوێنەری عەشیرەت و بنەماڵە سوننەکان، ئەوا بارودۆخەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە و پەرلەمانێکی پەککەوتوو دروست دەبێت. پێکهێنانی حکومەتی داهاتووش ماوەیەکی زۆر زۆر دەخایەنێت، چونکە لایەنەکان گەنگەشەی ئەوە دەکەن چۆن کابینەیەکی نوێ پێکدەهێنرێت و سەرۆکوەزیرانێکی نوێ دەستنیشان دەکرێت.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: کارێکی زۆر سەختە رێوشوێن لە بەرامبەر میلیشیاکاندا بگریتەبەر. چونکە میلیشیاکان لە هێڵی خۆڵەمێشیدان، لە یەک کاتدا کارەکتەری دەوڵەتن و لە دەرەوەی دەوڵەتیشن. ئەوان بەشێکن لە رێکخراوی حەشدی شەعبی کە سەر بە هێزە چەکدارەکانی عێراقە، ناسیۆنالیستی شیعەن، بەڵام هەموویان نا. هەر هێزەکانی نێو حەشدی شەعبیش چەند دەستە و گرووپی دیکەیان دروستکردووە کە زۆر بەسادەیی لەژێر دەسەڵاتی حکومەتدا نین. هەر لەبەرئەوەیە کە زۆربەی هێرشەکانی سەر هێزی هاوپەیمانان و ئەوانەی سەر هەولێر سەریانهەڵداوە. گرووپی وەک کەتائیبی حیزبوڵڵا و کەتائیبی شوهەدا.

ئەو گرووپانە پارچە پارچە بوون بۆ گرووپی دیکە بە ناوی نوێوە کە هیچ مەبەست واتایەکیان نییە جگە لە پاراستنی ناوە گەورەکە، کە بووەتە قەڵخانێک بۆیان، تاوەکو بەرپرسیارێتیان نەکەوێتەسەر. بۆی هەیە هێرشەکان زیاتریش ببن. راستییەکەی ئەوەی ئەمریکییەکانیش دەیکەن پەرەپێدانی کەرەستەی باشتری بەرگرییە بۆ رووبەڕووبوونەوەی چەکی ئەو گرووپانە کە راستەوخۆ لە ئێرانەوە بۆیان هەناردە دەکرێت، یاخود تەکنەلۆژیاکەیان لە ئێرانەوە هاوردە دەکرێت و خۆیان لە شوێنی دیکەدا بەرهەمی دەهێننەوە. هەڵبەتە ئەوەش تەنیا لە عێراقدا روونادات، بەڵکو لە سووریا، لە لوبنان حیزبوڵڵا دەیکات، لە غەززە حەماس، لە یەمەنیش حوسییەکان هەمان کار دەکەن، لە ئەفغانستانیش رەنگە ئەمە ببینیت. ئێران خواستێکی فراوانتری هەیە بۆ ئەوەی کە لە ئەمریکا پێی دەڵێین بەرگریی دەرەکی. ئێران رێگری لە دەستتێوەردانی وڵاتانی دەرەکی دەکات لە رێگەی گواستنەوەی شەڕەکە بۆ دەرەوە سنوورەکانی خۆی؛ بۆ عێراق و سووریا و یەمەن و لوبنان و غەززە و ئیسرائیل و دوورتریش. لەبەرئەوە پێشبینی ئەوە دەکەم هێرشی زیاتری لەو شێوەیە بکرێن. پێموانییە کە رووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەلایەن ئەمریکاوە کاریگەر بێت. یاخود وەک چۆن ئیدارەی ترەمپ بەئاشکرا رایدەگەیاند، ئەگەر ئەمریکییەک بمرێت، کاردانەوەیان دەبێت، ئەوە هانی میلیشیاکانی دەدا هەوڵی زیاتر بدەن ئەمریکییەک بکوژن. ئیدارەی بایدن زیاتر دەیەوێت هەڵوێستێکی جیاوازی هەبێت. چونکە لە کۆی 25 یاخود 26 هێرشی میلیشیاکان بۆ سەر هێزە ئەمریکییەکان و هاوپەیمانان و باڵیۆزخانە، تەنیا 2 یاخود 3  کاردانەوەی سەربازی هەبوو. ئەوەی دەیانەوێت بیکەن ئەوەیە کە دڵنیابن لەوەی سەرکردەی میلیشیاکان نەزانن ئایا ئەمریکا کاردانەوەی دەبێت یان نا. ئەمریکا هەوڵدەدات تاوەکو راددەیەک بەرپرسیارێتییەکە بخاتە ئەستۆی حکومەتی ئێران. رەنگە لە خاڵێکیشدا کاردانەوەی سەربازی لەنێو ئێراندا هەبێت، بەڵام ئەوکات بەوشێوەیەی ئێستا هێزە ئەمریکییەکان لە عێراقدا نامێنن و هاوئاهەنگی زۆرتر لەگەڵ حکومەتی عێراق و دەزگای دژە تیرۆر و سوپا و بەشێکی باوەڕپێکراوی پۆلیسی فیدراڵی و پێشمەرگە دەبێت، کە ئەو هاوئاهەنگییە زیاتر لە دژی ئەو گرووپانە دەبن کە لە سێبەردا کار دەکەن. ئەگەری ئەوەش هەیە کە ئەمریکا یاخود دۆستێکی دیکەی ئەمریکا، بۆ نموونە ئیسرائیل بەردەوام بێت لە هێرشەکان، بەتایبەتی لە سووریا بۆ لاوازکردنی توانای ئەو گرووپانە تاوەکو ئەو ئاستەی هێڵی پشتیوانی و هەژموونی ستراتیژیی ئێران لە عێراقەوە بۆ سووریا و لوبنان لاواز بکەن. پێموایە ئەوەی لە دوو سێ ساڵی رابردوودا بینمان هەر بەردەوام دەبێت، هەندێک جار زیاد دەکات و هەندێک جاریش کەم، بەپێی بارودۆخە سیاسییەکە. 

 

یەک قسەی دیکە لەسەر ئەم بابەتە دەکەم؛ ئیدارەی بایدن دەیەوێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران بگۆڕێت. رەنگە ئەوە کەمێک سەخت بێت کە ئیبراهیم رەئیسی بووە سەرۆککۆماری ئێران و هێزی نەریتخواز ئێستا هەموو حکومەتی ئێران کۆنترۆڵ دەکات و سەرکردە نەریتخوازەکان، بەتایبەتی عەلی خامنەیی هەموو بڕیارە سەرەکییەکان دەدات. ئیدارەی بایدن دەیەوێت ئێران بەشێوەیەکی بەرهەمدارانە بگەڕێنێتەوە نێو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ ئەوەی دەست لە هەژموونخوازی و تووندڕۆیی و هەناردەکردنی بیرۆکەی شۆڕش هەڵبگرێت، کە لە ساڵی 1979ـەوە دەستی پێکرد و بە دروستکردنی بەرگرییەکی دەرەکی هەموو شەڕەکانی لە سنوورەکانی خۆی دوورخستنەوە. نازانم چۆن روودەدات، دڵنیاش نیم لە کورتمەودادا رووبدات، بەڵام بۆ من روونە کە ئیدارەی بایدن، بەتایبەتی بە خواستی گەڕانەوەی بۆ رێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران، دەیەوێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران بگۆڕێت، راستە پەیوەندییەکی دۆستانە نابێت، بەڵام مەرجیش نییە پەیوەندییەک بێت ململانێی تێدابێت، هەروەها دەیەوێت رێگەیەک بدۆزێتەوە بۆ رازیکردنی ئێران کە ئەو چالاکیانەی سەقامگیریی وڵاتانی دراوسێ و دوورتر تێکدەدات، لە بەرژەوەندیی ئێراندا نییە و هەردەم لە بەرامبەر درێژەدان بەو سیاسەتانە زیانی پێدەگات و لەسەری دەکەوێت. 

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: ئەوە پەیوەستە بەوەی چۆن بەرژەوەندیی ئێران دەناسێنێت. لە ئێرانیشدا چەندین دەستە هەن بەرژەوەندیی وڵاتەکە بەشێوازی جیاواز دەناسێنن. بۆ نموونە دوو هەفتە لەمەوپێش، ئیبراهیم رەئیسی لە رێوڕەسمی سوێندخواردنی وەک سەرۆککۆماری ئێران گوتی ریفۆرم لە دیپلۆماسیی وڵاتەکەدا دەکات کە جیاوازی لە مێزی نانخواردنی هاووڵاتیانی ئێراندا دروستبکات.  دەیەوێت ئەو بووژانەوەیە دروستبکات کە ئێرانییەکان هەستی پێدەکەن، یاخود چەند ساڵێک لەمەوپێش هەستیان پێکرد، پێش ئەوەی گوشارە ئابوورییەکانی لەسەر زیادببێت. گوشارێکی زۆری سیاسی لەنێو ئێرانیشدا هەیە بۆ ئەوەی حکومەت زۆر کاریگەرتر و کاراتر بێت. بابەتەکە بەوشێوەیە نییە کە لە عێراق دەیبینیت، ئەوەش هەیە کە حکومەتی ئێران بە تووندووتیژیی زیاتر خۆپیشاندانەکانی سەرکوت کردووە و هەزاران خۆپیشاندەری دەستگیرکردووە، نەک چەند سەتێک. من ناڵێم ئەوە ئاسان دەبێت، بەڵام پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئایا بژاردەی سەربازی تاکە بژاردەیە؟

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: باوەڕم وانییە کە ستراتیژی ئەمریکا بەوجۆرەی کە سەرۆک بووش و سەرۆک ئۆباما دایانمەزراند شکستی هێنابێت، بەڵکو کاتێک سەرۆک ترەمپ پۆستەکەی وەرگرت، لە رەگ و ریشەوە ستراتیژەکە گۆڕا. لە راستیدا ترەمپ گەورەترین سەرکەوتنی سیاسەتی ئۆبامای لەنێوبرد، کە وڵاتە ئابوورییە سەرەکییەکانی جیهان وەک چین و رووسیا و نەتەوە یەکگرتووەکانی لەیەکدی نزیککردەوە بۆ گوشارخستنە سەر ئێران تاوەکو جڵەوی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران بکەن. ئەوە یەکەم هەنگاوی ئیدارەی ئۆباما بوو. دووەم هەنگاویش دۆزینەوەی هەندێک رێگە بوو بۆ رازیکردنی ئێران کە باشترە بۆی دەستهەڵبگرێت لە دروستکردنی ناسەقامگیری لە ناوچەکە و مامەڵەکردنی باشتر لەگەڵ هاووڵاتیانی. بەتایبەتی یەکێتیی ئەوروپا کە لە ئێران گرنگی بە مافەکانی مرۆڤ دەدا. ئەوەی ترەمپ کردی بە کشانەوەی لەو رێککەوتنە، پاشەکشەکردنێکی زۆری ستراتیژیی روونی ئەمریکا بەرامبەر ئێران بوو. ئیدارەی بایدنیش دەیەوێت بگەڕێتەوە سەر ئەو رێگەیە.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: بێگومان ئاسان نابێت. شتێکی لەوجۆرە لەسەردەمی ئەحمەدی نەژاددا رووینەدەدا، سەرۆک رۆحانی بووە هۆی هاتنەدی رێککەوتنێکی لەو شێوەیە، بەڵام کاتێک ئیدارەی ترەمپ لە رێککەوتنەکە کشایەوە، ئێرانییەکان هەوڵێکی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییان نەبینی و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش گوتیان ئێمە ناتوانین پێش لە ئەمریکا بگرین لە رێککەوتنەکە نەکشێتەوە و بەشداری گەمارۆی ئابووریی نێودەوڵەتیش لەسەر ئێران ناکەین و بەجدیش سەرکۆنەی هەڵوێستی ئەمریکا دەکەین. من ناڵێم شتێکی لەو جۆرە روودەدات، بەڵکو مەبەستم ئەوەیە ئیدارەی بایدن بەرەو ئەو ئامانجە هەنگاو دەنێت و پێموایە لە کۆتاییشدا دەیانەوێت گفتوگۆ لەگەڵ ئێراندا بکەن و گەنگەشەی بابەتی فراوانتر بکەن، وەک داهاتووی ئێران و ئابووریی ئێران و چالاکییەکانی لە وڵاتانی دراوسێ و دوورتریش.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: پێموایە دەبێ گوشاری زیاتر بخرێتە سەر ئێران. پێویستە کاری زیاتر لەگەڵ هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکەدا بکەن و دڵنیایی بدەن لەوەی دەتوانن بەرگری بکەن لە بەرامبەر مامەڵەی تووندڕۆیانەی ئێران کە بریکارەکانی دەیگرنەبەر؛ مەبەستم لە هاوپەیمانەکان ئیسرائیل و سعودیە و ئیماراتە. ئەگەرێک هەیە، زۆر کەس لەبارەیەوە دەنووسن، ئەویش ئەوەیە ئەگەر تاڵیبان بەردەوام بێت لە پێشڕەوی و زیاتر کۆنتڕۆڵی ئەفغانستان بکات، ئەوا ئەمریکا و ئێران رەنگە بەرژەوەندیی هاوبەشیان لە ئەفغانستان هەبێت کە گەنگەشەی بکەن. هەندێک کەس پێشنیازی ئەوە دەکەن باشترین رێگە بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان لە وڵاتانی کەنداو دۆزینەوەی چارەسەرێکە بۆ یەمەن، کە کاریگەریی حوسییەکان کەمبکاتەوە، بەڵام لە حکومەتێکی نوێدا بەشدارییان پێبکرێت. لەبەرئەوە چەندین رێگەی دیپلۆماسی هەن بۆ کەمکردنەوەی هەژموونی ئێران بە تێپەڕبوونی کات، بەڵام راشکاوبم لەگەڵت، هیچ هۆکارێک نابینم بۆ ئەوەی ئێران پشتیوانی کەتائیبی حیزبوڵڵا و حیزبوڵڵا لە لوبنان بوەستێنێت، ناوەستێت لە پشتیوانیکردنی تووندئاژۆکانی ئەمریکای باشوور. ناشوەستێ لە پشتگیریکردنی حوسییەکان مەگەر گفتوگۆ و رێککەوتنی فراوانتر هەبێت، بەشێوەیەک ئێران هەست بە سەلامەتییەک بکات کە لە بەرامبەر شتێکدا دەست لەو کارە ستراتیژییانە هەڵبگرێت. 

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: جارێکی دیکە دەیڵێمەوە، سازشی ئەمریکا و ئەوروپییەکان لەوکاتەدا دەبێت کە ئێران سازش بکات. ئەوە دانوستاندنە. لە دیپلۆماسیدا بابەتەکە بەوشێوەیەیە ئەگەر داوای شتێک لەلایەنی بەرامبەر بکەیت، دەبێ بتوانی شتێکی پێشکەش بکەیت، بەڵام ئەگەر لەجیاتی ئەو هەوڵە دیپلۆماسییانە، کە زۆر ئاڵۆز و لەسەرخۆن و لەڕووی سیاسییەوە باوەڕپێکراو نین، هیچ شتێک نەکرێت، ئەوا هەڵگیرساندنی شەڕ بەرامبەر ئێران لە بەرژەوەندیی هیچ کەسێکدا نییە و ناسەقامگیری لە ناوچەکدا دروست دەکات و رەنگە دەیان یاخود سەتان هەزار کەس بکوژێت، هەروەها زیانی چەندین ملیار و تریلیۆن دۆلار بە ئابووریی ناوچەکە و جیهانیش دەگەیێنێت. من دەپرسم ئەگەر ئەو رێگە دیپلۆماسییەی ئیدارەی بایدن لەبەرامبەر ئێراندا دەیگرێتەبەر رێگەی راست نەبێت، ئەی رێگە راستەکە کامەیە؟ پێموانییە شەڕ و هیچ نەکردن بێت.

 

دۆگلاس سیڵیمان: پێموایە ئەمریکا ناتوانێت هیچ رۆڵێک ببینێت. من چەند ساڵێک لە تورکیا و لە ئەنقەرە کارم کردووە، قسەم لەگەڵ چەندین تورکیشدا کردووە لەبارەی نیگەرانی ئەوان لەسەر پەکەکە و ناوەندی ئۆپەراسیۆنەکانی پەکەکە لە باکووری عێراق. هەرچەند پێموایە ئەو ترسە زیادەڕۆیی تێدایە، باوەڕیشم وایە کە مەترسی راستەقینە لەسەر بەشێکی تورکیا هەیە. هەروەها پەکەکە، وەک رێکخراوێکی تیرۆریستی و سیاسیش هەوڵیداوە کۆنتڕۆڵێکی تووندی هەموو لایەنە سیاسییەکانی کورد لە نێو تورکیا بکات. پێشیان خۆش نییە ئەو لایەنە کوردییانە لە هێڵی سیاسەتی پەکەکە زۆر دووربکەونەوە. ئەوەی دەبێت رووبدات ئەوەیە ئەمریکا دەتوانێ ببێتە نێوەند یاخود نێوبژیوانێک لەنێوان تورکیا، حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی بەغدا. هەروەها دەبێت هەڵوێستی زیاتر هەبێت بەرامبەر پشتیوان و چەکدارانی پەکەکە لە باکووری عێراق، کە دەتوانن بچنە نێو شارەکان و مەخموور و چارەسەری تەندروستی وەربگرن و بحەوێنەوە. بۆ تورکیا قورسە ببینێت سیاسەتڤان و چەکدارانی پەکەکە لە باکووری عێراق بێن و بچن و ئەویش نەتوانێت هیچیان لەبەرامبەر بکات. پێموایە دەبێ حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق هەڵوێستی زیاتریان هەبێت لەبارەی کۆنتڕۆڵکردنی سنوورەکان، هەڵبەت ئەوە تەنیا هەنگاوی یەکەمە. راستە پەیوەندیی ئەنقەرە و هەولێر باشە، بەڵام دەبێ ئەوە بەرەوپێش ببرێت. هەروەها دەبێت تورکیا بزانێت حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەت لە بەغدا پێویستە چی بکەن بۆ چارەسەرکردنی کێشەی پەکەکە. ئەوە پرسێکی ئاسان نییە، چونکە پەکەکە سێ دەیەیە لە عێراقە، چالاکی و کاری تیرۆریستیی سنووردار و گەورەیان بۆ ماوەی زیاتر لە سێ دەیە لە تورکیا ئەنجامداوە. تورکیا بنکەی سەربازیی بچووکی لە هەرێمی کوردستانی عێراق و باکووری عێراقدا هەیە بۆ زیاتر لە بیست ساڵ، لەبەرئەوە سەختە تورکیا مامەڵەی خۆی بگۆڕێت، مەگەر بەغدا و هەولێر خواستیان هەبێت هەڵویستی زیاتر بگرنەبەر بۆ گوشار خستنە سەر پەکەکە و کاریگەری بخەنە سەر خواستی پەکەکە بۆ ئەنجامدانی هێرشی سنووربەزێن لە تورکیا، لە راستیدا ئێستا پەکەکە بەو خواستەی خەریکە کۆنتڕۆڵی سیاسی بەسەر لایەنە سیاسییە کوردییەکانی تورکیادا نامێنێت. هەندێکیان زیاتر حەز لەوە دەکەن کاری زیاتر لە پارتە تورکییەکاندا بکەن و رۆڵی زیاتریان لە حکومەتدا هەبێت، تاوەکو بتوانن لە نێوەڕۆکدا هەندێک لەو سیاسەتانە بگۆڕن کە کوردی پەراوێزخستووە، بەتایبەتی لە باشووری رۆژهەڵاتی وڵاتەکە. ئەزموونی قسەکردنم لەگەڵ هەندێک لەو کوردانە هەبووە لە تورکیا، کە لە باشووری رۆژهەڵاتی وڵاتەکەوە هاتوونەتە شارەکانی دیکە، بەتایبەتی ئەنقەرە و ئیستەنبووڵ و ئەزمیر، کە خاوەنکاری سەرکەوتوو بوون، بەشدارییان لە حکومەتی خۆجێیی شارەکاندا کردووە. تەنانەت بەشدارییان لە دەزگا ئەمنییەکانیشدا کردووە و چوونەتە نێو پۆلیس و سوپاشەوە. ئەو کەسانە خۆیان بە کەسانی نیشتمانپەروەر دەزانن و کوردیش بوون. ئەو کەسانە لە کارەکانیشیاندا بەدوای کوردی باشدا دەگەڕان. ئەوە ئەو تێگەیشتنەیە کە زۆرینەی تورکەکانیش لەگەڵیدا هاوڕان. تاکە شوێنیک ئەو کارانەی تێدا ناچێتەسەر، باشووری رۆژهەڵاتە، کە بارودۆخی کوردانی ناوچەکە زۆر خراپە. لەوێ کە کاریگەریی پەکەکە زۆر بەهێزە، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی تورکیاش زۆر لە پێش ئەردۆغانیش رایانگەیاندبوو کە کێشەی پەکەکە لە لە باشووری رۆژهەڵاتی تورکیا لە رێگەی هێزەوە چارەسەر دەکەن تاوەکو دڵنیایی بدەن لە رێگریکردن لە بەزاندنی سنووری ناوچەکە لەلایەن پەکەکەوە. ئەنقەرە بابەتەکە بەوشێوەیە دەبینێت، بەڵام پرسیارەکە پەیوەستە بە سیاسەتی تورکیا و توانای تورکیا بۆ بەشداری پێکردنی بەرهەمدارانەی دانیشتوانی کوردی تورکیا لە سیاسەتی وڵاتەکە. تاوەکو راستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ پرسی پەکەکە بکرێت دەبێ وێنای ئەوە هەبێت کە تورکیا و حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان پێکەوە کاربکەن بۆ کەمکردنەوە و نەهێشتنی هێرشەکان لە عێراقەوە بۆ سەر تورکیا. 

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: بە بۆچوونی من گرنگترین شت ئەوەیە هەڵوێستێکی دیاریکراو و یەکگرتووی کورد هەبێت لەسەر ئەوەی هەنگاوی داهاتوو چی بێت. خەڵکێکی زۆر باسیان لەوە کردووە  بگەڕێینەوە بۆ پێشنیازەکەی چەند ساڵێک لەمەوپێشی مام جەلال، کە دەستنیشانی بکەن ماددەی 140 واتای چییە و هەندێک پێشنیازی دیکەشی خستبووەڕوو، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە تەنانەت رێککەوتنێکی کوردیش نییە، وەک چۆن رێککەوتنی کۆمەڵگەی سوننی یاخود تورکمان یاخود کریستیان یاخود ئێزدیش لەئارادا نییە لەبارەی واتای ماددەی 140. پێموایە لەنێو عێراقدا دەبێت دایەلۆگێک لەوبارەیەوە هەبێت. بە بۆچوونی من ئەمریکا دەتوانێت ببێتە هۆکاری دەستپێکردنی ئەو دایەلۆگە، بەڵام راستگۆ بم لەگەڵتدا ئەو کارانەی لە ئەمریکا لەوبارەیەوە کراون، کەرتی تایبەت باشتر کردوویانن، واتە ناوەندی لێکۆڵینەوە ناحکومییەکان، بۆ نموونە پەیمانگەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئاشتی، کاریان لەسەر ئەوە کردووە کە چۆن دیمەنی سیاسیی کەرکووک بگۆڕن یاخود چۆن پەیوەندی نێوان پێکهاتەکانی ناوچەکە بگۆڕن. ئەوە هەوڵێکی زۆر بچووکە لە ناوچەیەکی زۆر سەخت، تاوەکو رێگەیەک بدۆزرێتەوە بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی ناوخۆیی، بەشێوەیەک جێگەی هەموو دانیشتووانی ناوچەکە بکاتەوە. لە راستیدا ئەوەی لە ئۆکتۆبەری 2017 روویدا، ئەوەبوو کە پێشتر گشتپرسی سەربەخۆیی لە سێپتێمەر روویدا. لەبیرمە لە هاوینی ساڵی 2017 لەگەڵ دەستەیەک سیاسەتڤانی باشووری عێراق گفتوگۆیەکم کرد، پرسیارم لەبارەی گشتپرسی سەربەخۆییەوە کرد، هەندێکیان گوتیان راستییەکەی بۆمان گرنگ نییە؛ با بڕۆن، ئەوان نایانەوێت بەشێک بن لە عێراق، ئێمەش پێویستمان پێیان نییە. دوای گشتپرسییەکە قسەم لەگەڵ کردنەوە، وابزانم دوای رووداوەکانی ئۆکتۆبەریش قسەم لەگەڵ یەکێکیان کرد، بۆچوونیان گۆڕابوو. دەیانگوت کورد دەیانەوێت هەندێک ناوچە ببەن کە ناوچەی عێراقن، دەیانەوێت کەرکووک ببەن، دەیانەوێت بەشێک لە نەینەوا ببەن، لەبەرئەوە گشتپرسییەکی ناڕەوا بووە. لە راستیدا ئەوەی دەبوو رووبدات، پێویستبوو رێککەوتنی نێوان لایەنە کوردییەکان هەبێ، کە دەیانەوێت چی ببینن، هەروەها دەبوو گفتوگۆی جددیش لەنێوان هەولێر و بەغدا هەبێت لەوبارەیەوە، هەروەها لەگەڵ ئەو لایەنانەی بۆیان گرنگە ماددەی 140 واتای چییە؟ چونکە ماددەی 140 تەنیا کاریگەری لەسەر ناوچەکانی سەر سنووری نێوان دهۆک و نەینەوا نابێت، بەڵکو کاریگەری لەسەر سنوورەکانی ئەنبار و کەربەلا دەبێت، کاریگەری لەسەر سنووری موسەننا و بەسرە دەبێت، هەروەها کاریگەریی جددیشی لەسەر ناوچەکانی دیکەش دەبێت. ئەگەر گفتوگۆیەکی کاریگەر هەبێت، ئەوە دەبینیت زۆرینەی دانیشتووانی عێراق لە روانگەی کێشە ناوخۆییەکانی خۆیانەوە لێی دەڕوانن، رەنگە ئەوکات ئاسانتر بێت زنجیرەیەک چارەسەر بدۆزرێتەوە تاوەکو گۆڕینی هەندێک سنوور و گۆڕینی سنووری هەندێک پارێزگا، ئەگەر بابەتەکە تەنیا سەرنج لەسەر سنووری نێوان هەرێمی کوردستان و عێراق چڕ نەبێتەوە. لەبەرئەوە بابەتەکە زۆر ئاڵۆزە و دەبێ دایەلۆگێکی عێراقی لەسەر ئەو بابەتە دروست ببێت، چونکە بابەتەکە تەنیا کێشەی کوردستان نییە، بەڵکو تەنیا لە کوردستانە کە بابەتێکی زۆر بەربڵاوە. هۆکارەکەشی ئەوەیە کورد خواستی ئۆتۆنۆمییەکی گەورەتر یاخود سەربەخۆیی لە داهاتوودا هەیە. 

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: ئێمە نەماندەزانی دواتر چی روودەدات. تەنانەت زۆرینەی بەرپرسانی حکومەتی عێراقیش نەیاندەزانی چی روودەدات. وادیاربوو جوڵەکە لەلایەن حەشدی شەعبییەوە کرا و پشتیوانەکەش ئێران بوو، وەک تۆڵەکردنەوەیەک لە گشتپرسی سەربەخۆیی کە لە 25ی سێپتێمبەردا بەڕێوەچوو. کاتێک روویدا، راشکاوبم لەگەڵت، لە نزیکەوە هەوڵماندا و گوشاری زۆرمان خستە سەر سەرۆکوەزیران و هاوڕێیانمان لە سوپای عێراق، کە رێگەنەدەن سوپا بەشداریی سەربازی بکات، هێندەی توانیمان لە رێگەی حکومەتەوە گوشارمان خستە سەر حەشدی شەعبی. هەر ئەوکاتیش قسەم لەگەڵ هەندێک بەرپرسی نێو حەشد کرد و گوشارم خستە سەریان، تاوەکو هێزەکانیان لە شوێنی خۆیاندا بهێڵنەوە، بەڵام ئەمریکا بەهیچ شێوەیەک دەستی نەبوو، ئاگاداری ئەوەش نەبوو کە پلانی بۆ داڕێژرابوو. ئەوەی کردمان، کەمکردنەوەی زیانەکان و دەستپێکردنی دایەلۆگێکی ناوخۆیی بوو کە دەیتوانی گرژییەکان کەمبکاتەوە و رێگە بە خەڵک بدرێت بە درێژایی ئەو سنوورەی حەشد دەستی بەسەردا گرتبوو، بگەڕێنەوە ژیانی ئاسایی خۆیان.

رووداو: بەڵام لەبیرمە ئەوکات ئەمریکییەکان راگەیێندراوێکیان بڵاوکردەوە کە ئەو جوڵە سەربازییە جوڵەیەکی ئاساییە و پێشتر پلانی بۆ دارێژراوە.

 

دۆگلاس سیڵیمان: راستییەکەی من ئەو راگەیێندراوەم لەبیرنییە. یادەوەرییەکی لەو شێوەیەشم نییە کە ئاگاداری جوڵەیەکی لەو شێوەیەی حەشد بووبین. دەمانزانی هەندێک جوڵەی سەربازیی عێراقی لە دەوروبەری کەرکووک هەبوو، بەڵام زۆر بە سادەیی ئاگاداری جوڵەی سەربازی لە کەرکووک و دیالە نەبووین. 

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: جارێکی دیکە دەیڵێمەوە کە جوڵە سەربازییەکە وەڵامدانەوەیەک بوو بۆ گشتپرسییەکە. ئەمریکا هەوڵیدا حکومەتی هەرێمی کوردستان گشتپرسییەکە بەشێوەیەکی دیکە ئەنجامبدات. پێشنیازی ئەوەمان کرد کە پێویستی بە پلانی وردترە پێش ئەنجامدانی گشتپرسییەکە، کورد دەنگ بە چی دەدا؟ سنووری ئەو دەوڵەتی کوردییە چی دەبوو کە گشتپرسییەکە ئامانجی بوو؟ فۆڕمی حکومەتی دەوڵەتی کوردی چی دەبوو؟ کێ لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئاگاداری وردەکارییەکانی بوو، تاوەکو پشتیوانی دەوڵەتی کوردی بکات؟ ئەو گشتپرسییە پێویستی بە وردەکاریی زیاتر بوو بە هاوئاهەنگی لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. ئەگەر سەیری نموونەکانی پێشوو بکەن، بۆ نموونە ئۆگەندا، کۆسۆڤۆ و سوودانی باشوور، بزووتنەوەی سەربەخۆیی ئەو وڵاتانە هاوئاهەنگی نزیکیان لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەبوو، بەلای کەمەوە لەگەڵ ئەمریکا یاخود وڵاتانی ئەوروپی. لە نموونەی کۆسۆڤۆ و سوودانی باشووردا هاوئاهانگییەکی فراوانتریان هەبوو. ساڵانێکی خایاند تاوەکو پلانی بۆ دابڕێژن، چونکە تۆ سنوور دەستنیشان بکەیت، سیستمێکی حکومەت دیاری بکەیت، دەبێت بیخەیتەڕوو کە سیاسەتی وڵاتەکە و ئابووریی وڵاتەکە چۆن دەبێت، دەبێ لەوە تێبگەیت کە پێکهاتە هەن لە هەمان ناوچەدا. بۆ نموونە لە کەیسی کوردستان، چۆن ئێزدی و کریستیان، تورکمان و عەرەب و شەبەکەکان جێدەکەیتەوە لەنێو کوردستانی سەربەخۆدا؟ دەبووایە هەموو ئەمانە پێش ئەوەی جوڵە بۆ سەربەخۆیی بکەیت، دانوستاندنی لەسەر بکەیت و روونیان بکەیتەوە. ئەوەی روویدا گشتپرسییەکی بەپەلە بوو، بۆ گرتنەخۆی بەشێک لە نەینەوا و پێموابێ هەموو کەرکووک لە گشتپرسییەکەدا بوو. ئەوەش ئالنگارییەکی راستەوخۆ بوو بۆ بەغدا، کە دەتوانرا بەشێوەیەکی باشتر ببێت، واتە پێشتر پلانی بۆ داڕێژرابا و راوێژیان لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەری بکردایە، ئەگەریش رێککەوتن لەگەڵ حکومەت لە بەغدا بکرایە، کاریگەریی زیاتری ئەرێنی دەبوو.

 

 

دۆگلاس سیڵیمان: ئەوە بانگەشەیەکی زۆر بێمانایە. من رێزێکی زۆرم هەیە بەتایبەتی بۆ ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی. پێموایە سەرکردەیەکی ئایینی زۆر مەزنە. ملیۆنان شیعە لە جیهانەوە وەک سەرچاوەی ئیلهامی رۆحی لێی دەڕوانن، پێموایە ئەوە هەوڵێکە بۆ تۆمەتبارکردنی ئەمریکا و هاندانی خۆپیشاندەران کە زۆرینەیان شیعەی عێراقین و دژی ئەمریکان. لەیادمە لە ساڵی 2018 و 2019 دەنگی خۆپیشاندەران دژی ئێران بوون و شیعەکانی باشوور بەرەنگاری میلیشیا شیعەکانیان دەکرد کە بەنێو گەڕەکەکانیاندا هاتووچۆیان دەکرد و کاروبارەکانیان لێ تێکدەدان و دەیانشێواندن، هەروەها لەدژی ئەو تاوانبارانە بوون کە لە ئێرانەوە دەهاتن و ماددەی هۆشبەریان لە بەسرە و سنوورەکانەوە بە قاچاخ دەهێنا. لەبیرمە لە ساڵی 2018 کونسوڵخانەی ئێران لە بەسرە و نووسینگەی زۆرینەی هێزە شیعەکان و حەشدی شەعبییان سووتاندن. ئەوانە تەنیا بۆ تۆمەتبارکردنی ئەمریکا و هەواڵی ساختەن. وەک گوتیشم رێزێکی زۆرم بۆ بەڕێز ئایەتوڵڵا سیستانی و شیعە لە عێراقدا هەیە. چونکە ئایینێکە لەسەر بنەمای ئاشتی دامەزراوە و باشترینی بۆ خەڵکی هەموو جیهان دەوێت. کاتێک ئایین بەلاڕێدا دەبرێت و دەکرێتە دامەزراوەیەکی سەربازی، تەنیا ئەوکات ئێمە کێشەمان لەگەڵیدا بۆ دروست دەبێت، چونکە بەوشێوەیە راڤە دەکرێت. هەر بەهەمان شێوە، رێز لە ئیسلامی سوننی دەگرین، بەڵام رووبەڕووی داعش و قاعیدە بووینەوە، چونکە ئیسلامی سوننیی بە شێوازێکی سیاسی بەکاردەهێنن بۆ فراوانکردنی هەژموون و سەروەت و سامانیان و هەروەها سەپاندنی تێڕوانین و بۆچوونیان بەسەر خەڵکدا.