لە بەشی یەكەمی وتارەكەماندا، لە روانگەی دەروونناسیی كۆمەڵایەتییەوە باسی هۆكاری بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنامان كرد، كە بریتیبوو لە (كارلێكی كۆمەڵایەتی) كە لە ئەدەبیاتی پزیشكیدا پێیدەڵێن (بەركەوتن). لەم بەشەدا هەر لە هەمان روانگەوە، بە كورتی چەند ئاكامێكی دەروونی و كۆمەڵایەتی ئەو پەتایە دەخەینەڕوو.
ئاكامە دەروونییەكان:
بۆ بیرهێنانەوە، لە بەشی یەكەمدا گوتمان رەفتاری مرۆڤ كە بابەتی لێكۆڵینەوەی دەروونناسانە، لە سێ لایەنی (ئەقڵی و هزری)، (شعوری و هەستەكی)، (فیسیۆلۆجیك و كردەیی) پێكدێت. جۆر و رێژەی تێگەیشتنی مرۆڤ، جۆری هەست و سۆزی مرۆڤ دەستنیشان دەكات و ئەم دوو لایەنەش دەبنە پاڵنەر و بزوێنەری رەفتاری كردەیی.
با بزانین كە ڤایرۆسی كۆرۆنا چ كاریگەرییەكی هەبووە لەسەر رەفتاری مرۆڤ بە هەرسێ لایەنەكەیەوە:
پێش هەموو شتێك جۆری بیركردنەوەی مرۆڤ لەبارەی خۆیەوە گۆڕا. مرۆڤ زانیی كە سەرەڕای ئەو هەموو هێز و پێشكەوتن و زانست و زاڵبوونەی بەسەر سرووشتدا، بەرامبەر ئەم ئۆرگانیزمە مایكرۆسكۆپییە، زۆر لاواز و لەرزۆكە. مرۆڤی لووتبەرزی خۆبەزلزانی سەركێش و بێمنەتی دەوڵەمەند بە هێزی زانست و تەكنۆلۆژیا، خاوەن چەكی ئەتۆمی و بۆمبی لێزەری و مووشەكی كیشوەربڕ كە هەزاران كیلۆمەتر دەڕوات، بەرامبەر بە بوونەوەرێكی 125 نانۆمەتری كە تەنانەت بە زیندەی تەواویش حیساب ناكرێت و تەنیا لەكاتی پژمین یان كۆكەی كەسێكدا، ئەوپەڕەكەی یەك دوو مەترێك بڕوات، خۆی دۆڕاندووە و زەلیل و پەریشان و بێچارە بووە! مرۆڤی ئەم سەردەمە، لە شەڕ و بەرەنگاری ئەم ڤایرۆسەدا، هەست بە شەرم دەكات و سەری سووڕ ماوە. ئاخر چۆن ڤایرۆسێك كە تەنیا بریتییە لە شریتێكی پێچ پێچی RNA كە بەو پرۆتینە چەورییەی كە دایپۆشیوە و تەنانەت سەت جار لە بەكتریایەك بچووكترە، ئاوەها سووك و ئاسان، ژیانی مرۆڤی سەراوژێر كردووە! تەنیا ئەوە بزانن قەبارەكەی چەندە! ئەگەر هەر سانتیمەترێك، دە میلیمەتر بێت و ئینجا هەر میلیمەترێك، دابەش بە هەزار بەشی یەكسان بكەیت، هەر بەشێك دەبێتە مایكرۆنێك، هەر مایكرۆنێكیش لە هەزار بەشی بچووكتر پێكدێت كە بە هەر بەشێك دەڵێن نانۆیەك، كۆڤید-19 تەنیا نزیكەی 125 نانۆیە (0.000125 میلیمەتر)! واتە ئەگەر بتەوێ ئەم ڤایرۆسە راستەوخۆ بە چاو ببینیت، پێویستە یەك-ملیۆن جار گەورەی بكەیەوە تاوەكو ببێتە نزیكەی میلیمەترێك! ئەوەتا، چەندین ملیار دانیشتووی زەوی لەو بوونەوەرە نەبنینراوە هەڵدێن و لە ترساندا، خۆیان لە قوژبنی ماڵ حەشارداوە و بەوەش نا، دەمولووتیان بە دەمامك (ماسك) هەڵپێچاوە و دەستی خۆشیان بە دەستكێش داپۆشیوە! ئەوەندە دەستی خۆیان لە فۆبیای ئەو ڤایرۆسەدا، شوشتووە یان بە جەلی و سپیرتۆ ستریل كردووە، خەریكە پێستی دەستیان شەق ببێت و تووشی ئاڵۆش (هەستیاری) و خوریكە (ئیگزێما) ببن!
كەواتە، ئاكامە دەروونییە هەرە گرنگەكەی ئەم پەتایە، ترس و دڵەڕاوكێ و سترێس و فۆبیا هەمەگیرەكەیەتی. هەروەك چۆن ئەو ڤایرۆسە دەگوازرێتەوە، فۆبیا و ترسەكەش لێی خێراتر دەگوازرێتەوە، چونكە مرۆڤ دەزانێ كە دەرەقەتی ئەم ڤایرۆسەی ناهێت، ئەگەر بتەوێ لە شەقامێكەوە بپەڕیتەوە، بۆ ئەوەی تووشی رووداوی ئۆتۆمبێل نەبیت، سەرەتا سەیری لای چەپت، ئینجا لای راستت دەكەیت و دەزانی لە چەپ یان لە راستەوە مەترسییەكەت بۆ دێت، بەڵام بۆ ئەم ڤایرۆسە بچووكە، نازانی لە چ لایەكەوە، لە چ شتێكەوە یان چ كەسێكەوە، لەكوێ و كەی و چۆنت بۆ دێت، هەر ئەوەشە دڵەڕاوكێیەكی بەردەوامی بۆ مرۆڤ ناوەتەوە، بەتایبەتی ئەوانەی كە زەوینەی دڵەڕاوكێ و شڵەژانی دەروونییان هەیە، بۆیە تائێستا، هەڵاتن لێی و خۆكەرەنتینكردن و توێتكەگرتن لە ماڵ و داسەكنان، باشترین و ژیرانەترین رێكارە. ترس و هیستیریا كۆمەڵایەتییەكە، وای لێكردووە تەنانەت لەو كۆكە و پژمینەی، كە جاران عافیەتی بۆ تووشبووەكەی دەخواست و "یرحمك الله!"ی پێدەگوت و بگرە دەستەسڕێكیشی بۆ گرتبا، ئێستا لێی دەتۆقێت و بۆ هەڵاتن، چەپ و راستی لێ تێكەڵ دەبێت!
مرۆڤ، هەقیەتی لێی بترسێت، ئامارەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە 5%ی تووشبووەكانی دەكوژێت. مانای ئەوەیە ئەگەر بە بەختبی و خۆت تووش نەبیت، بەڵام لەو هەزار كەسەی كە تووشی ئەم پەتایە دەبن، كە لەوانەیە خزم و كەس و ناسیاو و هاوڕێ و هاونیشتمانی تۆ بن، ئەگەری هەیە 50 كەسیان، لە ماوەیەكی كورتدا بمرن و نەشتوانی لە پرسە و شینیاندا بەشداربیت.
زۆر روونە، ئەگەر ئەم دڵەڕاوكێ و سترێسە كۆنترۆڵنەكراوە بەردەوام بێت، هەروەها ماوەی كەرەنتینە و دووركەوتنەوە لە كۆمەڵگە و لەو عادەتانەی كە مرۆڤ خووی پێوە گرتوون درێژە بكێشێت، كۆمەڵە نەخۆشییەكی دەروونیشی بەدواوە دێت، وەكو: خەوزڕان، خەمۆكی، پەنیك، وەسواسی، پارانۆیا، شیزۆفێرنیا و هایپۆكۆندریا (ئەوانەی كە بەردەوام لە دڵەڕاوكێدان نەكا تووشی نەخۆشییەك ببن، بە دیتنی نیشانەیەكی بچووك، وەك كۆكەیەك یان خورانی لووت یان قوڕگ، وا دەزانن كۆرۆنایان گرتووە)، بەتایبەتی كە خەڵك ناچارە رەچاوی یاسای دووركەوتنەوەی كۆمەڵایەتی Social Distance بكات و لە ژینگەی خوێندن و كاروپیشە و شوێنە گشتییەكان دوور بكەوێتەوە. نیگەرانییەكانی مرۆڤ لە دۆخی ئابووری و ترس لە برسێتی و هەمەگیری و بڵاوبوونەوەی زیاتری پەتاكە، بە دڵنیاییەوە رێژەی كێشە دەروونییەكان زۆرتر دەكات و كۆنترۆڵكردنیشی ئاڵۆزتر. هەفتەنامەی لەنسێت The Lancet كە گۆڤارێكی باوەڕپێكراو و هەرەبەنێوبانگی پزیشكییە، لە ژمارەی 10227ی رۆژی 14/3/2020، توێژینەوەیەكی بەرفراوانی زانستی لەوبارەوە بڵاوكردووەتەوە كە دەسەلمێنێ كەرەنتینەبوون و دووركەوتنەوە لە كۆمەڵگە، خەڵكێكی زۆر لە سەرتاسەری دنیا، تووشی نەخۆشی دەروونی دەكات، لەوانە: دڵەڕاوكێ، خەمۆكی، تێكچوونی خەو و خۆراك، وەسواسی ناچاری OCD و سترێسی دوای رووداوی ناخۆش PTSD .
هەر ئەم ترس و دڵەڕاوكێیە وا لە خەڵك دەكات شێتانە هێرش ببەن بۆ فرۆشگە و دووكان و دەرمانخانەكان بۆ كڕین و دابینكردنی خۆراك و دەرمان و كەولوپەل و پێداویستییەكان بۆ ماوەیەكی نادیار. دەروونناسان بەم دیاردەیەی كە خەڵك لەبەر ترس و دڵەڕاوكێ هێرش دەبەنە بازاڕكردن، دەڵێن: كڕینی بە هەڵپەهەڵپ Panic buying. وا دەزانن بە كڕینی لە رادەبەدەری هەموو چەشنە پێداویستییەك، ترس و دڵەڕاوكێیان نامینێت، یان رێژەی هەڕەشە و مەترسییەكەی كۆرۆنا كەم دەبێتەوە، كەچی زۆرجار هەڵسوكەوتی لەو چەشنە، خۆی دەبێتە هۆی زیاتركردنی رادەی نیگەرانی و دڵەڕاوكێ و نائارامی، زیاتر لەوەش كێشەی دیكەی وەك گرانبوون و نایاببوونی كەلوپەلی پێویست بۆ هاووڵاتیان و، بەتایبەت بۆ پزیشكان و كادیرانی كەرتی تەندروستی لێدەكەوێتەوە.
ئەوانەی كە لە ئاكامی كەرەنتینە و قەدەخەی هاتووچۆ لەڕووی ئابوورییەوە زەرەرمەند دەبن، یان كار و بازرگانییەكەیان خەریكە تووشی مایەپووچی (ئیفلاس) دەبێت، كە بە دڵنیاییەوە ژمارەیان زۆر لە رێژەی تووشبووان و قوربانیانی كۆرۆنا زیاترە، رەنگە زیاتر لە خەڵكی ئاسایی، تووشی كێشەی دەروونی ببن و تەنانەت بگاتە رادەی خۆكوشتن یان بیركردنەوە لە خۆكوشتن!
ئاكامە كۆمەڵایەتییەكان
لەڕووی كۆمەڵناسییەوە، ئەوەی كۆرۆنا بەسەر كۆمەڵگە جیهانییەكانی هێناوە، رەنگە بە شەڕی جیهانی یەكەم و دووەم بشوبهێنرێت. پێموایە هەروەك چۆن ئێمەی كۆمەڵناس، كۆمەڵگەكان بە دوو قۆناخی پێش مۆدیرن و پۆست مۆدیرن، پێش پیشەسازی و پاش پیشەسازی، پێش شەڕی جیهانی و دوای شەڕی جیهانی ناو دەبەین، لەمەودوا چەمكی پێش كۆرۆنا و پاش كۆرۆناش دێتە ناو ئەدەبیاتی كۆمەڵناسییەوە.
لایەنی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە ــ لە دیدی كۆمەڵناسان ــ لە چوار وردە سیستەمی كۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و كولتووری پێكدێت، بۆیە دەمانەوێ بە كۆرتی ئاكامە كۆمەڵایەتییەكانی پاندێمیی كۆرۆنا بە رەچاوكردنی ئەم وردە سیستمانە بخەینەڕوو:
لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە
گرنگترین ئاكامی كۆمەڵایەتی ئەم پەتایە، كاریگەرییەكەیەتی لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان. كەرەنتینە و قەدەخەی دەرچوون لە ماڵ و سەپاندنی یاسای مەودا و لێك دووركەوتنی كۆمەڵایەتی Social distance، وا لە خەڵك دەكات كە نێوانیان نەمێنێت. بەكاربردنی ئەم چەمكە واتە دووركەوتنی كۆمەڵایەتی Social distance بەدڵنیاییەوە بە دڵی ئێمەی كۆمەڵناس نییە و باشترە لەجیاتی، چەمكی مەودای فیزیكی Physical distanceی بۆ بەكار ببردرێت، چونكە دابڕانی كۆمەڵایەتی واتە پچڕاندنی پەیوەندییە مرۆییەكانی نێوان خزم و كەس، دراوسێ، هاوگەڕەك، هاوڕێ، هاوكار، هاوپۆل و هاووڵاتی كە لەسەر بنەمای خۆشەویستی، هاوكاری، هاوسۆزی، هاودەردی، ئاڵۆگۆڕی، لاسایی، هاوشێوەسازی، سازان، هاوچەشنی و تێكەڵاوی دەوەستێت، كە سەرەڕای دووركەوتنەوەی خەڵك لە یەكتر، ئەم پرۆسە دەروونی كۆمەڵایەتیانە لەنێویاندا دەمێنێت و بە ئاسانی ناپچڕێن. راستە خەڵك لەڕووی فیزیكییەوە لەیەكتر دوور كەوتوون، بەڵام رێژەی یەكانگیری و هاوپەیوەندی لەنێویاندا هەر ماوە و لە رێگەی تەلەفۆن و سوشیالمیدیاوە ئاگایان لە یەكترە و بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەگەڵ یەكتر كارلێك دروستدەكەن. ئەگەر ئەم پەیوەندیانەش نەمێنن، كە زۆر ئەستەمە نەمێنن، كۆمەڵگە تێكدەچێت و لێك دەترازێت!
خاڵێكی دیكە، كۆرۆنا بووەتە هۆی مردنی 5%ی تووشبووان بەو ڤایرۆسە، كە زۆربەی هەرەزۆریان نەوەی كۆن و خەڵكی بەتەمەنن كە بە دڵنیاییەوە نەمانی كتوپڕیان، ئاسەواری ناخۆش بۆ منداڵ، خزم و كەس و هاوڕێ و دراوسێ و ناسیاوەكانیان دەنێتەوە و كەلێن دەخاتە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە.
كۆرۆنا بووەتە هۆی وەستانی گەشت و سەفەری نێوان وڵاتان، تەنانەت كێشەی گەڕانەوە بۆ ئەو هاووڵاتیانەی كە بەر لە كەرەنتین، سەفەری وڵاتێكی دیكەیان كردووە و ئێستا لەو وڵاتانە گیریان خواردووە، ئەگەر بگەڕێنەوەش بە ناچاری ماوەیەك لەلایەن وڵاتەكەی خۆیانەوە، دوور لە كەسوكاریان كەرەنتین دەكرێن.
كۆرۆنا، بووەتە هۆی نەهێشتن یان دابەزاندنی رێژەی تاوان و لادانی كۆمەڵایەتی، كەمكردنەوەی رووداوی هاتووچۆ، چۆڵبوونی شەقام و كۆڵانەكان، پاكبوونەوەی ژینگە. هەورەها لەبەر داخرانی دامەزراوەی پەیوەندیداری وەك دادگا، زۆر رێوڕەسم و پرۆسەی كۆمەڵایەتی خراونەتە دواوە بۆ پاش رەوینەوەی كۆرۆنا. وەك مارەبڕین، هاوسەرگیری و تەڵاق. هەروەها لە ترسی بڵاوبوونەوە و گرتنەوەی كۆرۆنا، رێوڕەسمی ناشتنی مردوو و شێوازی پرسەگێڕانیش گۆڕاوە.
خاڵێكی دیكە، رێژەی هەژاری و نەداری بەرزبووەتەوە، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی كە بێداهاتن و فەرمانبەری حكومەت نین و لەسەر داهاتی كاری رۆژانە دەژیان.
زۆر كەم دێتە پێش كە هەموو ئەندامانی خێزان پێكەوە لە یەك كاتدا بەوشێوەیە لە ماڵدا بمێننەوە و یەكتر ببینن و گەورە و بچووك، نێر و مێ، پێكەوە نان بخۆن و گفتوگۆ بكەن. ئەمەش دەرفەتێكی باشی رەخساندووە كە لە یەكتر نزیك ببنەوە و بە راوێژ كێشەكانیان تاوتوێ و چارەسەر بكەن، كاتی دەستبەتاڵییان پێكەوە پڕبكەنەوە و لە كار و كردەوەدا یارمەتی یەكتر بدەن و پێكەوە بپڕژێنە سەر كار و سەرگەرمی، بەڵام لەلایەكی دیكەوە، كۆبوونەوە و دەرنەچوون، لە زۆربەی وڵاتاندا بووەتە هۆی كێشەی خێزانی. راپۆرتەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە رێژەی تووندوتیژیی خێزانی بەرزبووەتەوە، ئەوەتا وەزارەتی ناوخۆی فەرەنسا، هەفتەی پێشوو رایگەیاند كە تەنیا دوای تێپەڕاندنی هەفتەی یەكەم لە جێبەجێكردنی كەرەنتین، رێژەی تووندوتیژیی خێزانی 30% زیادبووە، تەنانەت حكومەتی ناچار كردووە، رێكارێكی نوێ بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم كێشەیە بگرێتەبەر. بۆ نموونە جگە لە پەیوەندیكردن بە ژمارە تەلەفۆنی 3919، بە نیازن ئامێرێكی هۆشداری لە دەرمانخانەكان دابنێن، بۆ ئەوەی تاكی قوربانی بتوانێ لە دەرمانخانەكانی گەڕەكی خۆی، لە رێگەی ئەو ئامێرەوە داوای یارمەتی بكات. رێژەی كێشەی خێزانی لە وڵاتی چینیش، لە ماوەی كەرەنتینكردنی هاووڵاتیان بەرز بووەوە و راپۆرتەكان وادەردەخەن كە لە هەندێ پارێزگای چیندا، داواكاری تەڵاق لەو ماوەیەدا زۆر بەرزبووەتەوە.
یەكێكی دیكە لە ئاسەوارە كۆمەڵایەتییەكانی پەتای كۆرۆنا، جێبەجێبوونی بنەمای یەكسانی و دادپەروەری كۆمەڵایەتییە لە هەموو كۆمەڵگەیەكدا بەبێ جیاكاری و جیاوازیخستن و هەڵاوێردنی نێوان تاكەكاندا لەوەی سەر بە چ رەگەز و نیشتمان و ئایین و چین و توێژی كۆمەڵایەتی و تەمەن و پیشە و پلە و پایەی كۆمەڵایەتین. هەژار و دەوڵەمەند، پیر و گەنج، ژن و پیاو، رەش و سپی، خوێندەوار و نەخوێندەوار، حاكم و مەحكووم، هەرهەموویان لە كەشتییەكدانە كە كەوتووەتە گێژەنی تۆفانێكی تۆقێنەرەوە! هەموویان وەك یەك هووژە دەبەنە فرۆشگە و دووكانەكان و ركابەرێتی دەكەن لە شت كڕین و بەتاڵكردنی رەفەكان! ئەم ڤایرۆسە كاری بە ناسنامە، مۆدیلی ئۆتۆمبێل، ژمارەی پاسەوان و رادەی دەستڕۆیشتووییەوە نییە و هەموو كەسی پێ یەكە! ئەم ڤایرۆسە، تەنیا و تەنیا كاری بە سیستەمی هەناسە و سییەكانی مرۆڤە، نەك بابەتی دیكە.
لەڕووی سیاسییەوە
هیچ سیاسییەك وەك كۆڤید-19، راستگۆ، یەكسانیخواز، دادپەروەر، دیمۆكرات و دوور لە رەگەزپەرستی نەبووە. ئەو دیموكراسییەی كە كۆرۆنا جێبەجێیكردووە، تائێستا هیچ سەركردەیەكی سیاسی نەیتوانیوە بەم پانتایی و بەرفراوانییە جێبەجێی بكات، ئەویش نەك تەنیا لە وڵاتێكدا، بەڵكو 202 وڵاتی جیهانی داوەتە بەر. لەوپەڕی رۆژهەڵاتەوە بگرە، تاوەكو ئەوپەڕی رۆژئاوا. نە پاسەپۆرت و ڤیزا دەناسێت، نە سنوورە جوگرافی و سیاسییەكەی وڵاتان، نە یاسا و رێسای دانراوی مرۆڤ دەناسێت، نە مافی ڤیتۆ، نە ترس لە چەكی ئەتۆمی، نە ئابلۆقە، نە خاڵی پشكنین و بازگە و سەیتەرە، نە ژمارەی پاسەوان و كامێرای چاودێری، هیچ كامیان ناتوانن رێگەی لێبگرن! تەنانەت توانیویەتی بچێتە كۆشكی كریملینەوە، نووسینگەی سەرەكوەزیرانی بەریتانیا، ئەنجوومەنی پیرانی ئەمریكا، پەرلەمانی ئەوروپا، بەیتی رێبەریی ئێران، ئەنجوومەنی شارەزایان و ئەنجومەنی شورای ئیسلامیی ئێران، كۆشكی شازادە و پاشاكان، بچێتە وەزارەتە گرنگەكانەوە و تەنانەت ژووری نووستنی زۆر لە سەركردە سیاسییەكانیش! وەزارەتەكان، پەرلەمانەكان و دەزگا حكومییەكان داخراوان. چەندین سەرەكوەزیر و سەرۆككۆمار و وەزیر و سیناتۆر و پەرلەمانتار و بەڕێوەبەرانی وڵاتان، لە ترسی ئەم ڤایرۆسە، خۆیان لە قوژبنی ژووری ماڵدا حەشارداوە و لە رێگەی سەرهێڵ (ئۆنلاین)ـەوە كاری حكومەتداری دەكەن.
پێموایە، پێوەبوونی سیاسییەكانیش بەو ڤایرۆسەوە بووەتە هۆی گەورەتر نیشاندانی ئەم پەتایە و بۆمبەبارانی راگەیاندنی، چونكە ئەمجارە جیاواز لە جاران، نەخۆشییەكە بەرۆكی ئەوانیشی گرتووە، نەك تەنیا چینی خواروو و هەژار و ژێردەست! ئەو هەموو منداڵە هەژارەی كە لە برساندا دەمرن، كەس باسیشیان ناكات، چونكە برسێتی تووشی سیاسییەكان و دەوڵەمەندان نابێت، كەچی نەخۆشی برسێتی، هەم ڤاكسینی هەیە، هەم دەرمان كە خۆراك و خواردنە، بەڵام كۆرۆنا نە دەرمانی هەیە، نە ڤاكسین.
لە 1/1/2020 تاوەكو ئەو ساتەی كە ئەم وتارە دەنووسم 31/3/2020 بەگشتی 2 ملیۆن و 243 هەزار و 528 كەس لە سەرتاسەری جیهاندا، تەنیا لەو سێ مانگەدا لە برسان مردوون. واتە مانگانە نزیكەی 750هەزار كەس!
ئایا ئاماری مردن لە برسان زیاتر و مەترسیدارترە، یان قوربانیانی كۆرۆنا كە لە ماوەی سەرهەڵدانییەوە تائێستا 40 هەزاركەس مردوون؟! بۆچی كەس باسی ئاماری قوربانیانی (ڤایرۆسی برسێتی) ناكات لەكاتێكدا دەرمان و ڤاكسینیشی هەیە؟ دیارە برسێتی، دەرد و نەخۆشییەك نییە كە سیاسییەكان و دەوڵەمەندان و بەڕێوەبەرانی جیهان تووشی ببن!
خاڵێكی دیكە، ئەم ڤایرۆسە، تەنانەت كاری كردووەتە سەر پرۆتۆكۆل و ئەتەكێتی دیپلۆماسیی وڵاتان. زۆر لە گەشتە دیپلۆماسی و سیاسییەكانی بەرپرسان هەڵوەشاوەتەوە، یانیش لەكاتی سەفەر و پێشوازیكردن لە فڕۆكەخانەكاندا، چیتر وەك جاران لە پێش چاوی كامیراكان، تۆقە ناكەن و یەكتر لە باوەش ناكەن! لە دانیشتنەكانیشدا، كورسییەكانیان دوو مەتر لە یەكەوە دوورە، یاخود جلی تایبەت و دژە ڤایرۆس لەبەر دەكەن.
ئاكامێكی دیكەی ئەم پەتایە كە قەیرانێكی گەورەی جیهانی دروستكردووە، ئەوەیە كە هەمیشە لەكاتی قەیرانەكاندا، كەسانێك هەر زوو پەنا دەبەنە بەر تیۆری پیلانگێڕی Conspiracy Theory، گوایە ئەم ڤایرۆسەش بەرهەمی وڵاتانی زلهێزە و لە تاقیگەی تایبەتدا بەرهەم هێنراوە و چەكێكی بایۆلۆجییە دژی وڵاتانی ركابەر و بەرەی دووژمن. وەهم و ساوێری پیلانگێڕی زیاتر لای ئەو كەس یاخود ئەو وڵاتانەی باوە كە ئایدیۆلۆژی و شۆڕشگێڕن و هەمیشە وادەزانن دووژمنێكی دەرەكی هەیە بۆ مەرامێكی سیاسی و ئایدیۆلۆژی، خەریكی پیلانگێڕییە لە دژی ئەوان. ئەوەتا خامنەیی رێبەری ئێران لە پەیامێكی تەلەڤیزیۆنیدا، ئەمریكای تۆمەتبار كرد بەوەی رەنگە ئەوان ئەو ڤایرۆسەیان بەتایبەت بەرهەم هێنابێ هێرش بكاتە سەر نەژادی ئێرانی كە خاوەن كۆدی جێنەتیكی تایبەتن و زیاتر لە نەژادەكانی بەركەوتە بەم ڤایرۆسەوە، قوربانی بدەن!
ئاكامێكی دیكەی سیاسی ئەم درمە جیهانییە، كۆتاییهێنانە بە شەڕ و كوشت و كوشتار. ئەوەی هەموو زلهێزەكانی جیهان نەیانتوانی لە هەندێك وڵاتی وەك سووریا، لیبیا و یەمەن شەڕێك كە چەندین ساڵە بەردەوامە بوەستێنن، ئەم ڤایرۆسە بە ئاسانی توانی ئاگربەستێكی دروستبكات و هەموو چەكدارەكان نەك لە ترسی فڕۆكە و بۆمب و مووشەك و گوللە، بەڵكو لە ترسی ڤایرۆسێكی نەبینراو خۆیان لە سەنگەری ژوورەوە ناوە و چیتر شەڕ ناكەن!
ڤایرۆسناسان دەڵێن، ئەگەر قەبارەی ڤایرۆسی كۆرۆنا وەك تۆپێكی فۆتبۆڵ رەچاو بكەین، ئەوا بچووكترین خانەی لەشی مرۆڤ كە ڤایرۆس دەچێتە ناویەوە، بە قەدەر خانووێكی چوار قاتی دەبێت! بەڵام ئەم ڤایرۆسە بچووكە توانی گەورەترین شەقام و مەیدانەكانی جیهان بە شێوەیەك چۆل بكات كە تانك و دەبابەكانیش لەكاتی خۆپیشاندانە سیاسییە بەنێوبانگەكان پێیان نەكرا! ئەوەی سوپای جەزائیر و ئێران نەیانتوانی بەدەستیبێنن، ئەم ڤایرۆسە زۆر بەجوانی پێی كرا. كۆتایی بە مانگرتن و خۆپیشاندانی دژ بە سیستمی سیاسی هێنا! خۆ ژمارەی كوژراوەكانی خۆپیشاندانەكانی وڵاتی ئێران لە نێوەڕاستی پاییزی رابردوودا، تەنیا چەند مانگێك بەر لە بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا، لە قوربانیانی كۆرۆنا لە ئێران تائێستا زۆر زیاتربووە (ئەوەی بە رەسمی راگەیێندراوە)، بۆیە دەكرێ بڵێین رەنگە ڤایرۆسەكە بۆ رژێمی ئێران، دەرفەتێك بووبێت بۆ دووبارە بیمەبوونەوەی. خەڵك چیتر ناوێرن لەو دۆخە كۆرۆناوییەدا، دژی سیستمی سیاسی ئەو وڵاتەو خۆپیشاندان بكەن. رەنگە دەرفەتێكی دیكەبێت بۆ وەرگرتنی یارمەتی و هاوكاری دارایی وڵاتانی دنیا، كە چەندین وڵات بەتایبەتی یەكێتی ئەوروپا، ژاپۆن، كوێت، قەتەر و ئیمارات، بە ملیۆنان دۆلار یارمەتیدان، زۆر زیاتر لەو بودجەیەی حكومەتی ئێران خۆی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم پەتایە تەرخانكردبوو، كە بریتییە لە تەنیا 30ملیۆن یۆرۆ، كەچی بۆ تۆڵەسەندنەوەی كوژرانی سەردار سولەیمانی و هاوەڵانی كە نەدەگەیشتنە 5 كەس، بڕی 200ملیۆن یۆرۆیان تەرخان كردبوو! ئەوەتا هەوڵدەدات و گوشار دەخاتە سەر وڵاتانی دنیا، كە ئەمریكا رازیبكەن ئابلۆقەی ئابووری، لانیكەم لەو دۆخەدا لەسەری هەڵبگیرێت. هیچ دوور نییە كە ئەو دۆخە كۆرۆناییەش بقۆزێتەوە كە هەموو وڵاتانی جیهان و رای گشتی جیهانیش سەرقاڵی ئەم ڤایرۆسەن، بۆ پەرەپێدانی بەرنامە ئەتۆمییەكەی! كەسیش وەك جاران باسی خستنەخوارەوەی فڕۆكە ئۆكرانییەكە ناكات و سندووقە رەشەكە خەریكە پشتگوێ بخرێت!
ئەو ڤایرۆسە تەنانەت توانیویەتی، كاتی هەڵبژاردنەكانیش لە وڵاتێكی بەهێزی وەك ئەمریكا دوابخات و ئایندەی پرۆسەی هەڵبژاردنەكانی ئەوێ تائێستا دیار نییە!
ئەوەی هێلەك زەردەكان و خۆپیشاندەران و گرووپەكانی گوشار نەیانتوانی لە ئەوروپا بە تایبەتی فەرەنسا بەدەستیبێنن، ئەو ڤایرۆسە زۆر خێرا بە دەستیهێنا. نرخی نەوت ئەوەندە دابەزی، حكومەت هاوار دەكات خەڵكینە! نرخی بەنزین و سووتەمەنیمان كەم كردووەتەوە، وەرن بكڕن! كەس لە ماڵ دەرناچێت و لەسەر دەستی حكومەتەكان ماوەتەوە!
ڤایرۆسەكە، وای لە وڵاتانی ركابەر و جەمسەر كردووە، كە ناچارن لە یەكتر نزیك ببنەوە و لە بەرەنگاری كۆرۆنادا یەك بەرە دروستبكەن. بۆ نموونە دوای نزیكەی دە ساڵ دووژمنایەتی، محەممەد بن زایدی جێنشینی ئەبوزەبی پەیوەندی بە بەشار ئەسەدی سەرۆكی سووریاوە دەكات و بە تەلەفۆن لەبارەی رێكاری بەرەنگاربوونەوەی ئەم پەتایە گفتوگۆ دەكەن. سەرۆكی چینیش چەند رۆژ پێش، بانگەوازی ترەمپی سەرۆكی ئەمریكای كرد، كە پێویستە لەگەڵ یەكتر هاوكار بن و ئامادەیی دەربڕی بۆ پاڵپشتیكردنی ئەمریكا. بە پێچەوانەشەوە، وڵاتە گەورەكانی یەكێتی ئەوروپا لەبەر قۆرخكردنی كەلوپەل و پێداویستییە پزیشكییەكان، گرژییەكیان تێكەوت تاوەكو ئەو رادەیەی ماكرۆنی سەرۆكی فەرەنسا، هەموو لایەكی بانگهێشت كرد كە ئێستا كاتی ئەوە نییە و كێشەكەش تەنیا كێشەی وڵاتێك نییە، بەڵكو كێشەی هەموو وڵاتانی ئەوروپایە و پێویستە هەموومان دەست لەنێو دەستی یەكتر بنێین بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو پەتا ترسناكە!
چەند پەرلەمانتارێكی پارێزكار (كۆنزێرڤیست)ـی بەریتانی و تەنانەت چەند بەرپرسێك لە وەزارەتی دەرەوی ئەڵمانیاش، لێدوانی دژی چینیان دا كە جارێ ئێمە خەریكی شەڕی ئەم پەتایەین، بەڵام دوای كۆتاییهاتن لەو دۆخە، یەخەی چین دەگرین كە لە كۆنترۆڵكردنی ئەم ڤایرۆسە كەمتەرخەم بووە و بە هەموو جیهاندا بڵاویكردەوە!
بە كورتی و بە كوردی، كۆرۆنا حكومەتی زۆر وڵاتی ئیفلیج كردووە و كەس نازانێت كەی و چۆن رۆژگارەكە ئاسایی دەبێتەوە. زۆر وڵاتی وەك ئێران و ئەفغانستان ناچاربوون ژمارەیەكی زۆر لە زیندانییە سیاسییەكان ئازاد بكەن. لە هەندێ وڵاتیشدا، وەكو سووریا و ئێران، لەبەر شڵەژانی دەوڵەت، بەشێك لە زیندانییەكان شۆڕشیان كرد و لە زیندان هەڵاتوون، ئەوەش رەنگە لەڕووی ئاسایش و ئەمنییەتی نیشتمانی، سستی و بێموبالاتی حكومەت دەربخات و تەنانەت وێنەی پێشووتری ئەم حكومەتانە لای هاووڵاتیانی بشێوێنێت!
خاڵێكی دیكە، دوور نییە هەندێك رژێمی دیكتاتۆر و شمولی، ئەو دەرفەتە بقۆزنەوە و ئەو زیندانییە سیاسییانەی كە بە مەترسییان لە قەڵەم دەدەن، لەنێویان ببەن و بە درۆوە بیانكەنە قوربانی كۆرۆنا! یاخود ئەم ڤایرۆسە وەك چەكێكی بایۆلۆجی بۆ تیرۆركردنی كەسانی مەبەستدار كە بۆ خۆیان بە هەڕەشەی دەزانن، بەكاریبێنن!
زۆر كەم روودیداوە كە دوو كەرتی تەندروستی و سەربازی، وەك ئەو قەیرانەی كە كۆرۆنا خولقاندوویەتی، لە یەكتر نزیك بكاتەوە، لە زۆربەی وڵاتاندا، وەك هەرێمی كوردستان، وەزارەتی تەندروستی لەگەڵ وەزارەتی ناوخۆ بەهێزی ئاسایش و پۆلیسەوە، پێكەوە شەڕی ڤایرۆسەكە دەكەن و كۆنترۆڵی هاتووچۆ و كەرەنتینی شار و گەڕەكەكان دەكەن. لە وڵاتێكی وەك ئیتاڵیا، سەربازەكان شانبەشانی پزیشكان و پەرەستاران لەكاری گواستنەوەی نەخۆش و تەرمەكان شەو و رۆژ كار دەكەن. تەنانەت هەندێك وڵات شەڕی دژ بە ڤایرۆسیان ڕاگەیاندووە. رێبەری ئێران سوپای پاسدارانی راسپارد تاوەكو كار لەسەر چەكی بایۆلۆجی و چۆنیەتی بەرەنگاربوونەوەی ئەم ڤایرۆسە بكەن.
لە كۆتاییدا، لە زۆربەی وڵاتاندا بەتایبەتی هەرێمی كوردستان، كۆرۆنا بوووەتە هۆی یەكانگیریی نێوان حكومەت و جەماوەرەكەی، دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن، چونكە هەموو پێكەوە سواری كەشتییەكن كە خەریكە نوقم دەبێت! هاوكاری خەڵكی خێرخوازی هەرێمی كوردستان بۆ دروستكردنی چەند نەخۆشخانەیەكی تایبەت بۆ كۆرۆنا، بەڵگەیەكی روونە بۆ دەرخستنی ئەم یەكانگیری و هاوپەیوەندییە لە هەرێمی كوردستاندا.
لەڕووی ئابوورییەوە
ئەو زیانەی كۆرۆنا داویەتی لە ئابووری وڵاتانی جیهان، لە حیساب بەدەرە، بەڵام نیشانەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەو قەیرانەی كە كۆرۆنا خولقاندوویەتی، لە قەیرانە ئابوورییەكەی ساڵی 2008 زۆر گەورەترە. كۆرۆنا، ئابووری هەموو جیهانی هەڵتەكاندووە و وەك پسپۆڕان دەڵێن چەندین تریلیۆن دۆلار زیانی گەیاندووە بە ئابووری وڵاتان. ملیۆنەها كارگە، كۆمپانی، ماركێت، رێستۆرانت، گازینۆ، یانە، سینەما، هۆتێل و خوێندنگە و سەنتەرە فێركارییەكانی داخستووە. 270 ملیۆن یاریزانی تۆپی پێ لە سەرتاسەری جیهان، گەمە ناكەن و نزیكەی 400ملیۆن كەس كە نانی تۆپانێ دەخۆن، تووشی كێشە بوونەتەوە.
زۆربەی حكومەتەكان، لە ناچاریدا بودجەیەكی زۆریان بۆ كۆنترۆڵكردنی ئەم پەتایە تەرخانكردووە. بۆ نموونە ئەمریكا 6.2تریلیۆن دۆلار. بەپێی راپۆرتی توێژینگەی ifo لە شاری میۆنیخی ئەڵمانیا، حكومەتی ئەڵمانیا تائێستا نزیكەی 729ملیار دۆلار زیانی بەركەوتووە و پێشبینیدەكات قەبارەی ئابووری ئەڵمانیا تاوەكو 21% بچووك ببێتەوە.
لەبەر كەرەنتینە و دەرنەچوونی خەڵك لە ماڵ، نرخی سووتەمەنی لە زۆربەی وڵاتانی دنیادا دابەزیوە. لە ماوەی 18 ساڵی رابردوودا، نرخی نەوت هیچ كات ئەوەندە دانەبەزیوە تاوەكو ئەو رادەیەی گەیشتووەتە نزیكەی 20$. بەپێی راپۆرتی سكای نیۆز، لەچاو سەرەتای ساڵەوە نرخی نەوت 60% زیاتریش دابەزیوە. پشك و ئیندێكسەكانی بۆرسەی جیهانیش زۆر دابەزیون، بەتایبەتی لە ئەمریكا. كۆمپانیا فڕۆكەوانییەكان، بایی 252ملیار دۆلار زیانیان بەركەوتووە. رێكخراوی جیهانی كار دەڵێت 25 ملیۆن كەس كاریان لەدەستداوە، تەنیا لە ئەمریكا بووەتە هۆی بێكاربوونی 3.3ملیۆن كەس. كەرتی گەشتوگوزاریش بەپێی راپۆرتی نەتەوە یەكگرتووەكان تاوەكو 30% زیانی بەركەوتووە. پسپۆڕان ئاماژە بەوەدەكەن كە ئابووری جیهان، مانگانە دوو خاڵ لە تێكڕای گەشەی ئابووری لەدەستدەدات. ئەگەر بەوشێوەیە بەردەوام بێت، ئەوا دەبێتە هۆی وەستان و هەڵاوسان و مایەپووچی ئابووری وڵاتان.
شارەزایەكی ئابووری لە رێكخراوی خۆراكی جیهانیی سەر بە نەتەوەیەكگرتووەكان FAO دەڵێت: ترسی كۆرۆنا و هووژەبردنی خەڵك بۆ ماركێتەكان بۆ كڕینی خۆراك، دابینیەتیی خۆراكی تێكداوە و لەبەر رەفتاری كڕیاران، مەترسی دروستبوونی قەیرانی خۆراكیش دەكرێت. نرخی گەنم لە بازاڕی شیكاگۆ زیاتر لە 6% زیادی كردووە. نرخی برنج لە تایلەند، كە دووەمین هەناردەكەری گەورەی برنجە لە جیهاندا، ئەوەندە بەرزبووەتەوە كە لە ساڵی 2013ەوە وێنەی نەبووە.
نرخی دەمامك و دەستكێش و كەلوپەلی ستریلكردن و پاككەرەوە، لە زۆربەی وڵاتاندا بەرزبووەتەوە و لە هەندێك شوێنیشدا هەر دەستناكەوێت.
رێژەی بێكاری و داكشانی بەرهەمهێنان، بەرزبووەتەوە. ئەوەتا لە هەرێمی كوردستانیش بەپێی توێژینەوەی دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان، %73.3ـی هاووڵاتیانی كوردستان، لە ماوەی قەیرانی كۆرۆنادا، تووشی زیانی ئابووری بوونە. هەرچەندە من پێموایە كە خەڵكی هەرێمی كوردستان زیاتر بەكاربەر و بەرهەمخۆرن نەك بەرهەمهێن، هەربۆیە لەڕووی ئابوورییەوە وەك وڵاتانی دیكە تووشی قەیران نەبوونە. واتە دۆخی بەرهەمهێنان لە هەرێمی كوردستاندا، پێش كۆرۆنا و پاش كۆرۆنا، جیاوازییەكی ئەوتۆی نەكردووە، بۆیە پێشبینیدەكەم ئەگەر مووچە و نان و خۆراك و خواردەمەنی ــ كە لە كولتووری ئێمەدا هێڵی سوورە! ــ دابین بكرێت، ماوەیەكی زۆر دەكرێ كەرەنتینەكە درێژ بكرێتەوە! تەنانەت ئەو سوودە ئابوورییەی كە كۆرۆنا بەخشیویەتییە هەرێمی كوردستان، نابێ رەچاو نەكەین. بەڵام با گۆڕاوی چوونە دەرەوەی خەڵك لە چوار رۆژی نەورۆزدا رەچاو بكەین و چیتر نا. بەگوێرەی بەراوردێك، نزیكەی 500 هەزار ئۆتۆمبێل لە هەرچوار پارێزگای هەرێمی كوردستاندا، رۆژانە لە نەورۆزدا دەچنە گەشت و سەیران، كە هەڵگری چەند كەسێكن. بە چوار رۆژ دەكاتە نزیكەی 2 ملیۆن ئۆتۆمبێل. ئەگەر هەر ئۆتۆمبێلێك لایەنی كەم 20 لیتر بەنزین بسووتێنێت، لەگەڵ ئەو هەموو پارچە و قوماشەی كە بۆ جلی كوردی بۆ ژن و پیاو دەكڕدرێت، ئەو هەموو خواردن و خواردنەوە كە پارەی پێدەدرێت، ئەگەر بەشێوەیەكی مەزندەیی بۆ هەر خێزانێك 70$ دابنرێت، ئەوا دەكاتە 140ملیۆن دۆلار تەنیا بۆ چوار رۆژی نەورۆز! ئەی ئەگەر ئەو هەموو هەینی و پێنجشەممانەی كە خەڵك دەچنە دەرەوە لە تەنیشت شەقامەكان كەباب لێدەدەن و هەڵپەڕكێ دەكەن، حیساب بكەین؟ ئەی ئەگەر هەموو رووداوێكی هاتووچۆ و، هەموو نەخۆشكەوتنێكی وەك ژەهراویبوون و سكچوون و رشانەوەش ئەژمار بكەین، چ ئامارێك دەردەچێت؟
هەروەها سوودێكی دیكەی كۆرۆنا بۆ هاووڵاتیانی كوردستان، كەمكردنەوەی 25%ی نرخی نەخۆشخانەكان و سەنتەرە پزیشكییەكانی هەرێمی كوردستان بووە بۆ نەخۆشەكان كە بە بڕیاری وەزارەتی تەندروستی لەسەر كەرتی تەندروستیدا سەپێندراوە! شای سعوودیەش بە فەرمانێكی شاهانە، راسپاردووە هەموو نەخۆشەكانی تووشبووی كۆرۆنا كە نیشتەجێی سعودیەن، بەخۆڕایی لە نەخۆشخانەكان چارەسەر بكرێن، تەنانەت ئەوانەی بە نایاساییش لەوێ نیشتەجێن.
لەڕووی كولتووری و رۆشنبیرییەوە
كۆرۆنا بووەتە هۆی داخرانی قوتابخانە، زانكۆ، پەیمانگە و دایینگەكان لە زۆربەی هەرەزۆری وڵاتاندا. ئامارەكان باس لە ماڵمانەوەی 500 ملیۆن قوتابی دەكات كە بەشێكیان بە ناچاری لە رێگەی ئۆنلاینەوە دەخوێنن، ئەوەی كە تائێستا وەزارەتی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان دانی پێدانەنابوو، ناچارە ئەویش بیر لەو شێوازە خوێندنە بكاتەوە!
بۆنە ئایینییەكانی رۆژانە و هەفتانە لە مزگەوت، كەنیسە و پەرستگەكان چیتر بەڕێوە ناچن. خەڵك ناچارن لە ماڵی خۆیاندا عیبادەت بكەن. بۆنە نەتەوەیی و كولتوورییەكانی وەك جەژنی نەورۆزیش كە لە هەندێ وڵاتدا وەك هەر چوار پارچەی كوردستان، ئێران، تاجیكستان، ئەفغانستان، ئازەربایجان، ئۆزبەكستان، هندستان و پاكستان باوە، وای لێهاتووە وەك جاران بەرپا نەبێت.
خاڵێكی هەرە گرنگی دیكە، ئەوەی من وەك چاودێرێكی كۆمەڵایەتی لە وڵاتێكی مەزهەبیی وەك ئێران رەچاوم كردووە، كۆرۆنا، بنیادی خورافاتی مەزهەبیی هەندێ ئایینی وەك شیعەی هەڵتەكاند و خەڵك چیتر وەك جاران بڕوایان بە ئیمامزادە و شیفابەخشیی زیارەتگەكان نەماوە، تاوەكو دوێنێ خەڵك روویان لەو شوێنانە دەكرد بۆ وەرگرتنی شیفا بۆ نەخۆشییەكانیان، كەچی خۆیان، بوونە سەنتەری بڵاوبوونەوەی پەتای ترسناكی كۆرۆنا. نەخۆشییەك كە زۆر لە مەلا و ئاخوند و ئایەتوڵڵاكانیانی كوشت!
بە پێچەوانەشەوە، پێشبینیدەكرێت كە خەڵكانێكی زۆر روو لە دین و خوا و ئاسمان بكەنەوە و لە ترسی ئەو شۆكەدا، پەنا ببەنە بەر هێزێكی غەیبی كە لە هێزی زەوینیی ئەوان بەهێزتر و بەتواناترە!
خاڵێكی دیكە، كۆرۆنا بووەتە هۆی گۆڕینی هەندێك نەریت و خووی مرۆڤ كە پێشتر لەسەریان راهاتبوو. وەكو نەحەوانەوە لە ماڵ، خواردن لە دەرەوە، گرنگیدان بە پاكوخاوێنی زیاتر و خواردنی سوودبەخش و شێوازی شووشتنی دەست و خۆپارێزی لە ڤایرۆس و بەكتریاكان بەگشتی.
رۆڵە ئەرێنی و نەرێنییەكانی راگەیاندنیش لەوبارەوە نابێ لە بیر بكەین. كۆرۆنا بەو هەموو بچووكییەی خۆیەوە، بووەتە سەردێڕی هەرە سەرەكی لە هەواڵەكاندا. وشەی كۆرۆنا، لەو ماوەیەدا زیاتر لە هەر وشەیەكی دیكە، لە راگەیاندنە بینراو و بیستراو و نووسراو و ئەلیكترۆنییەكاندا دووبارە دەبێتەوە. خەڵكێكی زۆر لە هۆشیاربوونەوە و چۆنیەتی خۆپاراستن و دووبارەنەكردنەوەی رەفتارە مەترسیدارەكان، قەرزاری راگەیاندنەكانە. هەروەها حكومەت، كە ئێستا تەنیا لە دوو وەزارەتی تەندروستی و ناوخۆدا قەتیس بووەتەوە، زۆر سوودی لە راگەیاندن كە كەرتی تایبەتە، وەك تریبۆنێكی گرنگ بۆ بڵاوكردنەوەی رێنمایی و رێسا و بڕیارەكانی خۆی دەبینێت. لەلایەكی دیكەوە، راگەیاندن نەك تەنیا نەیتوانیوە ئەو ترس و دڵەڕاوكێیەی كە هەموو خەڵكی تەنیوە كەم بكاتەوە، بگرە خۆی لەبەر راوێژنەكردن لەگەڵ شارەزایان و پسپۆڕانی دەروونی و كۆمەڵایەتی، هەروەها گرنگینەدان بە لایەنی تەندروستیی دەروونی و كۆمەڵایەتی هاونیشتمانیان لەپاڵ لایەنی تەندروستیی جەستەیی، بوونەتە هۆی تۆقان و ترساندنی زیاتری خەڵك، تاوەكو ئەو رادەیەی پێشبینیدەكرێت پاش كۆرۆنا، نۆرینگەی پزیشكانی دەروونی زیاتر لە جاران نەخۆشی دەروونی بەخۆوە ببینێت!
بۆ خوێندنەوەی بابەتی پێشووی نووسەر کلیک لەسەر ئەو رستەیەی خوارەوە بکە
دەروونناسیی كۆمەڵایەتیی كۆرۆنا
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ