پڕۆژەی سوپای یەکگرتووی ئەوروپی

 

هەر لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانیی دووەمەوە سەرکردەکانی ئەوروپا بیریان لە دروستکردنی هاوئاهەنگی لە بەرگری و ئاسایشی هاوبەش لە نێوان وڵاتانی ئەوروپا کرد. هەرچەندە بەشێکی بەرچاو لە وڵاتانی ئەوروپا بە مەبەستی رووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە و تەحەدییاتی دەرەکی بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیری ئەوروپا پەیوەندییان بە رێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ)ەوە کردووە، بەڵام بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆتر مامەڵە لەگەڵ ئەم بابەتە بکەن، بەپێویستی دەزانن هاوکاریی بەرگریی ئەوروپی زیاتر بکەن.

 

بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەم تەحەدییانە، یەکێتیی ئەوروپا سیاسەتێکی هاوبەشی ئاسایش و بەرگری (CSDP)ی دامەزراندووە، کە ئامانجی پاراستنی ئاشتی و بەهێزکردنی ئاسایشی جیهانییە. تائێستا CSDP گرنگترین دەستکەوتە کە ئەوروپییەکان بەدەستیان هێناوە لە بواری ئاسایشی هاوبەش لە ئاستی ئەوروپی، بەڵام هەڕەشە نوێیەکانی تیرۆریستان لە دژی یەکێتیی ئەوروپا و هەڕەشە نوێیە دەرەکییەکان، بەتایبەت هەرەشەی رووسیا بۆ سەر سنوورەکانی رۆژهەڵاتی یەکێتیی ئەوروپا و داهاتووی ناتۆ وای کردووە کە بەشێک لە سەرکردەکانی ئەوروپا بیر لە دروستکردنی سوپایەکی یەکگرتووی ئەوروپی بکەنەوە. ئەم وتارە شیکارییە خاڵە بەهێزەکان، لاوازییەکان، دەرفەتەکان و هەڕەشەکانی دامەزراندنی سوپای ئەوروپا دەخاتەڕوو.

 

دروستکردنی سوپایەکی هاوبەش بۆ ئەوروپا بۆ بەرپەرچدانەوەی هەڕەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت، بۆ یەکەمجار لەلایەن (رێنی پلێڤنەوە) لە ساڵی 1950 پێشنیاز کرا. پلانەکەی پلێڤن کە ئەمریکا رەتیکردەوە، لەسەر بنەمای سوپای هاوبەش بوو بۆ ئەوروپا کە هەموو وڵاتانی رۆژئاوا جگە لە ئەڵمانیای رۆژئاوا تێدا بەشداربوون. لە ساڵی 1952 کۆمەڵگەی بەرگریی ئەوروپا (EDC) دروستکرا. بەپێی ئەم پەیماننامەیە، سوپای فرەنەتەوەیی ئەوروپای رۆژئاوا شانبەشانی هێزەکانی ئەڵمانیای رۆژئاوا دەیانتوانی لەژێر فەرماندەیی هاوبەش و بودجەی هاوبەشدا کاربکەن. شەڕی ناوخۆ لە دڵی ئەوروپا لەنێوان بۆسنە و سربیا و رۆڵی لاوازی یەکێتیی ئەوروپا هانی سەرکردەکانی یەکێتیی ئەوروپای دا بۆ ئەوەی هەنگاوی کردەیی بنێن بۆ پەرەپێدانی سیاسەتێکی هاوبەش و کاریگەری ئاسایش و بەرگری بۆ یەکێتیی ئەوروپا. هەڵسەنگاندنی سیاسەتی ئاسایش و بەرگریی یەکێتیی ئەوروپا بووە بابەت و گفتوگۆی سەرەکی لە کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی ئەوروپا لە کۆڵن لە ساڵی 1999 و پەیمانی ئەمستردام. لە ئەنجامدا سەرکردەکان لەسەر ئەوە کۆک بوون کە یەکێتیی ئەوروپا پێویستە سەربەخۆ و بەبێ ناتۆ لە رێگەی هێزە سەربازییەکانییەوە بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیرانە جیهانییەکان مامەڵە بکات، بەڵام ئامانجی ئەم پەیماننامەیە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر نەبوو و بۆشایی لەم بوارەدا هەبوو. هێرشە تیرۆریستییەکانی 11ی ئەیلوول بۆ سەر ئەمریکا و دواتر هێرشە تیرۆریستییەکانی لەندەن و مەدرید لە ساڵانی 2004 و 2005، بڕیاردەرانی یەکێتیی ئەوروپای هان دا، کە بە جیدی بیر لە میکانیزمێکی نوێ بکەنەوە بۆ بەرگریکردن لە یەکێتی ئەوروپا لە بەرامبەر ئەم هەڕەشە نوێیانە دا.

 

لە ساڵی 2009 پەیمانی لیزبۆن بە فەرمی راگەیێندرا و بەپێی مادەی 7/42، رێگەی بە چالاکییەکی سەربازی هاوبەشی ئەوروپی درا لە کاتی پێویستدا. بەگوێرەی ئەم پەیمانە نوێیە، ئەگەر هێرش بکرێتە سەر وڵاتێکی ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپا، هەموو ئەندامانی دیکەی یەکێتیی ئەوروپا پێویستە پشتیوانی و هاوکاری ئەو ئەندامە بکەن، کە هێرشی کراوەتە سەر. رەنگە یەکێک لە دەستکەوتە هەرە گرنگەکانی پەیمانی لیزبۆن دروستکردنی سیاسەتی هاوبەشی ئاسایش و بەرگری بووبێت، کە لەژێر سیاسەتی هاوبەشی دەرەوە و ئاسایشدا (CFSP) کاردەکات. CSDP رێگەی بە یەکێتیی ئەوروپا دا کە هێزی سەربازی بەکاربهێنێت بۆ بەهێزکردنی ئەرکەکانی ئاسایشی جیهانی و ئاشتیپارێزی لە دەرەوەی سنوورەکانی یەکێتیی ئەوروپا بەپێی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، بەڵام CSDP بە مانای یەکگرتنی تەواوەتی سوپای یەکێتیی ئەوروپا نەبوو.

 

ئێستا زیادبوونی گومانەکان سەبارەت بە پابەندبوونی ئەمریکا بە ناتۆ لە سەردەمی سەرۆک ترەمپدا، برێگزیت، کشانەوەی ناتۆ لە ئەفغانستان، داهاتووی شەڕی تیرۆر، زیادبوونی هەڕەشەکانی رووسیا لەسەر سنوورەکانی رۆژهەڵات و شەڕی رووسیا و ئۆکرانیا بە تەواوی یەکێتیی ئەوروپایان خستۆتە سەر بڕیاردان لەسەر داهاتووی ئاسایش و بەرگریی یەکێتییەکە. بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەم تەحەدییانە، یەکێتیی ئەوروپا لە دۆخێکدایە کە رەنگە بەپێی سیاسەتێکی هاوبەشی ئاسایش و بەرگری بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی، سوپای ئەوروپی پەرەپێبدات یا خود پشت بە ناتۆ ببەستێت. لێرەدا خاڵە بەهێز و لاوازەکان و دەرفەتەکان و هەڕەشەکانی پێکهێنانی سوپای یەکگرتووی ئەوروپی دەخەمەڕوو. 

 

 

پشتگیریی سیاسی لەلایەن گرووپە سیاسییە گەورەکانی ئەوروپا: لایەنگری یەکێتیی ئەوروپا لە کارنامەی سیاسیی خۆیاندا پشتگیری لە بەڕێوەبردنی فەرماندەیەکی هاوبەشی ناوەندی بۆ بەرگری لە برۆکسل دەکەن.

 

بودجەی هاوبەش: بە هەبوونی بودجەیەکی هاوبەش بۆ سوپای یەکێتیی ئەوروپا، وڵاتانی ئەندام سەرچاوەی دارایی کەمتر بۆ تێچوون و ئامراز و رێکخستنە سەبازییەکان خەرج دەکەن. هێزەکانی ناتۆی ئەوروپا لە ئێستاوە لە ژێر فەرماندەیی هاوبەشی ناتۆدان: بەو پێیەی زۆربەی وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەوروپا لە ئێستاوە ئەندامی ناتۆن وەک بەشێک لە هێزەکانی ناتۆی ئەوروپا، دەتوانرێت بگوازرێنەوە بۆ سوپای ئەوروپی لەژێر فەرماندەیی هاوبەشدا.

 

هەڕەشەکانی رووسیا: بەرزبوونەوەی هەڕەشەکانی رووسیا بەرامبەر بە ئەندامانی پێشووی سۆڤیەت لە یەکێتیی ئەوروپا و پێویستی بە هاوکارییەکی سەربازی بەهێزتری ئەوروپا و هاوبەشی سەربازی لەنێوان ئەندامانی یەکێتیی ئەوروپا. داهاتووی ناتۆ: ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا لە ناتۆ دەبێتە هۆی دروستکردنی ئاسایش و بەرگری بەکۆمەڵتر بۆ یەکێتیی ئەوروپا. داهاتووی شەڕی دژی تیرۆر: ئایندەی شەڕی تیرۆر، بەتایبەتی کشانەوەی ناتۆ لە ئەفغانستان، بەبێ رێککەوتنێکی تۆکمەی ئەوروپییە هۆکارە بۆ ئەوروپییەکان بیر لە سوپایەکی ئەوروپی بکەنەوە.

 

 

داهاتووی پەیوەندییەکان لەگەڵ ناتۆ: زۆربەی 27 وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەوروپا ئەندامی ناتۆن، کە رۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت لە دابینکردنی ئاسایش بۆ یەکێتیی ئەوروپا.  

 

بەرگریی هاوبەش: ئەگەر وڵاتێکی ئەندامی یەکێتیی ئەوروپا لەژێر هێرشدابێ، پێویستە هەموو ئەندامانی دیکە بە هەموو شێوەیەک هاوکاری بکەن. 

 

بڕیاردان لە CDSP بە شێوەیەکی گشتگیر ئەنجام دەدرێت: بۆ ئەوەی بەشداری لە ئەرکەکانی دەرەوەی سنوورەکانی یەکێتیی ئەوروپا بکەن، هەموو وڵاتانی ئەندام بەشێکن لە پرۆسەی بڕیاردان. دامەزراندنی PESCO هاوکاری هەمیشەیی پێکهاتەیی (PESCO) دەستڕاگەیشتنێکی بەرفراوانتر بۆ بەرگری دابین دەکات، کە تواناکانی یەکێتیی ئەوروپا بۆ رووبەڕووبوونەوەی ململانێکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. پیشەسازی لە کەرتی بەرگری: وەک بەشێک لە پلانی کارکردنی بەرگریی ئەوروپا، سندوقی بەرگریی ئەوروپا (EDF) پیشەسازی بەرگریی یەکێتیی ئەوروپا باشتر دەکات. 

 

 

شەڕی رووسیا و ئۆکراینا و ئەگەری کۆتاییهاتنی لیبڕاڵ دیموکراسی رەنگە ببێتە هۆی نەزمی نوێی جیهانی. یەکێتیی ئەوروپا پێویستی بە هێزێکی سەربازی هاوبەش دەبێت بۆ باشترکردنی رۆڵی خۆی لە ئاستی جیهانیدا. 

 

هەڕەشە نێودەوڵەتییەکان: لەشکرکێشی رووسیا بۆ ئۆکراینا، هەڕەشەکان لە دژی ئەندامانی ئەوروپای رۆژهەڵاتی یەکێتیی ئەوروپا، سەرهەڵدانی چین و تیرۆری نێودەوڵەتی هەندێک هۆکاری سەرەکین کە رەنگە دەوڵەتانی ئەوروپا هان بدەن بە دامەزراندنی سوپایەکی ئەوروپی. 

 

گۆڕانکاری لە هەڵوێستی هاووڵاتیانی ئەوروپی: هاووڵاتیانی یەکێتیی ئەوروپا ئاگادارن کە دەسەڵاتی نیشتمانییان بە تەنیا توانای پاراستنیانی نییە لە هەڕەشەکانی داهاتوو و پڕۆژەی سوپای هاوبەشی ئەوروپی سەروەری و سەربەخۆیی ستراتیژی زیاتر بە یەکێتیی ئەوروپا دەبەخشێت. ئەمەش رێگە بە یەکێتیی ئەوروپا دەدات ببێتە ئەکتەرێکی چالاکتر لە ئاستی نێودەوڵەتی. بەو پێیەی دامەزراندنی سوپای هاوبەشی یەکێتیی ئەوروپا پێویستی بە یەکگرتنی زیاتری هێزەکانی وڵاتانی ئەندام هەیە، پڕۆژەکە یەکگرتنی زیاتری سیاسی لە نێو یەکێتیی ئەوروپادا بەرهەم دەهێنێت.

 

 

هەموو وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەوروپا لەسەر گفتوگۆی دروستکردنی سوپای یەکێتیی ئەوروپا لەژێر فەرماندەیی هاوبەشدا هاوڕا نین. پڕۆژەیەکی لەم جۆرە دەبێتە هۆی بەرەوپێشبردنی یەکگرتنی زیاتری یەکێتیی ئەوروپا و ئەمە لە کاتێکدایە کە بەشێک لە وڵاتانی ئەندام دژی یەکگرتنی زیاترن، جگە لەوەش ئەندامانی یەکێتیی ئەوروپا کە بەشێک بوون لە سۆڤیەتی پێشوو متمانەیان بە کاریگەریی سوپای ئەوروپی نییە بەبێ پشتیوانی سەربازیی ئەمریکا و وەکو جێگرەوەی ناتۆ سەیری دەکەن، هەربۆیەش ئەم پڕۆژەیە لەلایەن ئەمریکا و ئەندامانی ئەوروپای رۆژهەڵاتی یەکێتیی ئەوروپا دژایەتی دەکرێت.

 

سەرکردەکانی ئەوروپا دان بەوەدا دەنێن کە ئەندامانی یەکێتیی ئەوروپا بە تەنیا توانای تەحەدای هەڕەشەکانی ئەم دواییەیان نییە. بۆیە پێویستە سەرکردەکانی یەکێتیی ئەوروپا ئیرادەی بەهێزی سیاسی بۆ هەماهەنگیکردن لە پرسە ئەمنییەکانی بەرگریدا نیشان بدەن. بەو پێیەی یەکێتیی ئەوروپا ئێستا سوپای هاوبەشی خۆی نییە و ئەوە وڵاتانی ئەندامن کە بەرپرسیارن لە دابینکردنی ئاسایش و بەرگری، پێویستە یەکێتیی ئەوروپا هەنگاوی کردەیی بنێت بۆ زیادکردنی هەماهەنگی لە بەرگری و ئاسایش. یەکێتیی ئەوروپا پێویستە چاکسازی نوێ لە CSDPی ئەنجام بدات و لە کورتخایەندا بەهێزی بکات. یەکێتیی ئەوروپا پێویستە هەنگاوی پراکتیکی بنێت بۆ پەرەپێدانی تواناکانی زیاتر و ئاسانکردنی هاوکاری و گەیاندنی سەرچاوەی زیاتر. پرۆسەی بڕیاردان بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان پێویستی بە میکانیزمێکی خێراتر و کەمکردنەوەی بیرۆکراسی هەیە. پێویستە یەکێتیی ئەوروپا ببێتە هاوبەشێکی ئەمنی بەهێزتر و کاریگەرتر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا و ببێتە یاریزانێکی کارتێکەری جیهانی. بە مەبەستی مامەڵەکردن لەکاتی تەنگانەدا، یەکێتیی ئەوروپا پێویستی بە دروستکردنی یەکە سەربازییە هاوبەشەکان هەیە. ئەم یەکە هاوبەشانە رەنگە وەک یەکەیەکی بچووک و لە دوو نەتەوە پێک بێن و هەنگاو بە هەنگاو زیاد بکرێن بۆ یەکە گەورەکان، کە لە وڵاتانی زیاتر پێکبێن. پێویستە یەکێتیی ئەوروپا هەنگاوێکی گرنگی دیکە بنێت بۆ تەرخانکردنی بودجەیەکی هاوبەش و ئەو پارەیەی کە بۆ هاوکاریی بەرگری و دەستپێشخەرییە سەربازییە هاوبەشەکان و مەشق و راهێنان دیاری کراوە.  

 

شارەزایان پێیان وایە کە پێویستە یەکێتیی ئەوروپا ئامادەیی هێزە چەکدارەکانی و توانای ئەوان بۆ هەنگاونانی خێرایی باشتر بکات و پلانێک بۆ باشترکردنی تەکنەلۆژیای سەربازی و وەبەرهێنانی زیاتر لە پیشەسازی چەک و تەکنەلۆژیای ئەلیکترۆنی و کەرەستەی سەربازیی مۆدێرن و پێشکەوتوودا ئامادە بکات.

 

جێگیرکردنی هێزی هاوبەش هەنگاوێکی دیکەی چارەنووسسازە کە دەتوانێت یەکێتیی ئەوروپا بیگرێتەبەر بۆ ئەوەی تواناکان و کاریگەرییەکانی زیاتر بکات. ئەم هێزە یەکگرتووانە پێویستە لە نزیکەوە لەگەڵ ناتۆ کاربکەن.

 

بەشێکی دیکە لە بەرسانی ئەوروپا پێیان وایە کە ئەندامانی یەکێتیی ئەوروپا پێویستە لە رێگەی پلانێکی هاوبەشی یەکێتیی ئەوروپا بۆ کورتخایەن و درێژخایەن خەرجییەکانی بەرگریی خۆیان زیاد بکەن. جگە لەوەش هاوکاری لەگەڵ ناتۆ لە بوارە جیاوازەکانی وەک ئاسایشی ئەلیکترۆنی، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و کردەوەی هاوبەش هاوکاری لەگەڵ ناتۆ بەهێزتر بکەن.

 

پێویستە یەکێتی ئەوروپا لە درێژخایەندا سەرنجی لەسەر یەکخستنی سوپای وڵاتانی ئەندام بێت. بەو پێیەی یەکێتیی ئەوروپا هەمان بەها و بەرژەوەندی و تەحەدیی هاوبەشی وەکو ناتۆی هەیە، هەر دەستپێشخەرییەک بۆ دروستکردنی سوپای یەکێتیی ئەوروپا دەبێت تەواوکەری ناتۆ بێت و نابێت ببێتە بەدیلێک بۆ ناتۆ. لە ئەنجامدا بۆ ئەوەی سوپای ئەوروپا سوودی بۆ ناتۆ هەبێت، پێویستە نزیکترین هاوکاری لەگەڵ ناتۆدا هەبێت و باشترین بژارەش ئەوەیە کە لەژێر فەرماندەیی ناتۆدا کاربکات. دەتوانین بەو ئەنجامە بگەین کە یەکێتیی ئەوروپا پێویستە زیاتر سەرنجی لەسەر سیاسەتە هاوبەشەکانی بەرگری و ئاسایشی ئێستای خۆی بێت و پلانی کورتخایەن و درێژخایەن بۆ باشترکردن و بەرزکردنەوەی ئاسایشی هاووڵاتییان و سنوورەکانی لە رێگەی چاکسازی و دەستپێشخەری نوێ و بە هاوکارییەکی نزیک لەگەڵ ناتۆ ئامادە بکات.