مافی گەلان لە بڕیاردانی چارەنووسی خۆیان بابەتێکی نوێ نییە کە تەنها لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا بخرێتە نێو باسی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، یان لەنێو بابەت و پرەنسیپەکانی قانونی نێودەوڵەتی باس کرابێت.
دوور لە ئاڵۆزکردنی پێناسەی مافی چارەنووس و هێنانەوەی لێکدانەوە و تەفسیری جۆراجۆری بۆی، هەر گەلێک مافی خۆیەتی دەوڵەتی نیشتمانی خۆی هەبێت، و لە شێوازی ئەو دەسەڵاتەی دەیەوێ و رێگەی ئەنجامدانی دوور لە دەستێوەردانی بیانی ئازادە.
لە سەرجەم ئەدەبیاتی سیاسی کلاسیکی مارکسی لە سەردەمی مارکسەوە تاوەکو دەگاتە لینین، گفتوگۆیەکی تیۆری قوڵ سەبارەت بە مافی بڕیاردانی چارەنووس و پەرەسەندنەکانی کراوە و بووەتە گەنجینەیەکی گەورەی حیزبە کۆمۆنیستەکانی جیهان و بەیەکێک لە پرەنسیپە هزرییەکانی مارکسیزم ـ لینینزم، دانراوە.
بایەخدانی مارکسیزم بەم پرەنسیپە لە بۆشایی یان لە ئەنجامی لێکدانەوەی کۆمەڵێک چەمکی هزری بە داماڵین لە واقیعی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و پەرەسەندنە سیاسییەکان و ئاڵوگۆڕەکانی جیهان نەهاتووە و هەر ئەم گۆڕانکارییانە بەتایبەتی لە ئاکامی بوونی کۆڵۆنیالیزم و تێکۆشانی گەلان بۆ سەربەخۆیی کارتێکردنی لەسەر هزری سیاسی دەرەوەی هەڵگرانی بیری سۆشیالیستی، کردووە.
لە ناوەڕۆکی رێککەوتننامەی ڤرسای لەدوای شەڕی جیهانی یەکەمدا ئاماژە بە مافی بڕیاردانی چارەنووس و دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی (نەتەوەیی) نوێ لە ئەوروپادا کراوە. لە 8ـی کانونی دووەمی 1918 سەرۆکی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا (ودرو ویلسون) لە پرۆژەیەکدا 14 پرەنسیپی بۆ کۆنگرسی ئەمەریکا بە مەبەستی سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی ئاشتی و ئاوەدانکردنەوە لە ئەوروپادا، پێشکەشکرد.
بەندی 10 و 12 لەو گەڵاڵنامەیە ئاماژە بۆ مافی بڕیاردانی گەلانی ئەوروپای ژێردەستی ئیمپراتۆری ئوتریش و ئەڵمانیا و گەلانی ژێردەستی ئیمپراتۆری عوسمانی دەکات.
لە ئاکامی تێکۆشانی گەلانی جیهان، یاسای نێودەوڵەتی بە شێوازی جۆراجۆر، بەردەوام جەختی لەسەر مافی بڕیاردانی چارەنوسی گەلان کردووە. بڕگەی دوو لە ماددەی یەکی گەڵاڵنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان باس لە یەکێک لە گرنگترین ئامانجەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات کە "گەشەپێدانی پەیوەندی دۆستانەیە لەنێوان نەتەوەکان و پێویستی یەکسانی لە مافی نێوان گەلاندا و هەر یەکێکیان مافی بریاردانی چارەنوسی خۆی هەبێت". ماددەی 55 لەو گەڵاڵنامەیە جەخت لەسەر "ئامادەکردنی پێداویستییەکانی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی بۆ دروستکردنی پەیوەندی ساغڵەم و دۆستانە لەسەر بنەمای یەکسانی لە مافەکانی نێوان گەلان و هەر یەکێکیان مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆی هەبێت".
رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە چەندین بڕیار دا ئاماژەی بەم پرنسیپە کردووە، لەوانە بریاری 1514 تایبەت بە راگەیاندنی پێدانی سەربەخۆیی گەلان و وڵاتە داگیرکراوەکان لە کانونی یەکەمی 1960دا. لەو بڕیارەدا هاتووە "هەموو گەلێک مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆی هەیە و بەپێی ئەم مافەش بە ئازادی خۆی دەستنیشانی شوێنی سیاسی خۆی دەکات و ئازادانە گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری دەستنیشان دەکات".
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەم پرەنسیپە بە بنەمای پەیوەندی نێوان گەلان و بناغەی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دادەنێت، لە چەندین بەڵگەنامەی دیکە بە روونی ئاماژەی بەم بابەتە کردوە، لەوانە ماددەی یەک لە هەردوو پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان و مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان کە لە ساڵی 1966 بڕیاری لێ دراوە.
کۆمەڵگەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بڕیاری ژمارە 2615 لە ساڵی 1970 جارێکی دیکە جەختی لەوە کردەوە کە "سەرجەم گەلان بەپێی یەکسانی لە مافەکانیان و مافیان لە بڕیاردانی مافی چارەنووس کە لە بەڵگەنامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا هاتووە ئازادن لە جێبەجێکردنی گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییان، و هەر دەوڵەتێکیش دەبێ رێز لەم مافە بگرێت".
هەشتەمین بەند لە رێککەوتننامەی ئاسایش و هاریکاری ئەوروپا کە لە یەکی ئابی 1975 لە هەلسنکی مۆرکرا و راگەیاندنی کۆنگرەی ڤیینا بۆ مافی مرۆڤ لە ساڵی 1993 کە بە سەرپەرشتنی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسترا، جارێکی دیکە جەختیان لەسەر ئازادی گەلان لە دەستنیشانکردنی چارەنووسی خۆیان کردەوە.
تێکڕای ئەم بەڵگەنامە نێودەوڵەتییانە کە باس لە مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلان دەکات، بە شێوەیەکی مێژوویی و لە چوارچێوەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا، رەوابونی بە تێکۆشانی گەلان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی داوە.
بۆیە کاتێک گەلی کوردستان لە پێناوی ئەو مافەدا تێدەکۆشێت ئەوا کارێکی نەکردووە کە بە پێچەوانەی بەهاو نەریت و یاسای نێودەوڵەتی بێت و ئاسایشی جیهان و ناوچەکەی خستبێتە بەر مەترسسیەوە، بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەو رژێمە حوکمڕانانەی کە بە عەقڵیەتی نەتەوەی سەردەست دژایەتی مافی چارەنووس و سەربەخۆیی گەلی کوردستان دەکەن و ئەو وڵاتە زلهێزانەی کە بەهۆی بەرژەوەندی خۆیان تەگەرە لە بەردەم گەلەکەمان بۆ ئەنجامدانی ئەم مافە دادەنێن، ئەوانە دەبنە هۆی بەردەوامبوونی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری کە کۆسپ بۆ پێشکەوتن و گەشەپێدانی هاوبەشی گەلان و بەیەکەوە ژیانی ئاشتییانە، دادەنێن.
گەلی کوردستان لە تێکۆشانی بۆ مافی بڕیاردانی چارەنووس و دەوڵەتی نیشتمانی خۆی بەردەوام دەبێت و لە هیچ کاتێکدا گەل بۆ جێبەجێکردنی مافێکی رەوای خۆی چاوەڕێی بڕیاری نێودەوڵەتی و رەزامەندی وڵاتە هەرێمایەتییەکان و تەنانەت چاوەڕێی بڕیاری سازشکارانە و راڕای و پێچ و پەنای حزبەکانی گۆڕەپانی سیاسی خۆیشی ناکات.
ئەزموونی تێکۆشانی گەلان سەلماندوویەتی وڵاتی دیکە سەربەخۆی بۆ گەلەکەمان پێشکەش ناکات، بەڵکو گەل خۆی وەریدەگرێت.
ریفراندۆمی 25ـی ئەیلوولی 2017 وێستگەیەکی چلۆنایەتی تێکۆشان لە پێناوی مافی چارەنووسی گەلەکەمان بوو و کاروانی سەربەستی و سەربەخۆیی پێویستی بە بەردەوامبوونی تێکۆشان و چەندین وێستگەی دیکە هەیە، بۆیە ئەوەی لە تێکۆشان بۆ دەوڵەتی نیشتمانی کوردستانی پەشیمان دەبێتەوە یان بە شەرمەوە داکۆکی لێدەکات، دەچێتە پەراوێزی مێژووەوە.
مەشروعیەتی نیشتمانپەروەری شیوعییەکانی کوردستان لە تێکۆشان لەپێناوی مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلەکەیان و دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی کوردستانییە و نێونەتەوەیی شیوعی نەتەوەی باڵادەست لە پشتگیریکردنی بێ مەرجی تێکۆشانی گەلی کوردستانە لە تێکۆشانی بۆ ئەم مافە. گرنگە هەموومان لەو ئاستە بین.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ