لەم نووسینەدا چەمکی دەسەڵات خاڵیە لەو مانا سیاسیەی ناو فەرهەنگی ئێمە، دەسەڵات ئەو ڕوانگە فۆکۆییە دەبەخشێت کە وەک پەیوەندییەکانی هێز ناوی برد، لێرەدا وێنەکانی دەسەڵات پەیوەندییەکی ئاڵوگۆڕی بەردەوامی نێوان دەسەڵات و مەعریفەیە، بەو پێیەی مەعریفە خاوەنی دەسەڵاتە، وەک چۆن دەسەڵاتیش هەڵگری مەعریفەیە.
ئەوەی کۆمەڵگایەک بەرەو پێش دەبات وابەستە نییە بەو پێشڤەچوونە سەرخانیە کە کۆمەڵگا پێیگەیشتووە، بەڵکو وابەستەی ژێرخانی کۆمەڵگایە، لێرەدا چەمکی ژێرخان هەمیشە لەڕوانگەی ئەدەبیاتی مارکسیەوە هەڵگری دنیابینیی ئابووری بووە، بەڵام ئابووری چەندە خاوەنی دەسەڵاتێکی سەربەخۆ بێت، ئەو دەسەڵاتە بۆ خۆی هەڵگری مەعریفەی دەسەڵاتی ئابووریە، بەبێ بوونی مەعریفە ئەو دەسەڵاتە توانای کرانەوە و گەشەسەندنی نییە بۆ بازاڕی ئازاد، کێشەی دەسەڵاتی ئابووریی ئێمە پەیوەست نییە بەو بازاڕەوە، بەڵکو وابەستەی نائامادەبوونی مەعریفەیە لەناو دەسەڵاتی ئابووری، بەواتای ئەو دەسەڵاتە درکی مەعریفەی خۆی ناکات، هەستنەکردن بە مەعریفە وا لەو بازاڕە دەکات گەشەسەندنی تەنیا لە ئاستی ئابووری بێت و نەتوانێت بەشداری لە گەشەی کۆمەڵایەتیدا بکات.
هەڵبەت ئەو بابەتە هێندە دنیابینییەکی تایبەتە کە پێویستە پسپۆڕانی بوارەکەی خۆی قسەی لەبارەوە بکەن، ئەو ئاماژەیەی ئێمە هێندەی قسەکردنە لە ژێرخانی کۆمەڵایەتی هێندە نزیکبوونەوە نییە لە بابەتێکی ئابووری.
بەهەمان شێوە مەعریفە خاوەنی دەسەڵاتی خۆیەتی چەندە کار بەو دەسەڵاتەش نەکات، سەرەنجام کاریگەرییەکانی لەناو کۆمەڵگادایە، لێرەوە جیاوازیی نێوان مەعریفە و دەسەڵات لە وێنەی کتێب و سەرمایە لەو خاڵەدا دەردەکەوێت، سەرمایە وەک دەسەڵاتی ئابووری ڕووە مەعریفیەکەی بەرهەم ناهێنێتەوە، بەڵام کتێب وەک مەعریفە بێ ویستی خۆی دەسەڵاتە مەعریفییەکەی لەناو کۆمەڵگا دەردەکەوێت.
بۆ ئەوەی قووڵتر لەو باسە نزیک ببینەوە، هەوڵدەدەین نموونەی کۆمەڵگایەک وەربگرین تاوەکو بتوانین لە ئاستی تێگەیشتنی ئەو کاریگەریە تێبگەین، ئەوە بەهیچ جۆرێک بەراوردکردنی کۆمەڵگای کوردی نییە بە کۆمەڵگای ئەڵمانی، هێندەی هەوڵدانە بۆ تێگەیشتن لەئێستای کۆمەڵگای ئەڵمانی.
کاتێک کۆمەڵگای ئەڵمانی وەک دنیایەکی نوێ کە بەسەر مرۆڤە جیاوازەکاندا کراوەتەوە و سەرمایە دەسەڵاتێکی ڕەهای هەیە بەسەر ژیاندا، ئەوە خوێندنەوەیەکی ڕووکەشانەیە پێمانوابێت، بەهۆی جەنگی دووەمی جیهانەوە ئەو کۆمەڵگایە وێران بوو، هێزی کار دەیەوێت بنیاتی بنێتەوە، وەک ئەخلاقێک بمێنێتەوە بۆ کۆمەڵگا، بەڵکو ئەو بابەتە لەوە قووڵتر و فراوانترە، بەتەنیا پەیوەست نییە بە ئابوورییەوە، هێندەی ئەوە مەعریفەی کۆمەڵایەتی و مەعریفەی ئابووری پێکەوە بەشداری لە بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگا دەکەن.
لێرەدا کێشەکە مەعریفەیە، ئامادەبوونی مەعریفەیە وەک دەسەڵات، ئەوە مەعریفەیە کۆمەڵگای ئەڵمانی کردووە بەو کۆمەڵگایە کە بتوانێت ئامادەبوونی ببێت بە ئامادەبوونی شوناس، ئەگەر ململانێی فیکری مرۆیی لەسەر دوو دنیابینی دژ بەیەکتر بێت، ئەوە ململانێی فەلسەفی نێوان هیگڵ و مارکسە، هەردوو فەیلەسوفەکە ئەڵمانین، ئەو ئامادەبوونە لە میراتی فەلسەفی دەرکەوتنی گرنگی ئەو کۆمەڵگایەیە، وەک چۆن گەر لە قۆناغی تازەگەری و پاش تازەگەری فەلسەفی ڕوانینەکان بۆ دوو فەیلەسوفی ڕەخنەیی بگەڕێنەوە ئەوانیش کانت و نیتچە بن، هەڵبەت هەردووکیان ئەڵمانین، ئەوە وا دەکات مەعریفەی ئەو کۆمەڵگایە بەتەنیا پەیوەست نەبێت بەنێوەندی فەلسەفیەوە، بەقەد ئەوەی مەعریفە بۆ کۆمەڵگا دەبێتەوە خاوەن دەسەڵات، ئەگەر درامای ئەرستۆیی لەسەر میراتی شانۆیی درووست بوو، ئەوە برێشت شانۆیەکی خوڵقاند کە شانۆی دژە ئەرستۆیی بوو، مەگەر برێشت وەک مارکس ئەڵمانی نەبوو؟
لێرەوە تێدەگەین پەیوەندیی مەعریفە و دەسەڵات پەیوەندییەکی هاوبەشی یەکترین کە بەشداری لە هۆشیاری و گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی دەکەن، وەک چۆن لە کۆمەڵگای کوردیدا زانکۆ و دامەزراوە مەدەنییەکان هەن، بەڵام ئێمە هەمیشە لەناو مەعریفەی بەرایی دەرنەچووینە، چونکە مەعریفەیەکە لە ساتەوەختی خۆیدا توانی دەسەڵات بخوڵقێنێ، لێرەدا دەبێت لەسەر ئەو لایەنە گرنگە بوەستین.
شیعری کلاسیکی کوردی و شاعیرانی کلاسیکی لە حوجرە دێنە بوون، کاریگەریشیان جۆرێک لە دەسەڵات دەخوڵقێنێ کە وادەکات مەعریفەی ئێمە ببێت بە مەعریفەی ئەوان، بەڵام کاتێک لەشاردا مەعریفە نابێت بە خاوەن دەسەڵات وابەستەی دوو ئاستە: ئاستی یەکەمیان پەیوەستە بە خودی مەعریفەوە کە نەبووە بە بەشێک لە کۆمەڵگا درکی مەعریفە بکات وەک دەسەڵات، ئاستی دووەمیان وابەستەی تێکدانی ژیانی گوندەکانە لە کۆتایی هەشتاکان کە چینی کۆمەڵایەتی نەما و شار وەک شوێنی دوژمن سەیرکرا و، گوند وەک شوێنی شۆڕش، ئیدی مەعریفەی شارمان لەخۆمان کردە دەرەوە، تەسلیمی مەعریفەی گوند بووین، ئەوە وایکرد تا ئەمڕۆش توانای جێهێشتنیمان نەبێت و نەتوانین وا لە کۆمەڵگا بکەین مەعریفەی شار بە هی خۆی بزانێت، ئەو وێنەیە وایکردووە مەعریفە کە نەبێت بە دەسەڵات، توانای ئەوەشی نابێت بەشداری لە گۆڕانە کولتووری و پێشڤەچوونە کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگا بکات.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ