بنیاتی وێنەی هونەری لە شیعری شێرکۆ بێکەسدا

 

ئەمە ناونیشانی نامەیەکی ماستەری (هاوژین سڵێوە عیسا)یە کە بە سەرپەرشتی (پ.ی.د. سەردار ئەحمەد گەردی) ساڵی (2008) پێشکەشی کۆلێجی زمانی زانکۆی کۆیەی کردووە.

 

وێنەی هونەری رەگەزێکی بنەڕەتی و هەمیشەییە بۆ شیعر و بەشداریی چالاکانەی لە سەرجەم پێکهاتەی شیعردا هەیە. نامەکە میتۆدی وەسفی شیکاری بەکاربردووە و لە سێ بەش پێکهاتووە.

بەشی یەکەم، لە سێ تەوەری پێکەوەبەستراو پێکهاتووە: یەکەم، لە زاراوە و چەمکی وێنەی هونەری دەدوێ و دواتر لە بەهای وێنەی هونەری و لە سێیەمیشدا لە پێکهاتەکانی وەک زمان، بیر، ئەندێشە، واقیع، سۆز و نەست. 

 

شیعر خۆی لە ئاوێتەبوونی کۆمەڵێک رەگەز دێتەئاراوە کە وێنەی هونەری یەکێکە لەو رەگەزانە. زاراوەکە لە بنەماوە واتای "خەیاڵ" دەگەیەنێ، خەیاڵیش بەشداری لە دروستکردنی وێنەی هونەریدا دەکات، بۆیە لە زۆر لە زمانەکاندا وێنەی خەیاڵ و گۆرانی شاعیریش "نیگارخانەی خەیاڵ" بەکاردەبات. وێنەی هونەری وێنەکێشانە بە وشە و رەنگدانەوەی باری دەروونیی شاعیرە. 

 

لەبەرئەوەی وێنەی هونەری رەگەزێکی بنەڕەتیە، رەخنەگر دەبێت بە وردی لەم رەگەزە بکۆڵێتەوە و لایەنی جوانی، ناسکی، خراپی، کرچوکاڵیی شیعر لە وێنەکاندا بدۆزێتەوە. وێنەی هونەری رێگای گواستنەوەی ئەزموونی هونەریی شاعیرە کە وێنە سادە، ئاڵۆز و پڕگرێکانیش بەرجەستە دەکات، لەبەرئەوە وێنە شیعرێکی بێدەنگە و شیعریش وێنەیەکی دەنگدارە. لە رەخنەی کۆندا وێنەی هونەری زۆر بەهای نەبووە و زیاتر وەک رازێنەرەوە بینراوە، بەڵام لە رەخنەی نوێدا، لە هەموو ئاستەکاندا بەشداری دەکات و زمانی باو دەبەزێنێ و خەیاڵ و هزر و سۆزی هونەرمەند پێشکەشی خوێنەر دەکات، لەبەرئەوە رەخنەگر لەڕێی وێنەوە دەتوانێ شیعر بناسێ. توێژەر دواتر باسی پێکهاتەکانی وێنەی هونەری دەکات، لەوانە:

 

زمان کە فەرهەنگی شیعری شاعیر توانای هونەریی شیعر نمایش دەکات. 

 

هەروەها بیر، گەر بیری شاعیر دانەڕێژرێت و بە وێنەی هونەری بارگاوی نەکرێت، ئەوا وەک هەر بیرێکی رۆژانەیی بێ کاریگەری دەبێت. 

 

ئەندێشەش بنەمای جوانیسازی و خەیاڵی داهێنەرانەی شاعیرە، کە بەشداری لە بنیاتنانی بیرێکی جوانی نائاشنا دەکات. 

 

واقیع، زەمینە و شوێنکاتی رووداوەکانە کە شاعیر بە خەیاڵی داهێنەرانە و کاریگەربوو بەشێوەیەکی هونەری دەیگوازێتەوە، چونکە ئەدەب و شیعر گوزارشت لە ژیان دەکەن.

 

 سۆز، بنەڕەتی شیعرە، هێڵێکی ئەلیکترۆنیە لەنێوان دەق و خوێنەردا، دەقێک کە سۆزی راستەقینە و گەرمی تێدابێت نەمر دەمێنێتەوە.

 

نەستیش خەزێنەیەکی بە نرخی ژیانی شاعیرە کە ئەلبوومی وێنەکانی تێدایە و شاعیر بەشێوەی هونەری دەیگوازێتەوە.

 

بەشی دووەم، پێنج تەوەرە و بۆ جۆرەکانی وێنەی هونەری لە شیعری شاعیردا تەرخانکراوە. وێنەی شیعری هەرچەند کۆنە، بەڵام ئەرکی نوێ دەبینێ، لە کۆندا قافیەی شیعر رۆڵی پێکەوەبەستنی سەرتاپای شیعرەکەی دەبینی، بەڵام ئێستا وێنە ئەو کارە دەکات، وێنە تاک و لێکدراوەکان لەنێو خۆیاندا یەکدەگرن و بە هەموویان وێنەیەکی گشتی دروستدەکەن. وێنەی شیعری لەڕووی بنیاتەوە بۆ سێ بەش دابەش دەبێت: 

 

وێنەی تاک، ساکارترین و بچووکترین جۆری وێنەیە، چەند وێنە دەچنە پاڵ یەک و بە چنینیان وێنەی گشتی دروستدەکەن. بنیاتی ئەمجۆرە وێنەیە لە شێوازە فرە جۆرەکانیدا دەردەکەوێ کە توێژەر بە نموونەی شیعری دەیخاتەڕوو.

 

 وێنەی لێکدراو، لە دوو وێنەی تاک یان کۆمەڵە وێنەیەک بەسەریەکەوە کە دیمەن دروستدەکەن، پێکدێت و گوزارشت لە بیر و خەیاڵێکی فراوان دەکەن. ئەمەش بۆ دوو بەش دابەش دەبێ: "کەڵەکەبوونی وێنەی تاک" کۆبوونەوەی چەند وێنەیەکی تاکە لە پاڵ یەکدا کە رستەکان ریتم و مۆسیقا بە یەک دەدەن و تێهەڵکێشی یەکدی دەبن و وێنەکانی رەنگاوڕەنگ دەردەچن، ئەمەش لە رەخنەی نوێدا بە "هێشووە وێنە" ناو دەبرێت و زۆرتر لە قەسیدەی درێژدا رەنگدەداتەوە، شێرکۆ لە شیعری (هەمیشە عاشق!) دا دەڵێ:

 

تۆ مەلێکی لە پەڕەی گوڵ

جوانیی ئاسۆت و

فڕینت پڕە لە عەتر و

گمەت پڕە لە شەونم

 

ئەمە لە سێ وێنەی تاک دروستبووە، ئەوی بە مەلێکی پەڕ لە گوڵ چواندووە، دواتر ئاسۆ و فڕینی بە هەستگۆڕکێ کە لە چاوەوە بۆ بۆنکردنە، بەرجەستە کردوە، لە کۆتاییشدا گمە دەنگە و پڕ لە شەونم بۆ چاوە، واتە هەستگۆڕی ئەنجامداوە. خاڵی دووەمی ئەم وێنەیە بریتیە لە "لێکچواندنی وێنەی لێکدراو" کە شتێک بە چەند شتێک دەچوێنرێ، لێچوو تاکە و لەوچوو چەند دانەیە، ئەمەش لێکچواندنی لێکدراوە، بۆ نموونە لە شیعری "شەهید"دا هاتووە:

 

شەهید، نەمرە وەکو شاخ

وەکو بەفر، وەکو درەخت

وەکو بەهار و گوڵەباخ

 

شەهید لێچوویەکی تاکە و بە پێنج لەوچووی دەچوێنێت.

 

پاشان توێژەر باسی "وێنەی گشتی" دەکات، کە لە چەند وێنەی تاک و لێکدراو پێکهاتووە، بەڵام ئەم وێنەیە لە وێنەی تاک و لێکدراو ناچێت، ئەم وێنەیە بە چەند شێواز دروستدەبێ وەک: بنیاتی واژۆیی، شیعرێکی کورت و چڕوپڕ و بروسکەئاسایە کە لە شیعری کلاسیک بە چوارینە و لە نوێشدا بە واژۆیی و پۆستەرە شیعر ناسراوە، بۆ نموونە دیوانی"حەفتا پەنجەرەی گەڕۆک" لە حەفتا پەنجەرە و روانین پێکهاتووە، شێرکۆ خۆی چەندین ناوی بۆ ئەم جۆرە شیعرە داناوە، لەوانە کازیوە، ئاوێنە بچکۆلەکان، فلاشەکان، پۆستەرە شیعر، پۆرترێت، زنە و هتد، شێرکۆ دەڵێ، ئەمجۆرە شیعرانە لە رواڵەتدا لە یەکدەچن، بەڵام بە جەوهەر هەریەکە بۆ خۆی دنیایەکی سەربەخۆیە، بۆ نموونە لە شیعری "پەیکەر"دا دەنووسێ:

 

ئەو رۆژە دێت

هەرچی گڵۆپی دنیایە

مان بگرێت و دانەگیرسێت

لەبەرئەوەی!

لەوەتەی هەن

چاوی خۆیان لەسەر سەری

هەزاران پەیکەری دنیا..

هەڵکردووە و

کەچی تەنیا پەیکەرێکیان 

بۆ "ئەدیسۆن" نەکردووە!

 

دواتر باسی بنیاتی کۆپلەیی، وێنەی بازنەیی، پێچاوپێچ، قووچەکی، شێوەکاری، کاریکاتێری، درامی، چیرۆکی و رۆمانی (گۆڕستانی چراکان- بە نموونە) دەکات کە دیارە توێژەر جگە لە پێناسە، باسکردنی بنەما و جۆری بنیاتەکان، هاوکات نموونەی شیعریی شاعیریان بۆ دەهێنێتەوە. لە کۆتاییشدا باسی وێنە لە ڕووی وەستان و جوڵان، وێنەی هەستی، ژیری و واتایی دەکات. 

 

بەشی سێیەم، ئەم بەشە بۆ سەرچاوەکانی وێنە لە شیعری شێرکۆدا تەرخان کراوە. لەسەرەتاشدا جەخت لە ئاگاداربوون و خۆدەڵەمەندکردن بە سەرچاوە رۆشنبیرییەکان دەکات، باسی سەرچاوەی خودی و بابەتی دەکات. سەرچاوەی خودی هەموو ئەو وێنانە دەگرێتەوە کە شاعیر خۆی دایهێناون و توانیویەتی رووداو و ئەزموونە دەرەکییەکان خودی بکاتەوە و پەیوەندی و وێنەی نوێ لەنێوان شتەکان دابمەزرێنێت. توێژەر پێیوایە شیعرەکانی شێرکۆ بە وێنەی خودی دەوڵەمەندن. سەرچاوەی بابەتیش پانتاییەکی فراوانی بابەت و بوارە جیاوازەکان دەگرێتەوە کە شاعیر لە سەرچاوە خۆماڵی و بیانییەکان سوود وەردەگرێت، واتە هەرچی بەرهەمی مرۆڤایەتیە دەکرێت ببێتە سەرچاوەی داهێنانی وێنەی هونەری. لێرەدا توێژەر باسی سەرچاوەی خۆماڵی لە بەرهەمی پێشینەی ئەدەبی و شاعیراندا دەکات کە کاریگەرییان بەسەر شێرکۆ وە هەبووە، لەوانە نالی، حاجی قادر، شێخ نوری، گۆران، هێمن و هتد، بە تایبەت گۆرانی شاعیر کاریگەرییەکی چڕی بەسەر شاعیرەوە هەبووە. دواتر باسی کاریگەریی سەرچاوەی کەلەپووری و خۆماڵی، لەوانە: شیعری فۆلکلۆر و بەیت، پەندی پێشینان، داستان، حیکایەتی فۆلکلۆری و هتد دەکات. پاشان باسی سەرچاوەی مرۆڤایەتی، لەوانە: مێژوو، ئاینەکان، ئەدەبی دراوسێ و بێگانە دەکات. بەرهەمی شیعری بەبێ کاریگەری و خوێندنەوەی سەرچاوەکانی پێشینە پێناگات، بەڵام ئەوەی گرنگە، ئەو بەرهەمانە بەشێوەیەکی داهێنەرانە دابڕێژرێنەوە، کە شێرکۆ توانیویەتی ئەمە بکات. لە کۆتایی توێژینەوەکەدا توێژەر بە حەڤدە خاڵ ئەنجامی نامەکەی دەخاتەڕوو، گرنگترین ئەنجامەکانیش: شاعیر بایەخی وێنەی هونەری زانیوە، بۆیە بەردەوام وێنەی نوێی سازکردووە، لە دووبارەکردنەوەی هەمان وێنە لە تێکستی دیکەیدا مەغزایەکی نوێی بەخشیوە بە وێنەکە. 

 

لەڕووی بنیاتی وێنەی هونەریشەوە شاعیر هەموو بنیاتەکانی ئەزموون کردووە و بنیاتی نوێشی هێناوەتە ناو شیعری کوردییەوە، لەوانە بنیاتی شێوەکاری و کاریکاتێری.. هتد. ئەو نەفەسە شیعریە درێژەی شاعیر توانای وێنەی گشتی پێ بەخشیوە، کە بنیاتی رۆمانە. هەروەها سەرچاوەی خودی شاعیر دەوڵەمەندە، بۆ سەرچاوەی بابەتیش داهێنەرانە توانیویەتی وێنەی وەرگیراو بە جۆرێک تێکبشکێنێ کە تەنیا شیعردۆست بتوانێ سەرچاوەکەی بدۆزێتەوە، لەسەرەتاشەوە زۆر کاریگەر بووە بە گۆران و هەردی، بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشچوونی ئەزموونی شیعریدا، وێنەی خودی بەرەو لوتکە هەڵدەکشێت. مامەڵەی لەگەڵ سروشت زۆرتر وەک ئادەمیزاد مامەڵەی لەگەڵ دەکات، هەروەها وەک شاعیرێکی هەستناسک تاڵیی رۆژگاری چەشتووە، رووداو و مێژووی کورد و واقیع لە شیعرەکانیدا زۆر رەنگیانداوەتەوە.