نەخشەڕێگەی پەرلەمانی تورکیا بۆ ئاشتی؛ چەکدانانی پەکەکە و "مۆدێلی تورکیا" بۆ چارەسەری

راپۆرتەکە کە لە ئەنجامی کارەکانی کۆمیسیۆنێک بە سەرۆکایەتیی نوعمان کورتوڵموش و بەشداریی زۆربەی پارتە سیاسییەکان ئامادەکراوە، پرسی چارەسەریی وەک "سیاسەتێکی دەوڵەت" پێناسە دەکات. نەخشەڕێگەکە لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی راگیراوە: تورکیایەکی بێ تیرۆر، بەهێزکردنی دیموکراسی، و گەشەپێدانی ئابووریی ناوچە زیانلێکەوتووەکان.

1. چەکدانان و گەرەنتیی یاسایی: راپۆرتەکە داوای دەرکردنی یاسایەکی تایبەت و کاتی دەکات بۆ قۆناخی دوای چەکدانانی پەکەکە، بەجۆرێک کە گەرەنتیی گەڕانەوەی چەکدارەکان بۆ نێو کۆمەڵگە بدات و پارێزبەندیی یاساییش بۆ ئەو کەسانە دابین بکات کە لە پرۆسەی دیالۆگەکەدا بەشدارن.

2. چاکسازیی دادوەری:  جەخت لە جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگەی مافی مرۆڤی ئەورووپا و دادگەی دەستووری کراوەتەوە. پێشنیازکراوە پێداچوونەوە بە یاسای سزاداندا بکرێت، بەتایبەت بۆ ئازادکردنی زیندانیانی نەخۆش و بەتەمەن و جیاکردنەوەی رەخنەی سیاسی لە تاوانی تیرۆر.

3. ئیدارە خۆجێییەکان:  راپۆرتەکە پێشنیاز دەکات گۆڕانکاری لە سیستەمی شارەوانییەکاندا بکرێت؛ بەجۆرێک ئەگەر سەرۆک شارەوانییەک لەکار لادرا، ئەنجوومەنی شارەوانی مافی هەڵبژاردنی جێگرەوەکەی هەبێت، نەک دانانی قەیوم.

4. یاسای برایەتی:  راپۆرتەکە مێژووی تورک و کورد وەک "چارەنووسێکی هاوبەش" وێنا دەکات و داوای تێپەڕاندنی زمانی تووندوتیژی و بونیادنانی دەستوورێکی نوێی مەدەنی دەکات.

ئەم راپۆرتە کە بەرهەمی گوێگرتن لە 137 کەسایەتی و ناوەندی جیاوازە، وەک بەردی بناخەی قۆناخێکی نوێ دەبینرێت کە تێیدا پەرلەمان دەبێتە تاقە ناونیشانی شەرعی بۆ کۆتاییهێنان بەو کێشەیەی دەیان ساڵە وزەی وڵاتەکەی بەفیڕۆ داوە.

 

دەقی راپۆرتی کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی

 

پەرلەمانی تورکیا                                     

(راپۆرتی کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی)  

18.02.2026 

 

 

ناوەڕۆک

پێشەکی 

1 - کارەکانی کۆمیسیۆن 

1.1. پرۆسەی پێکهێنانی کۆمیسیۆن 

1.2. دامەزراندن، پێکهاتە و بنەماکانی کاری کۆمیسیۆن 

1.3. ئەو بنەمایانەی لە پێکهێنانی کۆمیسیۆندا بە بنەما وەرگیراون 

1.4. پێگەیشتوویی دیموکراسییانەی کارەکانی کۆمیسیۆن 

1.5. گرنگی و کارە لەپێشینەکانی بەکۆمەڵایەتیکردنی کۆمیسیۆن 

2 - ئامانجە سەرەکییەکانی کۆمیسیۆن 

2.1. ئامانجی "تورکیایەکی بێ تیرۆر"

2.2. ئامانجی بەهێزکردنی دیموکراسی 

2.3. ئامانجی گەشەپێدان و زیادکردنی خۆشگوزەرانیی ئابووری 

3 - رەگە مێژووییەکانی برایەتیی تورک و کورد و یاسای برایەتی 

4 - ئەو بوارانەی کەسانی بانگهێشتراو بۆ کۆمیسیۆن لەسەری رێککەوتوون 

5 - هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە و دانانی چەک 

6 - پێشنیازی رێکخستنی یاسایی سەبارەت بە پرۆسەکە 

6.1. خاڵی وەرچەرخان: دانانی چەکی رێکخراوەکە (پەکەکە)

6.2. رێکخستنە یاساییەکان بۆ بەهێزکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی 

6.3. دۆخی ئەندامانی رێکخراوەکە (پەکەکە) 

6.4. یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی 

6.5. میکانیزمی چاودێری و راپۆرتکردن 

6.6. دابینکردنی گەرەنتیی یاسایی بۆ ئەو کەسانەی لە پرۆسەکەدا ئەرکیان هەیە 

7 - پێشنیازەکان سەبارەت بە بەدیموکراتیکردن 

7.1. بڕیارەکانی دادگەی مافی مرۆڤی ئەوروپا (AİHM) و دادگەی دەستووری (AYM)

7.2. رێکخستنەکانی تایبەت بە دادگاییکردن و جێبەجێکردنی سزا 

7.3. رێکخستنەکانی تایبەت بە فراوانکردنی ماف و ئازادییەکان 

7.4. ئیدارە خۆجێیەکان 

ئەنجام و هەڵسەنگاندن 

پاشکۆکان 

 

 

 

 

کارەکانی کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، رەنگدانەوە و دەربڕینی ئەو بەرپرسیارێتییە مێژووییەیە، کە لە چوارچێوەی هێزی نوێنەرایەتی و شەرعییەتی دیموکراسیی پەرلەمانی تورکیادا بۆ بەهێزکردنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی، یەکێتی و پشتیوانیی نیشتمانیی دەکرێت. ئەو کێشانەی گەلەکەمان ساڵانێکی زۆرە باجی قورسی لەپێناودا داوە و رووبەڕووی بووەتەوە، کاتێک لەلایەن پەرلەمانە دێرینەکەمانەوە بە سیفەتی یاسادانەر و چاودێرەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت، ئاسۆیەکی چارەسەری هەمیشەیی بەدەستدەهێنێت. ئەمڕۆ لە پرسی تیرۆردا بە قۆناخێکی مێژووییدا تێدەپەڕین. لەم پرۆسەیەدا، پەرلەمانە دێرینەکەمان،، کە شوێنی دەرکەوتنی ئیرادەی نیشتمانییە، بەبێ دوودڵی ئەرکی سەرشانی خۆی جێبەجێ کردووە.

 

کردەوە تیرۆرستییەکان، کە دەیان ساڵە وزە و سەرچاوەکانی وڵاتەکەمان دەخاتە مەترسییەوە و باجی قورسمان لەپێناودا داوە، ئاسۆی گەشەپێدانیان تەسک کردووەتەوە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیان تێکداوە و سیاسەتیان تەنیا لە چوارچێوەی کاردانەوە ئەمنییەکاندا قەتیس کردووە. لەگەڵ کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، رێکخراوە تیرۆرستییەکان زیاتر وەک ئامرازێک بۆ دابەشبوون و پارچەبوون لە ناوچەکەماندا و شەڕی بەوەکالەت بەکارهێنراون؛ کێشە ناوخۆییەکان کراونەتە ئامرازی حیساباتی جیهانی و هێڵە ناکۆکە کۆمەڵایەتییەکان بە ئەنقەست قووڵکراونەتەوە. بۆ رێگریکردن لەوانەی، کە پێش سەدەیەک هەوڵیاندا جوگرافیاکەمان لەسەر بنەمای جیاوازیی نەتەوەیی، مەزهەبی و ئایینی دابەش بکەن، لەناوبردنی تەواوەتیی تیرۆر و دابینکردنی ئاشتی و ئارامیی هەمیشەیی، وەک بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی لەبەردەمماندایە.

 

نائارامی، نادادپەروەری و کێشەکانی بەدیموکراسیکردن، کە ئەمڕۆ لە ناوچەکەماندا هەن، دەرەنجامی ئەو شوێنەوارە قووڵانەن، کە دەستێوەردانە ئیمپریالییەکان بەجێیانهێشتووە. وەڵامی ئێمە بۆ ئەم دەستێوەردانانە، برایەتیی زیاتر و یەکگرتنی زیاترە. تورکیا، پێچەوانەی هێزە ئیمپریالییە جیهانییەکان، بەردەوام دەبێت لە پێشەنگایەتیکردنی سیاسەتی یەکگرتن لە ناوچەکەماندا. لە دۆخێکدا، کە هاوسەنگیی هێزەکان دەگۆڕێت و مەترسییە جیۆپۆلەتیکییەکان زیاد دەکەن، بەهێزکردنی قەڵای ناوخۆی تورکیا و دابینکردنی ئاشتی و سەقامگیریی هەمیشەیی لە ناوچەکەیدا، هەم بۆ ئاسایشی خۆی و هەم بۆ سیستمی ناوچەیی، دەرفەتی نوێ دەڕەخسێنێت.

 

هاوپەیمانیی سرووشتی، کە تورک، کورد، عەرەب و گەلانی دیکەی برای ناوچەکە پێکیدەهێنن، سەرەتای قۆناخێک دەبێت، کە سیناریۆکانی هەڵوەشاندنەوە و پارچەبوون، کە لەلایەن ئیمپریالیستەکانەوە لە ناوچەکەدا داڕێژراون، تێکدەدات و پلانەکانیان بێکاریگەر دەکات. گەلەکەمان خاوەنی ئیرادەیەکی بەهێزترە بۆ یەکێتی، برایەتی و یەکگرتن لەچاو خواستە تێکدەرەکان. چارەسەری هەمیشەیی پرسی تیرۆر لە تورکیا، تەنیا بە رەهەندی ئەمنی سنووردار نییە، بەڵکو پێویستی بە سیاسەتی فرەرەهەند، فرەلایەن، فرەچین و فرەپێکهاتە هەیە و لە هەمان کاتدا پێویستی بە بەهێزکردنی شەرعییەتی سیاسی، قبووڵکردنی کۆمەڵایەتی و توانای دیموکراسی هەیە.

 

لەلایەکی دیکەوە، جیهانەکەمان بە خێرایی بەرەو قۆناخێک هەنگاو دەنێت، کە تێیدا دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بەهۆی مشتومڕی شەرعییەتەوە بەرەو داڕمان دەچن و لەبری سیستمی نێودەوڵەتیی لەسەر بنەمای یاسا، تەنیا بەهێزەکان یاساکانی خۆیان دەسەپێنن. لە قۆناخێکی وەهادا، پێویستە دەوڵەتان لەسەر بنەمای توانایان بۆ پاراستنی سەروەری، ئاسایش و یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی لە یەک کاتدا و لەسەر یەک هێڵی ئیرادە هەڵبسەنگێندرێن.

 

بەداخەوە لە هەر قەیرانێکی سیستمی جیهانیدا، ئەو بوارانەی، کە زۆرترین زیانیان بەردەکەوێت، کەرامەتی مرۆڤ و سەروەریی یاسایە، هەر پێکهاتەیەک، کە هێزی دابینکردنی دادپەروەریی تێدا لاواز بێت، لەبری هیوادان بە کۆمەڵگە، شلەژانیی نوێ دروست دەکات. زیندوو هێشتنەوەی هێڵە ناکۆکەکان لەسەر بنەمای ناسنامە لە دەوروبەر و ناوچەکەماندا و فراوانبوونی بوارەکانی ململانێ، بەرپرسیارێتیی فرەلایەن دەخاتە ئەستۆی وڵاتەکەمان. لەکاتێکدا لە ناوخۆدا پشتیوانیی نیشتمانیمان قووڵ دەکەینەوە، هەوڵەکانمان بۆ دابینکردنی ئاشتی لە ناوچەکەماندا، لەگەڵ زیادکردنی خۆشگوزەرانی و بەهێزکردنی هەستی دادپەروەری، وەک ئەرکی نوێ لەبەردەمماندا وەستاون.

 

لە وڵاتەکەماندا، بە بەهێزترین شێوە پشتگیریی هەموو قسەیەک و هەموو هەنگاوێک دەکەین، کە برایەتی، ئاشتی و ئاشتیی کۆمەڵایەتی گەشە پێدەدات. ئەم پرسە، بە قاڵبە لەبیرکراوەکان، کە جیاوازییەکان قووڵ دەکەنەوە چارەسەر نابێت؛ بەڵکو بە دیدێکی ژیرانە، نزیکبوونەوەیەکی دڵسۆزانە و هەنگاوی یەکلاکەرەوە چارەسەر دەبێت. ئەم بابەتە، بەهۆی سرووشتەکەیەوە، کە پەیوەندیی بە بوون و ئایندەمانەوە هەیە، هەرگیز ناتوانێت ببێتە بابەتی بەرژەوەندییە سیاسییە تەسکەکان یان حیساباتی مەترسی؛ راستییەکە لە سەرووی بەرژەوەندییە سیاسییە تەسکەکان و حیساباتی مەترسییەوەیە. 

 

بۆ ئەوەی ئارامیی هەمیشەیی لەسەر بناخەیەکی پتەو بێتە ئاراوە، پێویستی بە یەکێتییەک هەیە، کە لەپاڵ ئاسایشدا، پراکتیکی دەوڵەتی یاسا، رەوشتی سیاسەتی دیموکراتی و ئیرادەی پشتیوانیی نیشتمانی لە یەک کاتدا بەهێز بکات. لابردنی تیرۆر لە رۆژەڤی وڵاتەکەماندا بەرپرسیارێتییەکی مێژووییە بۆ هەریەکێکمان. هەر هەنگاوێک بەرەو داهاتووی هاوبەشمان، کاتێک بە چاودێریی پەرلەمانە دێرینەکە و شەرعییەتی کۆمەڵایەتییەوە هەنگاو دەنێت، رێوشوێنە گیراوەبەرەکان بە شێوەیەکی پتەو بەرەو ئاراستەیەکی یاسایی دەچن. پەرلەمانی تورکیا، وەک شوێنی دەرکەوتنی ئیرادەی نیشتمانی، ناونیشانی شەرعیی چارەسەری هەموو ئەو پرسانەیە، کە پەیوەندییان بە داهاتووی گەلەکەمانەوە هەیە.

 

کۆمیسیۆنی یەکڕیزیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، کۆمیسیۆنێکە، کە بۆ گواستنەوەی بەرپرسیارێتیی مێژوویی بۆ نێو پەرلەمان پێکهێنراوە. لەژێر ئەم چەترەدا؛ بە دیالۆگی کراوە و رێزی بەرامبەر، برایەتیمان بەهێز دەکەین. کۆمیسیۆنی یەکڕیزیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، دەربڕینێکی روونی ئەو سووربوونەیە، کە بەبێ نکۆڵیکردن لە ئازارەکانمان، داهاتوو پێکەوە بونیاد بنێین. لەم چوارچێوەیەدا، جەخت لەوە دەکەینەوە، کە بەبێ لەبیرکردنی ئەو زیانانەی، کە بە تێپەڕبوونی کاتیش ئازارەکانیان کۆتاییان نەهاتووە، بە رێزەوە خاوەندارێتی لە یادەوەرییان دەکەین.

 

کۆمیسیۆنەکەمان ئەوەشی سەلماندووە، کە گەلەکەمان خاوەنی ئەو توانا، ژیری و پێگەیشتووییەیە، کە بتوانێت هەموو جۆرە بیروبۆچوونێک بەدوور لە گوشار، پێشوەخت حوکمدان و دوودڵی دەرببڕێت. بە پەیڕەوکردنی نزیکبوونەوەیەک، کە ژیریی هاوبەش و لایەنە هاوبەشەکان لەپێشینە دادەنێت؛ بەبێ دوورکەوتنەوە لە زەمینەی سازان، پرسەکان بە قووڵی تاوتوێ کراون و چارەسەر کراون. ئەو پەیوەندییانەی، کە لە ماوەی دواییدا لە ژیانی سیاسیدا دروستبوون، داواکاریی گەشەسەندوو بۆ ئاشتی لە ویژدانی گشتیدا و پێشهاتەکانی پەیوەست بە چەکدانانی رێکخراوەکە، راوێژێکیان کردووەتە پێویستی، کە هێزی نوێنەرایەتیی پەرلەمانمان زیاتر دیار بخات.

 

ئەم راپۆرتەی لەبەردەستتاندایە، ئامانجی روونکردنەوەی ئەو تێگەیشتنە هاوبەشەیە، کە لە ئەنجامی کارەکانی کۆمیسیۆنەوە پێگەیشتووە. هەروەها چوارچێوەیەکی چەمکی پێشکەش دەکات، کە خوێندنەوەی راپۆرتی پارتەکانمان، کە لە بەشی پاشکۆکاندا هاتووە، ئاسانتر دەکات. راپۆرتی ئەو پارتانەی، کە بەشدارییان لە کۆمیسیۆنەکەدا کردووە، بەڵگەنامەی سیاسەتن، کە هەڵوێستی سیاسیی خۆیان وەک بەڵگەنامەیەکی هەڵوێست لەگەڵ رای گشتیدا هاوبەش دەکەن.

 

ئەو نزیکبوونەوەیەی، کە بە "مۆدێلی تورکیا" ناودەبرێت، پرەنسیپە دامەزرێنەرەکانی لە چوارچێوەی دەقێکی سیاسیی پشت بەستوو بە ئیرادەی نیشتمانی تۆمار دەکرێن؛ پاراستنی سیستمی گشتی، فراوانکردنی بواری ماف و ئازادییەکان، بەهێزکردنی یەکگرتنی کۆمەڵایەتی، پێشخستنی دیموکراسی و گەشەی هەمیشەیی خۆشگوزەرانی وەک بەشێک لە یەکەیەکی تەواوکەر سەیر دەکرێن.

 

ئەو نزیکبوونەوەیەی، کە کۆمیسیۆن خستوویەتیەڕوو، ئامانجی دیاریکردنی ئەو پرەنسیپانەیە، کە رێنوێنیکاری ئەو رێکخستنە ئیداری و یاساییانە دەبن، کە بڕیارە لەگەڵ پشتڕاستکردنەوەی سەلامەتیی هەڵوەشاندنەوە و چەکدانانی پێکهاتە رێکخراوەییەکەدا بچنە بواری جێبەجێکردنەوە، هەروەها دابینکردنی پێشبینیکردن لە میکانیزمەکانی دەستنیشانکردن و بەدواداچووندا، و داڕشتنی هەنگاوەکانی گونجان لەگەڵ کۆمەڵگەدا لە چوارچێوەیەکدا، کە هاوسەنگیی نێوان ئازادی و ئاسایش بپارێزێت.

 

راپۆرتەکە؛ لەکاتێکدا هێڵە گشتییەکانی ئەو نزیکبوونەوەیە دەخاتەڕوو، کە خۆی لەو ناونیشانانە بەدوور دەگرێت، کە وێنای لێبووردن دروست دەکەن، پرەنسیپی دیاریکراوی سیستمی یاسایی دەکاتە بنەما و هەستیاریی ویژدانی گشتی لەبەرچاو دەگرێت، ئاماژە بەوەش دەکات، کە کاتێک ئیرادەی دیموکراتی، کە ژیریی دەوڵەت و ویژدانی گەل دەپارێزێت، لە چوارچێوەی یەکپارچەییدا کار دەکات، زەمینەی هەمیشەیی ئاشتیی کۆمەڵایەتی دادەمەزرێنێت.

 

ئامانجی تورکیایەکی بێ تیرۆر، بە ئاسۆیەکی فراوانترەوە بەرەو وێناکردنی ناوچەیەکی بێ تیرۆر دەکرێتەوە؛ هەر هەنگاوێک، کە ئارامیی ناوخۆیی بەهێز بکات، هێزی تورکیا لە گەڕان بەدوای دادپەروەریی ناوچەیی و جیهانیدا زیاد دەکات.

 

ئەرکی پەرلەمانمان، دامەزراندنی یاسای ژیانی هاوبەش، تێکەڵکردنی دەنگی جیاوازییەکان لەگەڵ دەنگی داهاتووی هاوبەش، بەهێزکردنی ئەو پێکهاتە دیموکراسییەیە، کە هەر هاووڵاتییەک هەست بە یەکسانی، ئاسایش و رێز بکات و فراوانکردنی ئاسۆی ئازادییە. کۆمیسیۆنی یەکڕیزیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، ئەو ئیرادەیەی، کە کۆتایی بە کردەوە تیرۆرستییەکان و کەشی تووندوتیژی دەهێنێت،، کە زیان بە ئاشتی و ئارامیی کۆمەڵایەتی دەگەیەنن، کردووەتە راپۆرت. بەشی پێشەکی و هەڵسەنگاندنەکانی راپۆرتەکە ئامانجیان پێشکەشکردنی چوارچێوەیەکی چەمکی، دەرخستنی ئەو تێگەیشتنە هاوبەشەیە، کە لە ماوەی کارکردنی کۆمیسیۆنەکەدا دروست بووە، و تۆمارکردنی پرەنسیپ و ئامانجەکانی کارەکانی کۆمیسیۆنە،، کە پێمانوایە لە ئەدەبیاتی نێودەوڵەتیدا لەبارەی چارەسەری ململانێکانەوە وەک "مۆدێلی تورکیا" پێناسە دەکرێت، لە چوارچێوەی دەقێکی سیاسیی رێکخراودا.

 

بەم نزیکبوونەوە شەفاف و کراوەیەمان، کۆبوونەوەکانی کۆمیسیۆن بە گرنگییەوە لەلایەن رای گشتییەوە بەدواداچوونیان بۆ کرا؛ پێشهاتەکانی پەیوەست بە کارەکان لە میدیاکاندا بە فراوانی دەنگیان دایەوە و پرۆسەکە بە شێوەیەکی کراوە بۆ چاودێریی گەل بەڕێوەچوو. ئەو کارانەی، کە ئەنجاممان داون، ناتوانرێت وەک پرۆسەیەکی سنووردار بە قۆناخی ئێستا و تەواوبوو هەڵبسەنگێندرێن. ئەو نزیکبوونەوە ژیرانە، گشتگیر و چارەسەرئامێزەی، کە کۆمیسیۆنەکەمان نیشانیدا؛ چوارچێوەیەکی پتەوی بۆ تورکیایەکی بەهێز، کاریگەر و ئارامی سبەی خستووەتەڕوو. ئەو راپۆرتەی، کە لەلایەن کۆمیسیۆنەکەمانەوە بە وردی ئامادە کراوە، خاوەنی تایبەتمەندیی دەقێکی سەرچاوەیی بەنرخە، کە ئاراستەی هەنگاوەکانی داهاتوو دیاری دەکات و رێنوێنیکارە بەرەو ئامانجە هاوبەشەکان.

 

راپۆرتی کۆمیسیۆنەکەمان لەم رووەوە کۆتایی نییە، بەڵکو دەبێت وەک بەردی بناخەی ئەو هەنگاوە یەکلاکەرەوانە سەیر بکرێت، کە نراون و دەندرێن. بابەتی ئامادەکردنی دەستوورێکی نوێ، هەرچەندە لە چوارچێوەی ئەرکی کۆمیسیۆنەکەماندا نییە، بەڵام وەک ئەرک و بەرپرسیارێتییەکی هاوبەش، کە ناتوانرێت دوابخرێت و دەبێت جێبەجێ بکرێت، لەبەردەمماندایە. لە ئەنجامی کارەکانی کۆمیسیۆنەکەدا، جگە لەو رێکخستن و پێشنیازانەی لە راپۆرتەکەدا باسکراون، ئاشکرایە، کە پێویستی بە دەستوورێکی نوێی دیموکراسیتر، مەدەنیتر، ئازادیخوازتر، بەشداریکارتر و گشتگیرتر هەیە. وەک لەو راپۆرتانەدا هاتووە، کە پارتە سیاسییەکانمان پێشتر بە بۆنەی جیاوازەوە لەگەڵ رای گشتیدا هاوبەشیان کردووە.

 

هەروەها، ئەو گۆڕانکارییە دیموکراسییانەی، کە لە پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی تورکیا، یاسای پارتە سیاسییەکان و یاساکانی هەڵبژاردندا دەکرێن، لە چوارچێوەی بەرپرسیارێتیی پەرلەمانە پایەدارەکەماندایە. ئامانجی کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی،، کە ناوی کۆمیسیۆنەکەمان پێکدەهێنێت، بە ئەنجامدانی ئەم هەنگاوانە بەدی دێت. لەم چوارچێوەیەدا، سوپاسی تایبەتی خۆم ئاراستەی سەرۆککۆمارمان، بەڕێز رەجەب تەیب ئەردۆغان دەکەم،، کە بە گرتنەبەری هەنگاوە یەکەم و گرنگەکان بۆ چارەسەری کێشەکە، ئەم پرسەی وەک سیاسەتێکی دەوڵەت پەسند کرد و وایکرد پەسند بکرێت، هەروەها سوپاسی بەڕێز دەوڵەت باخچەلی دەکەم، کە بە بانگەوازە گرنگ و رێنوێنیکارەکانی، دەستپێکردنی پرۆسەکەی مسۆگەر کرد، و سوپاسی سەرۆکەکان، بەڕێز ئۆزگور ئۆزەل، بەڕێز تونجەر باکرهان، بەڕێز تولای هاتیمئۆغوڵاری ئۆروچ، بەڕێز مەحمود ئاریکان، بەڕێز عەلی باباجان، بەڕێز ئەحمەد داودئۆغڵو، بەڕێز زەکەیا یاپیجیئۆغڵو، بەڕێز محەممەد عەلی فاتیح ئەربەکان، بەڕێز ئەرکان باش، بەڕێز سەید ئەسلان، بەڕێز ئۆندەر ئاکساکال و بەڕێز گیولتەکین ئویساڵ دەکەم،، کە بە دڵسۆزییەوە پشتگیریی کۆمیسیۆنەکەیان کرد، بەتایبەتی لە دابینکردنی نوێنەرایەتیی پەرلەمانتارەکانیان دا.

 

گوێ لە 137 کەس گیراوە لە بوارەکانی وەک سەرۆکەکانی پێشووی پەرلەمانی تورکیا، وەزیرەکان، نوێنەرانی دامودەزگا پەیوەندیدارەکانی حکومەت، سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی نیشتمانی (میت)، کەسوکاری شەهیدان و بریندارانی سەنگەر، نوێنەرانی کۆمەڵگەی سڤیل، سەرۆکی سەندیکاکانی پارێزەران و ناوەندە یاساییەکان، رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، سەندیکاکانی کرێکاران و فەرمانبەران و نوێنەرانی خاوەنکاران، ناوەندی ئەکادیمی، دامەزراوەکانی بیرکردنەوە، نوێنەرانی ئەندامانی ئەمنیی خانەنشینکراومان، رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی سڤیلی گەنجان و ژنان، و هەریەک لەم گوێگرتنانە بەشدارییەکی گەورەیان لە راپۆرتەکەدا کردووە و ئاسۆی راپۆرتەکەیان فراوانتر کردووە. سوپاسی هەریەک لە پەرلەمانتارە ئەندامەکانی کۆمیسیۆن دەکەم، کە بە پێگەیشتووییەکی دیموکراتی و وردبینییەکی زۆرەوە کارەکانیان بەردەوام کرد، هەروەها سوپاسی هاوکارانمان لە رێکخستنی ئیداری دەکەم، کە بە هەوڵ و ماندووبوونی فیداکارانەیان کارەکانیان ئاسان کردین، سوپاسی هاوکارە رۆژنامەڤانە بەڕێزەکانمان دەکەم، کە بە هەستێکی بەرزی بەرپرسیارێتییەوە کاریان کرد بۆ گەیاندنی زانیاریی دروست بە گەلەکەمان، بۆ بەشدارییان لەم ئەرکە مێژووییەدا. سوپاسی هەموو ئەو کەسانە دەکەم، کە بە هەڵوێستی بەرپرسیارانە و بونیادنەرانەیان بەشدارییان کرد. لە دڵەوە هیوادارم، کە کولتووری سازان و دیالۆگ لە قۆناغی داهاتووشدا بە هەمان سووربوون و دڵسۆزییەوە بەردەوام بێت.

 

گەورەترین سوپاسمان بۆ گەلە خۆشەویستەکەمانە،، کە هەمیشە پشتگیرییان لەلامان بووە و هەستمان پێکردووە. لە کۆتاییدا؛ بەڕەحمەت و پێزانینەوە یادی جێگری سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا و دۆستی ئازیزم، سری سورەیا ئۆندەر دەکەم،، کە کەمێک پێش پێکهێنانی کۆمیسیۆنەکەمان کۆچی دواییکرد و هەوڵێکی زۆری دا بۆ بەڕێوەچوونی ئارامانەی پرۆسەکە، پاراستنی زەمینەی متمانە و بەهێزکردنی ژیریی هاوبەش.

 

هەروەها بەڕەحمەتەوە یادی براکەم، وەهدەتین کایگان دەکەم،، کە خۆبەخشی بواری مرۆیی و پەروەردەکار بوو و لە چوارچێوەی کارەکانی کۆمیسیۆنەکەماندا راوێژمان بە بۆچوونەکانی کرد و خزمەتکردنی مرۆڤی لە مەیداندا بە ئەرکی خۆی دەزانی. بە سوپاسەوە یادی هەریەک لەو کەسە بەنرخانە دەکەم، کە لەپێناو ئارامیی گەلەکەمان، سەقامگیریی ناوچەکەمان و ئامانجی ئاشتیی کۆمەڵایەتیدا، لە کۆمەڵگەی سڤیل، سیاسەت و بوارە جیاوازەکانی خزمەتکردنی گەلەکەماندا ماندووبوون؛ بەڕەحمەتەوە یادی شەهیدەکانمان دەکەمەوە، کە لەپێناو ئاشتیی نیشتمانی هاوبەشماندا گیانیان بەخشی، بە رێز و پێزانینەوە یادی غازییەکانمان (بریندارانی سەنگەر) دەکەمەوە. یادەوەرییە بەنرخەکانیان؛ لە هەر هەنگاوێکدا، کە دەینێین، ئەو بەرپرسیارێتییەی، کە بەرامبەر کەرامەتی مرۆڤ، دادپەروەری و داهاتووی هاوبەشمان هەمانە، بە شێوەیەکی بەهێزتر بە هەموومان دەهێنێتەوە یاد.

 

نوعمان کورتوڵموش

سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا

 

 

 

 

ئامانجی "تورکیایەکی بێ تیرۆر"، کە لە کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسیمان دا کاری لەسەر کراوە، لە بنەڕەتدا گوتارێکی کاتی یان هەنگاوێکی دۆخی نییە، بەڵکو سیاسەتێکی دەوڵەتە. دەرەنجامی ئەو نزیکبوونەوەیەیە، کە داهاتووی هاوبەشی هاووڵاتییانمان مسۆگەر دەکات. پێشتریش چەندین جار هەوڵی چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە دراوە، بەڵام بەهۆی هۆکاری جیاوازەوە ئەنجامی نەبووە.

 

لە قۆناخەکانی رابردوودا، نزیکبوونەوەی خوالێخۆشبوو تورگوت ئۆزال، کە ئاسۆی بەدیموکراسیکردنی فراوان کرد، دیدگای خوالێخۆشبوو ئەردال ئینۆنو، کە پێشنیازەکانی چارەسەریی خستە چوارچێوەیەکی سیستماتیکەوە، هەوڵەکانی چارەسەری، کە بە ئەزموونی دەوڵەتداریی خوالێخۆشبوو سلێمان دەمیرەل بەڕێوەدەچوون. لەگەڵ روانگەی سیاسیی خوالێخۆشبوو نەجمەدین ئەربەکان، کە جەختی لەسەر یەکگرتنی کۆمەڵایەتی و دادپەروەری دەکردەوە، بواری راوێژکردنیان لەسەر پرسەکە زیاد کرد و ئیرادەی کراوە مانەوەی کەناڵەکانی پەیوەندییان بە زیندوویی هێشتەوە.

 

لە هەوڵەکانی چارەسەریی سەرۆککۆمارماندا، بەتایبەتی لە ساڵانی 2009 و 2013 لە سەردەمی سەرۆکوەزیرایەتیدا، دەستپێشخەرییەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن یەکلاکەرەوە بوون. بەڵام لە هەوڵەکانی رابردوودا، نەتوانرا زەمینەیەکی گوێگرتنی بەرفراوان و میکانیزمێکی دامەزراوەیی پەرلەمان کارا بکرێت، کە بتوانێت بە زۆرینەیەکی شایستە بۆچوونێکی هاوبەش بەرهەم بهێنێت.

 

کەشی ئەمنی، هەستیاریی ناوچەیی و ئەو بارەی، کە لە دەروونی کۆمەڵگەدا کەڵەکە بووە، پێکهێنانی چوارچێوەیەکی هەمیشەیی دواخست؛ ئیرادەی چارەسەریی بواری سیاسی، بە چاودێریی هاوبەش و خاوەندارێتیی کۆمەڵایەتی بەهێز نەکرا. لەم قۆناخەی ئێستادا، زەمینەی پەرلەمان،، کە ئەزموونی کەڵەکەبووی کردووەتە ژیریی دامەزراوەیی و چاودێریی ئیرادەی نیشتمانی کردووەتە بنەما، بووەتە هەڵگری ئەو یەکپارچەیی و بەردەوامییەی، کە بەدوایدا دەگەڕێین.

 

بۆ یەکەمجارە سیاسەت دەستپێشخەرییەکی بەهێزی لەبارەی ئەم بابەتە کردووە و لە پەرلەماندا لەم ئاستەدا خاوەندارێتیی پرسەکە کراوە. یەکەمجارە لە چارەسەریی کێشەکەدا، دامەزراوەی سیاسی و پەرلەمان بەم رادەیە هاتوونەتە نێو باسەکەوە. دەبێت بزانرێت، کە پرۆسەی چەکدانان، کە شایەتحاڵی بووین، هەرگیز دەرئەنجامی هیچ مامەڵەیەک نییە. بەڵکو دەرئەنجام و رەنگدانەوەی سووربوونی گەلەکەمانە لەسەر ئاشتی و یەکێتی.

 

ئەگەر سەرقاڵی کێشە قورسەکانی تیرۆر و تووندوتیژی نەبووینایە، ئەگەر ساڵانێک بەشێکی گرنگی بودجەکەمان لەبری بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر بۆ گەشەپێدان تەرخان بکردایە؛ دەمانتوانی زۆر پێشتر چەندین قوتابخانە، زانکۆ و نەخۆشخانە دروست بکەین. خوێندکاری زیاتر دەستیان بە خوێندنێکی باشتر دەگەیشت، خەڵکی زیاترمان بە ئاسانی و خێرایی دەستیان بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان دەگەیشت. دەمانتوانی زۆر پێشتر بگەینە ئەو خاڵەی، کە ئەمڕۆ پێی گەیشتووین.

 

رەنگە زۆر زووتر بگەیشتینایە بەو ئاستەی ئەمڕۆ لە تەکنەلۆژیای بەرگریدا،، کە شانازیی پێوە دەکەین، وەک هەلیکۆپتەر، مانگە دەستکردەکانمان و پیشەسازیی بەرگریی نیشتمانیمان.

 

لەسەرووی هەموو ئەم زیانانەوە، بێگومان قورسترین باج بە گیان دراوە. زیانە مەعنەوییەکان ئازارە لەبیرنەکراوەکانمانن. شەهیدەکانمان،، کە هەریەکەیان ئاگریان لە ماڵی خێزانێک بەرداوە، ئەندازیاری ئەم رێگایەن. رایدەگەیەنین، کە لە هەر هەنگاوێکدا، کە لەم ئاراستەیەدا دەینێین، دڵسۆزی ئەمانەتی ئەوان دەبین. باوەڕمان وایە هەموو ئەوانەی بەشدارییان لەم پرۆسەیەدا کردووە، سەلماندوویانە و دەیسەلمێنن، کە برایەتی لە بنەمای ئەم وڵاتەدایە.

 

 

 

لە رۆژانی 25-26ی ئابی 2024، سەرۆککۆمار، بەڕێز رەجەب تەیب ئەردۆغان، لە بەرنامەکانی ئاهلات و مەلازگرتدا جەختی لەسەر یاسای برایەتی و یەکێتی کردەوە. لە 30ی ئابی 2024، لە بەرنامەی جەژنی سەرکەوتن لە کۆمەڵگەی سەرۆکایەتیی کۆمار و لە 1ی تشرینی یەکەمی 2024، لە گوتاری کردنەوەی ساڵی یاسادانان لە کۆبوونەوەی گشتیی پەرلەمانی تورکیادا، نزیکبوونەوەی بەهێزکردنی بەرەی ناوخۆی خستەڕوو. سەرۆککۆمارمان، لە سەرەتاوە بەو پشتگیرییەی، کە پێشکێشی کرد، وایکرد لە بەرزترین ئاستدا خاوەندارێتی لە پرۆسەکە بکرێت و پرۆسەکە ببێتە سیاسەتێکی دەوڵەت.

 

لە 1ی تشرینی یەکەمی 2024، سەرۆکی گشتیی مەهەپە، بەڕێز دەوڵەت باخچەلی، دوای کردنەوەی ساڵی یاسادانانی پەرلەمان، روویکردە ریزەکانی دەم پارتی و پەیوەندیی بە بەرپرسانی پارتەکە و پەرلەمانتارانەوە کرد. لە 22ی تشرینی یەکەمی 2024، بەڕێز باخچەلی، لە گوتاری کۆبوونەوەی گرووپی پەرلەمانی تورکیادا، بانگەوازەکەی سەبارەت بە عەبدوڵڵا ئۆجەلان، رێبەری دامەزرێنەری رێکخراوی تیرۆرستی و ناونیشانی ئەو رێکخستنە یاساییانەی، کە پەیوەستن پێیەوە، لەگەڵ رای گشتیدا هاوبەش کرد.

 

لە 27ی شوباتی 2025، ئەو دەقەی، کە بانگەوازی ئۆجەلانی بۆ چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی رێکخراوەکەی تێدابوو، لەلایەن پەرلەمانتاری دەم پارتی لە وان، بەڕێز پەروین بوڵدان و بەڕێز ئەحمەد تورکەوە خوێندرایەوە.

 

بەڕێز باخچەلی، لە لێدوانێکیدا لە 18ی ئایاری 2025 رایگەیاند؛ بە بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی رێکخراوەکە، قۆناخێکی نوێ دەستیپێکردووە، هەروەها دەبێت کۆمیسیۆنێک بە بەشداریی هەموو ئەو پارتە سیاسییانەی، کە لە پەرلەمانی تورکیادا نوێنەرایەتییان هەیە، پێکبهێندرێت بۆ دیاریکردنی نەخشەڕێگەی قۆناخی داهاتوو.

 

سەرۆکی گشتیی جەهەپە، بەڕێز ئۆزگور ئۆزەل، لە لێدوانێکیدا لە 20ی ئایاری 2025 رایگەیاند، کە پشتگیریی بیرۆکەی پێکهێنانی کۆمیسیۆنەکە دەکەن. هەروەها سەرۆکی گرووپی پارتی رێگای نوێ، بەڕێز بوڵەنت کایا، پشتگیریی خۆی بۆ بیرۆکەی کۆمیسیۆنەکە راگەیاند.

 

لە 11ی تەممووزی 2025، لە رێوڕەسمێکی سیمبوولیدا لە شاری سلێمانیی عێراق، 30 ئەندامی پەکەکە چەکەکانیان سووتاند.

 

 

 

کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی؛ دوای ئەو کۆبوونەوانەی سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا، بەڕێز نوعمان کورتوڵموش، لەگەڵ سەرۆکی پارتە سیاسییەکاندا کردنی، دوای ئەو بانگهێشتنامە نووسراوەی، کە لە 25ی تەممووزی 2025 ئاراستەی ئەو پارتە سیاسییانەی کرد، کە لە پەرلەماندا نوێنەرایەتییان هەیە، لە 5ی ئابی 2025 بە کردەیی دەستی بە کارەکانی کرد. لە قۆناخی دامەزراندنیدا، داوا لەو پارتە سیاسییانە کرا، کە لە پەرلەمانی تورکیادا نوێنەرایەتییان هەیە، بە شێوەیەک، کە لەگەڵ رێژەی نوێنەرایەتییاندا بگونجێت، ئەندام دیاری بکەن؛ بە پشتبەستن بە پێشبینیی پێکهاتەیەکی 51 ئەندامی، سیستەمێکی نوێنەرایەتیی فرەیی و هاوسەنگ دروست کرا. جگە لە پارتێک، کە بڕیاری بەشدارینەکردنی خۆی بە سەرۆکایەتیی پەرلەمان راگەیاند، لەلایەن پارتە سیاسییەکانی دیکەوە ئەندامەکان دەستنیشان کران؛ ئەو کورسییە بەتاڵانەی، کە دروست بوون، لە ئەنجامی راوێژ لەگەڵ گرووپە سیاسییەکاندا و بە لەبەرچاوگرتنی رێژەکان، دابەشکرانەوە و بە دیاریکردنی ئەندامی زیادە، ژمارەی ئەندامانی کۆمیسیۆن بۆ 51 ئەندام تەواو کرا. 

 

بە لەبەرچاوگرتنی تابلۆی نوێنەرایەتی لە پەرلەماندا، نوێنەرایەتیی کۆمەڵایەتیی کۆمیسیۆنەکە لەسەر زەمینەیەکی بەرفراوان دامەزرا؛ لە رووی شەرعییەتی دیموکراسی و کاریگەرییەوە، دەرفەتێکی دەستپێکی بەهێز هاتە ئاراوە.

 

کۆمیسیۆن، لە ماوەی کارەکانیدا کۆی گشتی 21 کۆبوونەوەی کرد. لەم کۆبوونەوانەدا، وەزیری داد، بەڕێز یڵماز تونچ، وەزیری کاروباری خێزان و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، بەڕێز ماهینوور ئۆزدەمیر گۆکتاش، وەزیری دەرەوە، بەڕێز هاکان فیدان، وەزیری ناوخۆ، بەڕێز عەلی یەرلیکایا، وەزیری بەرگریی نیشتمانی، بەڕێز یاشار گولەر، و سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی نیشتمانی، بەڕێز ئیبراهیم کاڵن، قسەیان کرد. گوێ لە کەسوکاری شەهیدان و بریندارانی سەنگەر، دایکانی دیاربەکر، دایکانی ئاشتی و دایکانی شەممە، رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، سەرۆکی سەندیکاکانی پارێزەران، سەرۆکەکانی پێشووی پەرلەمان، سەندیکاکانی کرێکاران و فەرمانبەران و نوێنەرانی خاوەنکاران، ئەکادیمیستەکانی بواری چارەسەریی ململانێ، رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی سڤیل و دامەزراوەکانی بیرکردنەوە و نوێنەرانی بواری یاسا، ئەو کۆمەڵانەی، کە لەلایەن ئەندامانی ئەمنیی خانەنشینکراوەوە دامەزراون، و رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی گەنجان و ژنان گیرا.

 

لەم چوارچێوەیەدا، کۆمیسیۆن بە وەرگرتنی زانیاری و بۆچوونی 137 نوێنەری دامەزراوە و کەسایەتی، میراتێکی بەرفراوانی بەدەستهێنا، کە رەهەندە یاسایی، مێژوویی، کۆمەڵناسی، ئابووری و دەروونییەکانی راپۆرتەکەی دەوڵەمەند کرد. بەم شێوەیە، بەستنەوەی کارەکانی کۆمیسیۆن بە راپۆرتێک لەسەر بنەمای فراوانترین رێککەوتنی گونجاو، زەمینەیەکی شەرعیەتی پتەوی بۆ هەنگاوە یاساییەکانی داهاتوو دروست کرد؛ لە بونیادنانی پشتیوانیی نیشتمانی و برایەتیدا، قبووڵکردنی کۆمەڵایەتی بەهێزکرا.

 

 

 

سەرۆکایەتیکردنی کۆمیسیۆنەکە لەلایەن سەرۆکی پەرلەمانی تورکیاوە، وەک یەکێک لەو توخمە سەرەکییانە هەڵدەسەنگێندرێت، کە لەسەر ناوی ئیرادەی نیشتمانی، لە بەرزترین ئاستدا خاوەندارێتییەکی دامەزراوەیی بەهێز بە کارەکان دەبەخشێت.

 

ئەم خاوەندارێتییە دامەزراوەییە، یەکێکە لەو توخمە سەرەکییانەی، کە ئاراستەی کارەکان لەژێر چەتری پەرلەمانی تورکیادا دەهێڵێتەوە، زەمینەی سازان فراوان دەکات و توانای راپۆرتەکە بۆ بوونە سەرچاوە بۆ هەنگاوە یاساییەکانی داهاتوو زیاد دەکات.

 

کۆبوونەوەکانی کۆمیسیۆن لە هۆڵی رێوڕەسمەکانی پەرلەمانی تورکیادا کران. دیسیپلینی کارکردن، لەسەر هێڵێکی بەشداریکردن و راوێژکردنی گونجاو لەگەڵ توانای نوێنەرایەتیدا بەڕێوەچوو. هەروەها لە قۆناخی ئامادەکردنی راپۆرتی کارکردنیشدا، تێگەیشتن و نزیکبوونەوەی لەسەر بنەمای سازان،، کە یەکێکە لە پرەنسیپە گشتییەکانی کارەکانی کۆمیسیۆن، کرایە بنەما.

 

کۆمیسیۆن؛ بە تێگەیشتنێکی دیموکراسی، بەشداریکار و گشتگیر کاری کردووە. شەفافیەت، دەرئەنجامی سرووشتیی توانای نوێنەرایەتییە؛ توانای نوێنەرایەتیش، زەمینەی شەرعیەتی شەفافیەتە. گەل مافی ئەوەی هەیە هەموو هەنگاوێک بزانێت و لە هەر هەنگاوێکدا لەوەی روودەدات ئاگادار بێت. بەڕێوەبردنی کۆبوونەوەکان بە شێوەیەکی کراوە بۆ خەڵک لە رێگەی پرۆتۆکۆڵەکانەوە و ئاگادارکردنەوەی رای گشتی بە شێوەیەکی رێکخراو، یەکێکە لەو توخمە سەرەکییانەی، کە شەرعییەتی پرۆسەکە بەهێز دەکات.

 

 

فراوانیی گوێگرتنەکان، تێگەیشتنێکی پەرەپێداوە، کە لە یەک گۆشەنیگادا قەتیس نەبووە. ئەکادیمیا، یاسا، سیاسەت، کۆمەڵگەی مەدەنی، کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان، ئەزموونەکانی مەیدانی و کەڵەکەی دامەزراوەیی پێکەوە هەڵسەنگێندران؛ هەریەکەیان وەک بەهایەک، کە هۆکاری بڕیارە وەرگیراوەکان تۆمار کراوە دەوڵەمەند دەکات. پرەنسیپی دەرکردنی بڕیارەکان بە زۆرینەیەکی شایستە، وەک گەرەنتیی دامەزراوەیی فرەیی و کولتووری سازان سەیر کراوە.

 

یەکگرتنەوەی داواکارییەکانی گەل لە زەمینەی سیاسیدا، بەڕێوەبردنی تەندروستی هاوئاهەنگیی نێوان دامەزراوەکان، بۆ سەقامگیری و ئارامی پێویستە. لە کۆمیسیۆنەکەدا نەک تەنیا ئەو پارتە سیاسییانەی، کە لە پەرلەمانی تورکیادا گرووپیان هەیە، بەڵکو نوێنەرانی ئەو پارتە سیاسییانەی دیکەش، کە لە پەرلەماندا نوێنەرایەتییان هەیە، ئەرکیان وەرگرتووە.

 

لە کارەکانی کۆمیسیۆنەکەدا، ئەم پرۆسەیە وەک پرسێکی مان و نەمانی پەیوەست بە داهاتووی هاوبەشی هاووڵاتییان لە هەموو چین و توێژەکان هەڵسەنگێندراوە. بۆیە، کۆمیسیۆنەکەمان بە مانای راستەقینەی وشە وەک ئۆرگانێکی راوێژکاری کاری کردووە.

 

کارەکانی کۆمیسیۆنی یەکڕیزیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، دەربڕی ئەو بەرپرسیارێتییە مێژووییەیە، کە لە چوارچێوەی هێزی نوێنەرایەتیی باڵا و شەرعییەتی دیموکراسیی پەرلەمانی تورکیادا بەڕێوەدەچێت و ئامانجی بەهێزکردنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی، یەکێتی و پشتیوانیی نیشتمانییە. 

 

 

کارەکانی کۆمیسیۆن، بە رێبازێکی هاوردەکراو لە دەرەوە، بە ناوبژیوانیی "چاوێکی" بیانی یان بە ئاراستەکردنی چاودێرانی دەرەکی نەبووە، بەڵکو بە تەواوی بە روانگەیەکی رەسەن و نیشتمانی بەڕێوەچووە.

 

ئەو پرۆسەیەی، کە لەژێر چەتری پەرلەمانی تورکیادا،، کە ناوەندی ئیرادەی نیشتمانی و دڵی دیموکراسیی تورکیایە، بە بەرپرسیارێتیی پەرلەمانتاران و بە ئاگاداریی رای گشتی بەڕێوەچوو، وەک کارێک، کە توانای چارەسەرهێنانی سیاسەت بەهێز دەکات، نموونەیەکی گرنگی پێکهێناوە.

 

چالاکییەکانی گوێگرتنی کۆمیسیۆن، لەوە زیاتر، کە تەنیا هەڵبژاردنی رێبازێک بێت، ئەرکێکی بینیوە، کە بەرپرسیارێتیی سیاسەتی لە تێگەیشتن لە کۆمەڵگە و دروستکردنی زمانی هاوبەشدا بەهێز کردووە. فراوانیی ئەو گوێگرتنانەی، کە کران، تێگەیشتنی لە بابەتەکە قووڵتر کردەوە، داواکاری و نیگەرانییەکانی چین و توێژە جیاوازەکانی لەسەر یەک زەمینە دەرخست؛ بەم شێوەیە، راپۆرتەکان، بوونە خاوەنی کاراکتەری دەقی سیاسی، کە بۆچوونی هاوبەش دەردەخەن.

 

سوود لە هێزی نوێنەرایەتیی پەرلەمانی تورکیا وەرگیراوە. گرنگی بە فرەچەشنیی ئەو توێژانەی گوێیان لێگیراوە، کراوەیی کۆبوونەوەکان بۆ خەڵک و دەرکردنی بڕیارەکان بە زۆرینەیەکی شایستە لەبەرچاوی رای گشتیدا دراوە. ئەو کێشانەی، کە گەلەکەمان ساڵانێکی درێژە بە قوربانیدانی گەورەوە رووبەڕووی بووەتەوە، کاتێک بە هێزی یاسادانان و چاودێریی پەرلەمانە شکۆمەندەکەمان کاریان لەسەر دەکرێت، ئاسۆیەکی چارەسەریی هەمیشەیی بەدەستدەهێنن.

 

 

کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، لە دەوری ئامانجەکانی بە تەواوی دەرکردنی تیرۆر لە رۆژەڤی تورکیا، بەهێزکردنی یەکگرتنی کۆمەڵایەتی، پتەوکردنی یەکێتیی نیشتمانی و برایەتی و بەدەستهێنانی پێشکەوتن لە بوارەکانی ئازادی، دیموکراسی و دەوڵەتی یاسادا پێکهێنراوە.

 

کۆمیسیۆن، بە تێگەیشتنێک، کە فەلسەفەی دامەزراندنی کۆماری تورکیا، پرەنسیپە دەستوورییە بنەڕەتییەکانی، کارکردنی دیموکراسی و پێکهاتەی دەوڵەتی یەکگرتووی کردووەتە بنەما، کارەکانی خۆی بەردەوام کردووە. پێکهاتەی دەوڵەتی یەکگرتووی تورکیا، یەکپارچەیی خاکەکەی، پێگەی زمانی تورکی وەک زمانی فەرمی و پرەنسیپی کۆماریی سیکۆلار، بەها بنەڕەتییە هاوبەشەکانن.

 

دەقێکی چوارچێوە ئامادەکراوە، کە هەموو گەلەکەمان لەخۆدەگرێت، هۆکار و دەرئەنجامەکانی تیرۆر دەخاتەڕوو، و بۆ ئاشتی و ئارامیی کۆمەڵایەتی، بەبێ سازشکردن لە بڕیاری بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بەبێ لادان لە پرەنسیپی سەروەریی یاسا و بەبێ پشتگوێخستنی نیگەرانییەکانی ئاسایشی نیشتمانی نووسراوە.

 

 

کاتێک ئەم ئامانجە بە تەواوەتی دێتە دی، کارەکانی کۆمیسیۆنەکەمان لە هەموو روویەکەوە، وەک "مۆدێلی تورکیا" دەچێتە نێو ئەدەبیاتەوە. کارەکانی کۆمیسیۆن، هاوکات لەگەڵ پێگەیشتنی بڕیاری هەڵوەشاندنەوە و چەکدانانی رێکخراوەکە، بابەتی چۆنیەتیی داڕشتنی چوارچێوەی رێکخستنە ئیداری و یاساییەکانی خستووەتە رۆژەڤی خۆیەوە.

 

هاوکات لەگەڵ دڵنیابوونەوە لە کۆتاییهاتنی بوونی رێکخراوی تیرۆریستیی چەکدار بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو، بە شێوەیەکی سەرەکی کار لەسەر بابەتە سەرەکییەکانی وەک پاراستنی سیستەمی گشتی، فراوانکردنی ماف و ئازادییەکان، بەهێزکردنی یەکگرتنی کۆمەڵایەتی و پتەوکردنی هەستی دادپەروەری دەکرێت.

 

وڵاتەکەمان، رووبەڕووی هەلومەرجێکی هەرێمی و جیهانی بووەتەوە، کە ئیرادەی ئێمە بۆ پتەوکردنی بەرەی ناوخۆیی بەهێزتر دەکات. لە جوگرافیاکەماندا، کە بووەتە ئامانجی حیساباتە ئیمپریالیستییەکان، شەڕەکانی بە وەکالەت و سیناریۆ دابەشکەرەکان، پشتیوانیی نیشتمانی و ئارامیی ناوخۆمان هێزی سەرەکیمانن. بەشداریکردن لە ئاشتیی هەرێمی و بەرهەمهێنانی سیاسەتێکی باوەڕپێکراو لە گەڕان بەدوای دادپەروەریی جیهانیدا، ئاراستەی ستراتیژیی ئێمەیە.

 

کۆمیسیۆنەکەمان، رەنگدانەوەی ئەو ئیرادەیەیە، کە بە چاوێکی نوێ سەیری ئەو پرسە دەکات، کە دەیان ساڵە وزەی وڵاتەکەمانی بەکارهێناوە و لەلایەن ئەوانەوە هاندراوە، کە هەوڵی دوورخستنەوەی برا لە برا دەدەن. هەموو هەنگاوێک، کە دەینێین، ئاراستەی پتەوکردنی ئاشتی و برایەتی دەبێت لەم جوگرافیا دێرینەدا. لەم چوارچێوەیەدا، تورکیایەکی بێ تیرۆر، لە بنەڕەتدا بە واتای ناوچەیەکی بێ تیرۆر دێت. ئەم ئامانجە، لە هەمان کاتدا وەک دیدێک دەرکەوتووە، کە تیشکی خستووەتە سەر ئاشتی و ئاسوودەیی ناوچەکە.

 

رێگەنەدان بە بوونی ئەو پێکهاتانەی، کە هەڕەشەن بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەکەمان، تەنانەت ئەگەر لە خاکی وڵاتانی دراوسێشدا بن، بنەمای چەمکی ئاسایشی تورکیا پێکدەهێنێت. لەم رووەوە، تێگەیشتنێکی ئەمنی، کە تەنیا تیشک بخاتە سەر ناوخۆی سنوورەکان، بەس نییە.

 

هەموو هەوڵێک بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی تورک و کورد و پتەوکردنی برایەتی، وەک دەرکەوتەیەکی بەرجەستەی چارەنووسێکی هاوبەشی جوگرافی و مێژوویی هەڵدەسەنگێندرێت. راستییەکەی ئەم چارەنووسە هاوبەشە، لە هاوبەشییەکی فرەرەهەندەوە سەرچاوە دەگرێت، کە لە رەگ و ریشەی قووڵی سەدان ساڵەوە خۆراکی وەرگرتووە.

 

دابینکردنی پێکەوەیی و پشتیوانیی تورک، کورد، عەرەب و گەلانی دیکەی برای دانیشتووی ناوچەکە، پێویستییەکی ژیانییە بۆ ئارامی و سەقامگیریی ناوچەکە. ئەو گەلانەی، کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لە یەکدی دابڕێنران و تەلی دڕکاوی لە نێوانیاندا کێشرا، چیدی شایەنی ئەوەن جارێکی دیکە بە دەنگێکی بەرزتر گوێیان لە یەکدی بێت و بە ئاشتی بژین.

 

گۆڕانی هەلومەرجە جیهانی و هەرێمییەکان، پتەوکردنی بەرەی ناوخۆیی لە بژاردەیەکەوە کردووەتە پێویستییەک. لە سەردەمێکدا، کە ململانێکان بڵاودەبنەوە، هێڵە جیۆلۆجییەکانی سەر بنەمای ناسنامەکان هاندەدرێن و میکانیزمەکانی بە وەکالەت ئامانجیان لاوازکردنی دەوڵەتانە لە ناوخۆوە، ئارامیی ناوخۆیی و یەکگرتنی دیموکراتی، پاڵپشتیی سەرەکیی توانای سیاسەتی دەرەوەشە.

 

 

 

پەرلەمانەکەمان، ئەو ئیرادەیەیە، کە بیردەخاتەوە، جگە لەوەی دەنگی گەلە، هەڵگری ئاشتیی کۆمەڵایەتی، گەرەنتیی برایەتی و ناونیشانی شەرعیی چارەسەریشە. ناوی جووڵانەوەیە بە ئازایەتی، ویژدان و دادپەروەری، نەک بە حیساباتی سیاسی، پێناسەی تەسک و قاڵبەوە. 

 

ئەو پرۆسەیەی، کە بە هەڵوەشاندنەوەی خۆی لەلایەن رێکخراوەکەوە و بە تەواوی بێدەنگکردنی چەکەکان دەستیپێکردووە، پرسی هیچ کەس، دامەزراوە یان پێکهاتەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو راستەوخۆ پرسی گەلە خۆشەویستەکەمانە. 

 

ئەم کێشە گەورەیە، کە ساڵانێکی درێژە بەردەوامە، سیاسەت و دەوڵەتی ناچار کردبوو بە رێفلێکسی ئەمنییانە بجووڵێنەوە. کاتی ئەوە هاتووە، کە شانبەشانی ئاسایش، بە دەنگێکی بەرزتر باس لە دەرفەت و هێزی ئازادی، یەکسانی، دادپەروەری و دیموکراسی بکرێت.

 

 

 

بەرەنگاربوونەوەمان دژی بەڵای تیرۆر،، کە لە یەکەم سەدەی کۆمارەکەماندا وەک کۆت و زنجیرێک لە پێی گەلەکەمان ئاڵاوە، بەهۆی کاریگەریی هەلومەرجە گۆڕاوەکانی هەرێمی و جیهانییەوە لەگەڵ پرەنسیپی پتەوکردنی بەرەی ناوخۆدا یەکیگرتووە و هەوڵدانێکی لە رەهەندێکی نوێدا بە پێویست زانیوە.

 

بە بوونی "تورکیایەکی بێ تیرۆر" بە سیاسەتی دەوڵەت، پێویستی کردووە تێچووی پرۆسەی تیرۆر و ململانێی دەیان ساڵە لەسەر وڵاتەکەمان سەرلەنوێ هەژمار بکرێتەوە. نابێت ئەم تێچووە تەنیا بە خەرجییە ئەمنییەکانەوە سنووردار بکرێت؛ بەڵکو دەبێت لەگەڵ کاریگەرییە ناڕاستەوخۆکانی وەک لەدەستدانی بەرهەمهێنان، وەبەرهێنانە دواخراوەکان، زیادبوونی پاداشتی مەترسی، تێچووی دەرفەت و قووڵکردنەوەی جیاوازییەکانی گەشەپێدانی هەرێمی، پێکەوە کاری لەسەر بکرێت.

 

هەرچەندە ئەو هەژمارکردنانەی، کە بە رێبازی جیاواز لەبارەی بابەتەکەوە کراون، دەریدەخەن، کە ژمارەکان دەتوانن بەپێی گۆڕاوەکانی وەک کۆمەڵەی داتای بەکارهاتوو و هاوتایی هێزی کڕین بگۆڕدرێن، بەڵام تەنانەت لە چوارچێوەیەکی خۆپارێزانەشدا، ئاماژە بەوە دەکات، کە پرۆسەکە ساڵانە بە تێکڕا بووەتە هۆی لەدەستدانی بەهای ئابووری بە بڕی لانیکەم 140 ملیار دۆلار تاوەکو 240 ملیار دۆلار بۆ وڵاتەکەمان. تەنانەت ئەگەر بە گریمانەیەکی خۆپارێزانەتر بە 100 ملیار دۆلار وەربگیرێت، ئاشکرایە، کە ئەم بارگرانییە، کە هەموو ساڵێک دووبارە دەبێتەوە، توانای گەشەپێدانی کەمکردووەتەوە.

 

نیشاندەرە هەرێمییەکانیش ماهیەتی تێچووە ناڕاستەوخۆکان دەردەخەن. لەو لێکۆڵینەوانەی، کە کراون، دەردەکەوێت، کە بەشداریی ناوچەکە لە کۆی بەرهەمی  ناوخۆدا لە خوار 5%ـەوە بووە، بەشداری لە هەناردەکردندا لە ئاستی 1.4% ماوەتەوە، پشکی بەپیشەسازیبوون بە بەراورد بە گشتیی وڵات لە ئاستی 2.2% بووە؛ تەنانەت سەرەڕای بوونی ژێرخانی پیشەسازیی رێکخراو، لە هەندێک پارێزگادا لە خوار توانای راستەقینەوە ماوەتەوە. ئەم چوارچێوەیە، پێویستی بە رێبازێکی گشتگیر هەیە،، کە رەهەندە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی کێشەکە پێکەوە لەبەرچاو بگرێت.

 

تێگەیشتن لە گرنگیی کۆمیسیۆن، بە واتای داننان بەوەش دێت، کە کردەوە تیرۆریستییەکان بۆ ماوەی نیو سەدە وەک بەربەستێک لەبەردەمماندا دەرکەوتوون،، کە وزەی کۆمەڵایەتیی وڵاتەکەمانیان بەکارهێناوە، ئاسۆی گەشەپێدانیان تەسک کردووەتەوە و ویژدانیان ماندوو کردووە. تێچووی ئەوەی بەسەرمان هاتووە، بە بڕگەکانی بودجە ناپێورێت. ساڵە لەدەستچووەکان و دەرفەتەکان، وەبەرهێنانە دواخراوەکان، داخورانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، تێکچوونی هەستی متمانە و وەک قورسترین باج، گیانلەدەستدانەکان، بارێکی قورسیان لەسەر سیاسەت دروستکردووە.

 

بەرنامەکانی ئامادەکراو بۆ بەهێزکردنی گەشەی ئابووریی ناوچەکە بەردەوام دەبن لە جێبەجێکردنیان بە سووربوونەوە. ئامانجی ئەم بەرنامانە دروستکردنی بواری کاری هەمیشەیی، بەرزکردنەوەی ئاستی ژیانی هاووڵاتییان و بڵاوکردنەوەی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتییە. بەتایبەتی، دابینکردنی ئەو دەرفەتانەی، کە گەنجەکانمان بتوانن لەو خاکەی تێیدا لەدایکبوون بە هیواوە بژین، بەرهەم بهێنن و داهاتووی خۆیان بنیات بنێن، لە کارە هەرە لەپێشینە سەرەکییەکانی ئەم رێبازەیە. بەم شێوەیە، ئامانج لێی نەهێشتنی ئەو هەلومەرجانەیە، کە کۆچکردن دەکەنە ناچاری و دابینکردنی بەردەوامیی گەشەپێدانی هەرێمییە.

 

 

لەسەر بنەمای ئەوەی، کە کێشەکە لەوە زیاترە، کە تەنیا بوارێکی ئەمنی بێت و فرە رەهەند و فرە لایەنە، چارەسەری هەمیشەیی بەندە بە لەناوبردنی هۆکارە ریشەییەکانەوە. بەمشێوەیە دادەنرێت، کە نەک تەنیا پەیوەندیی سۆزداریی هاووڵاتییە کوردەکانمان لە وڵاتەکەماندا، بەڵکو پەیوەندیی سۆزداریی ئەو کوردانەی لە دەرەوەی سنوورەکانمان دەژین، بەرەو تورکیایە. دەرەنجامی بانگەشەی مێژوو، کولتوور و شارستانیەتی هاوبەشمان، بە شێوەیەکی ناچاری ئیرادەی داهاتووی هاوبەشمانە، کە لەسەر بنەمای ئاشتی و بەرژەوەندییە هاوبەشەکان دامەزراوە.

 

رەگە مێژووییەکانی برایەتیی تورک و کورد، خاوەنی بەردەوامییەکە، کە لە قاڵبەکاندا جێی نابێتەوە. شارەکان، رێگا بازرگانییەکان، ناوەندەکانی زانست، نەریتی وەقف و تۆڕەکانی پشتیوانیی ناوخۆیی، کە لە حەوزەی شارستانیەتی درێژکراوەی ئەنادۆڵەوە بۆ میزۆپۆتامیا دامەزراون؛ سیستەمێکی ژیانی هاوبەشیان بەرهەمهێناوە، کە پێکەوەلکانی کۆمەڵگە جیاوازەکانی مسۆگەر کردووە. ئەزموونی دەوڵەتداری، کە لە سەلجوقییەکانەوە بۆ عوسمانییەکان درێژبووەوە، هاوشان لەگەڵ میکانیزمە ئیدارییەکان، کە ئاسایش و ئارامییان دابین دەکرد، لە رێگەی دابونەریتە عورفی-یاساییەکانەوە سیستەمی کۆمەڵایەتیی پتەو کردووە. بازاڕی هاوبەش، کاری هاوبەش و بەرپرسیارێتیی هاوبەشی بەهێز کردووە. ئەم کەڵەکەبوونە، ئەوە دەردەخات، کە برایەتی؛ زەمینەیەکی هاوبەشییە، کە سیاسەت، یاسا و ژیانی رۆژانە هەڵدەگرێت.

 

تورک و کورد خاوەنی هەمان جوگرافیا، هاووڵاتیی هەمان وڵات، سەر بە هەمان باوەڕ، میراتگری هەمان شارستانییەت و کولتوور، گەلانی برا و هاوچارەنووسن، کە پێکەوە ژیاون.

 

ئەو چەمکەی لە ناوەندی بەردەوامیی مێژووییدایە، یاسای برایەتییە. ئەم رێبازە، دەرگا بۆ ئەو گوتارانە ناکاتەوە، کە جیاوازییەکان دەکەنە بیانووی ململانێ؛ بەڵکو ئامانجی هاوسەنگییەکی کۆمەڵایەتییە، کە جیاوازییەکان وەک دەوڵەمەندیی ژیانی هاوبەش قبووڵ دەکات.

 

ئەزموونی پێکەوەژیان، خۆشی و ئازارە هاوبەشەکان، لە یادەوەریی کۆمەڵایەتیماندا تەنیا وەک رابردوو نامێننەوە. بە بەهێزترین شێوە دەبنە دەرفەت و پاڵپشتیی داهاتووی هاوبەشمان. تێگەیشتنێک، کە ئازاری یەکێکیان ئارامی بۆ ئەوی دیکە بهێنێت، هەرگیز ناتوانێت لە شارستانیەتی ئێمەدا جێی خۆی بکاتەوە. تاوەکو یەکێتی و یەکپارچەیی مسۆگەر نەکرێت، ئارامی نایەت؛ بۆیە پەیوەندییەکانی برایەتیمان پرەنسیپی بنەڕەتیمانە.

 

هەموو چین و توێژەکانی ئەم جوگرافیایە، تورک، کورد، عەرەب، عەلەوی، سوننە و ئەوانی دیکە، رازی نین بە دووبارەبوونەوەی ئەو ئازار و ململانێیانەی، کە دەیان ساڵە بەردەوامن. ئەو فاکتەرەی، کە کۆمەڵگەکانی دانیشتووی ناوچەکەمان بە شێوەیەکی هەمیشەیی لێک نزیک دەکاتەوە، هاوپەیمانیی دەستکرد نییە؛ بەڵکو یادەوەریی مێژوویی قووڵی جوگرافیاکەمانە.

 

کەڵەکەبوونی ئەم خاکە، کە شارستانییەت تێیدا لەدایکبووە، شارستانییەتەکان تێکەڵ بوون و بۆ سەدان ساڵ رێڕەوی تێپەڕین بووە، دەبێتە زەمینەی دامەزرێنەری داهاتووی هاوبەش. ئەو بەها یەکسانیخواز، فرەییخواز و ئازادیخوازانەی، کە لە میراتی کولتووریی ئێمەوە سەرچاوەیان گرتووە، هێزی ئەوەیان هەیە، کە ئەو داهاتووە ناسەقامگیر و رەشبینەی هەوڵدەدرێت بۆ ناوچەکەمان بچنرێت، پووچەڵ بکەنەوە.

 

بەهێزکردنی هاوبەشییە مەعنەوی و کولتوورییەکان، کە یەکپارچەیی کۆمەڵایەتیمان پتەو دەکەن، هەمیشە پێویستی بە پشتیوانی هەیە لە رێگەی بەرنامەی پلان بۆ داڕێژراو و گشتگیرەوە. سیاسەتەکانی پەروەردە، کە گواستنەوەی بەها هاوبەشەکانمان دەکەنە بنەما، پایەیەکی گرنگی ئەم پرۆسەیە پێکدەهێنن.

 

ئەو هەنگاوانەی، کە بۆ چارەسەری هەمیشەیی کێشەکان لە بوارەکانی وەک یەکسانی، بەشداریی دیموکراتی، گەشەپێدانی ناوخۆیی، رێزی کولتووری و دادپەروەریی کۆمەڵایەتیدا دەنرێن، ئەو زەمینانە دروست دەکەن، کە برایەتی بەهێز دەکەن و سیناریۆ دابەشکەرەکان پووچەڵ دەکەنەوە. راستییەکەی رووکردنی دراوسێکانمان و گەلانی برا لە جوگرافیای دڵماندا بۆ تورکیا؛ هێزی راکێشانی روو لە زیادبووی وڵاتەکەمان نیشان دەدات، کە خاوەنی توانای دیموکراتیی بەهێز، دەرفەتی گەشەپێدانی فراوان و پەیوەندیی مێژوویی و کولتووریی قووڵە. لە مێژووی نزیکیشماندا، دەربڕینی دامەزراوەیی برایەتیمان، لە ساڵانی خەباتی نیشتمانی و لە ئیرادەی دامەزراندنی پەرلەمانی تورکیادا دەرکەوتووە. ئەو پەرلەمانەی، کە لە هەلومەرجی داگیرکاریدا دامەزرا، بووە زەمینەیەکی نوێنەرایەتی، کە چین و توێژە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکانی لەسەر هەمان ئامانجی سیاسی کۆکردەوە و ئەزموونێکی ئیرادەی نیشتمانیی بەرهەمهێنا، کە بیری چارەنووسی هاوبەشی بەرجەستە کرد.

 

ئەو ئیرادەیەی لە چاناککالە، ساکاریا و لە دامەزراندنی کۆمارەوە تائێستا پێکەوە رۆیشتووە؛ ئەو عەقڵە سیاسییەی پەروەردە کردووە، کە بیرکردنەوەی پێکەوەیی لە نیگەرانییەکانی ئاسایش و بواری ئازادی و کردنی دادپەروەری و خۆشگوزەرانی بە ئامانجی هاوبەش، مومکین کردووە.

 

رەگە مێژووییەکانی برایەتیی تورک و کورد، لە گەڕانی ئەمڕۆدا بۆ چارەسەر، وەک پاڵپشتییەک هەڵدەسەنگێندرێت، کە زەمینەی پەرلەمانی تورکیا بەهێز دەکات، هێڵی شەرعییەت قووڵ دەکاتەوە و دروستکردنی زمانی هاوبەش ئاسان دەکات.

 

بنەما ئەوەیە، کە پارتە سیاسییەکان لەبری مشتومڕی بێسوود، بە هەستی بەرپرسیارێتیی هاوبەشەوە بجووڵێنەوە و تیشک بخەنە سەر چاوەڕوانییەکانی گەل. ئێمە نەوەی ئەوانەین، کە لە هەموو بەرەکانی خەباتی نیشتمانیدا شانبەشان شەڕیان کردووە. زۆر روونە، کە برایەتیی تورک-کورد-عەرەب کۆدی بنەڕەتیی جوگرافیاکەمانە. هاوچارەنووسی، پێکەوە رۆیشتنە لە گۆڕەپانەکانی شەڕدا، لە ئارەقی ناوچەواندا، لە ئازار و لە هیوادا.

 

دەزانین، کە بەبێ تێگەیشتن لە سەڵاحەدینی ئەیوبی و نوورەدین زەنگی، ناتوانین لە راستیی ئەم خاکە تێبگەین. بەبێ تێگەیشتن لە جەوهەری کارەکانی سوڵتان ئالپئارسەلان و سوڵتان سانجار، ناتوانین بگەینە مانای پێکەوە رۆیشتن. هەموویان لە سەردەمی خۆیاندا پێشەنگ و کەسایەتیی گەورەی سیمبوول بوون بۆ دادپەروەری، برایەتی، پشتیوانی، هاوبەشی، هاوبەشکردنی خۆشی و ناخۆشی، بە کورتی، پێکەوە رۆیشتنی گەل.

 

ئەمڕۆش ئێمە، ناچارین بە پشت بەستن بەو عەقڵەی، کە لە ناخی گەلەوە هەڵقوڵاوە، بە پۆشینی ئەو عیرفانە نیشتمانییە، مێژوو بە تێگەیشتنی ئەمڕۆ سەرلەنوێ لێکبدەینەوە و داهاتوو بەم ئیرادەیە بنیات بنێین.

 

رابردووی هاوبەشمان قیبلەنمای داهاتووی هاوبەشمانە.

 

ئامانجی داهاتووی هاوبەشمان، ئاراستەیەکی درێژخایەن بەرهەم دەهێنێت، کە پەیوەندیی هاووڵاتیبوون بەهێز دەکات، یەکگرتنی کۆمەڵایەتی هەمیشەیی دەکات و دەرفەت بۆ ساڕێژبوونی ئەو برینانە دەڕەخسێنێت، کە تیرۆر کردوویەتییەوە. ئەم ئامانجە، ئەو چوارچێوە دامەزرێنەرەیە، کە برایەتی لە خواستێکی دروست دەردەهێنێت و ئیرادەی پێکەوەژیان دەکاتە ئاراستەیەکی بەرجەستە. بەرامبەرە راستەقینەکەشی لە بەرهەمهێنانی پڕۆژەی هاوبەشەوە تێدەپەڕێت، کە داهاتووی هاوبەش هەڵبگرێت.

 

پڕۆژە هاوبەشەکان؛ ئەو کارانەن، کە ناسنامە و چین و توێژە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لەسەر هەمان ئامانج کۆدەکەنەوە، پشتیوانی دەردەخەن و متمانە پتەو دەکەن. بە دەرخستنی یاسای برایەتی، جگە لە ساڕێژکردنی ئەو برینانەی، کە تیرۆر و تووندوتیژی کردوویانەتەوە، هێڵێکی بەهێزی یەکگرتن بەرهەم دەهێنن.

 

پڕۆژە هاوبەشەکان؛ بەستنەوەی بەرنامەکانی بەرهەمهێنەری ئەنجامی گشتگیر و پێوانەپێکراو بە هەمان ئامانجەوەیە لە بوارەکانی وەک گەشەپێدان، پەروەردە، دامەزراندن، ئابووریی ناوخۆیی، ژیانی کولتووری، میکانیزمەکانی پشتیوانیی کۆمەڵایەتی، شارسازی و توانای خزمەتگوزاریی گشتیی هاوبەش.

 

لە بوارێکی فراواندا، لە خێراکردنی گەشەپێدانەوە تاوەکو بەرزکردنەوەی کوالیتیی پەروەردە، لە بەهێزکردنی ئابووریی ناوخۆییەوە تاوەکو قووڵکردنەوەی سیاسەتە کۆمەڵایەتییەکان، ئەو لایەنەی داهاتووی هاوبەش، کە بەر ژیانی رۆژانە دەکەوێت، بەهێز دەبێت.

 

ئەو بۆچوونە هاوبەشانەی، کە لە پرۆسەی گوێگرتن و گفتوگۆی کۆمیسیۆندا دەرکەوتوون، پشتڕاستی دەکەنەوە ئامانجی داهاتووی هاوبەش کاتێک لە رێگەی پڕۆژە هاوبەشەکانەوە خاوەندارێتی دەکرێت، قبووڵکردنێکی کۆمەڵایەتیی فراوانتر بەرهەم دەهێنێت و یەکگرتن خێراتر دەکات. بەم شێوەیە، ئامانجی پشتیوانیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی، دەگۆڕێت بۆ سیستەمێکی ئاشتیی کۆمەڵایەتیی هەمیشەیی، کە بیری داهاتووی هاوبەش گەشە پێدەدات، بە پڕۆژە هاوبەشەکان پتەو دەکرێت و لەژێر چاودێریی ئیرادەی نیشتمانیدا گەرەنتیی دامەزراوەیی بەدەست دەهێنێت.

 

4- بوارە هاوبەشەکانی رێککەوتنی ئەو کەسانەی لە کۆمیسیۆن گوێیان لێگیراوە

 

دەرەنجامەکانی شیکاریی ناوەڕۆک، کە پشتیان بە پرۆتۆکۆڵەکان بەستووە، بوونی زەمینەیەکی هاوبەشی بەهێز پشتڕاست دەکەنەوە، کە چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە لەسەر بابەتی دامەزراندنی ئارامیی هەمیشەیی لە رێگەی چەکدانانەوە کۆدەکاتەوە. ئەم زەمینە هاوبەشە، ئەوە دەردەخات، کە چین و توێژە جیاوازەکان لەژێر ئیرادەی پێکەوەژیاندا، لە دەوری یاسای برایەتی و رێبازی گۆڕینی ئازاری هاوبەش بۆ هیوای هاوبەش و خەونی داهاتوو، یەکدەگرن.

 

یاسای برایەتی، وەک گوتارێک سەیر ناکرێت، کە تەنیا لە بواری کەشێکی سۆزداریدا سنووردار بێت؛ بەڵکو لە روونکردنەوەی "مۆدێلی تورکیا" بۆ کۆمەڵگە، وەک سەرچاوەیەکی چەمکیی بەهێز کاردەکات. لەم چوارچێوەیەدا، یاسای برایەتی، گوزارشتە لە پەروەردەکردنی تێگەیشتنی هاووڵاتیبوون لەسەر بنەمای یەکسانی؛ جێگیرکردنی ئەو زمانەی، کە کەرامەت و شکۆ دەپارێزێت، پتەوکردنی هەستی دادپەروەری، بنیاتنانی متمانە بە بەهێزی و بەستنەوەی ئیرادەی پێکەوەژیان بە زەمینەیەکی دامەزراوەییەوە.

 

جەختکردنەوە لەسەر ئازاری هاوبەش، ئاماژەیە بۆ ئەوەی، کە ئازارەکان هی تەنیا یەک چین نین، بەڵکو بارێکە، کە بەسەر گشت کۆمەڵگەدا دابەش بووە و هەر لە رێگەی ئەم هاوبەشییەوە دەتوانرێت یەکێتییەک بەرهەم بهێنرێت، کە زەمینەی کۆمەڵایەتیی ئارامی و ئاشتیی هەمیشەیی بەهێز دەکات. زەمینەی هاوبەش، هەروەها ئەوە دەردەخات رەزامەندیی کۆمەڵایەتی و خاوەندارێتیی کۆمەڵگە بۆ پرۆسەکە، رێککەوتنێکی فراوانی لەسەرە؛ پرەنسیپەکانی بەشداری، شەفافیەت و گشتگیری لەلایەن دامەزراوەی سیاسی، کۆمەڵگەی مەدەنی و ناوەندە ئەکادیمییەکانەوە بە شێوەیەکی بەهێز پشتیوانی دەکرێن.

 

خاڵێکی دیکەی دیار لەو بۆچوونانەی خراونەتەڕوو، ئەو رێبازە گشتگیرەیە، کە جەخت لەوە دەکاتەوە نابێت پرۆسەکە تەنیا لە چوارچێوەی ئاسایش و لەناوبردنی رێکخراوەکەدا کاری لەسەر بکرێت. چاوەڕوان دەکرێت رەهەندەکانی دیموکراتیزەکردن، هاووڵاتیبوونی یەکسان، مسۆگەرکردنی ماف و ئازادییەکان و گەشەپێدانی ئابووری پێکەوە لەبەرچاو بگیرێن. بابەتێکی دیکە، کە لە ماوەی پرۆسەکەدا زۆر ئاماژەی پێکراوە، داواکارییەکان بووە لەسەر پێویستیی رێکخستنی یاسایی، چەکدانان و بەڕێوەبردنی پرۆسەی دوای چەکدانان، لەگەڵ بابەتەکانی دەوڵەتی یاسا و دیموکراتیزەکردن.

 

گرنگیی رەهەندی نێودەوڵەتی و هەرێمی، لە روانگەی بەهێزکردنی ئارامیی ناوخۆییەوە بۆ پشتیوانیکردنی سەقامگیریی هەرێمی و زیادکردنی کێشی سیاسیی تورکیا لە گەڕان بەدوای دادپەروەریی جیهانیدا، وەک توخمێکی تەواوکەری زەمینەی هاوبەش دێتە پێشەوە.

 

5- خۆهەڵوەشاندنەوەی پەکەکە و چەکدانان

 

دیاریکردنی هەڵوەشاندنەوە و چەکدانان لەلایەن یەکەکانی هەواڵگری و ئەمنییەوە، بە دۆخی دەرەوەی سنوورەکانیشمانەوە، بوارێک نییە، کە تەنیا بەو راگەیێندراوانە سنووردار بێت، کە بۆ رای گشتی دەکرێن. ئاشکرایە، کە راگەیێندراوەکان بە بەدواداچوون و پشتڕاستکردنەوە مانا پەیدا دەکەن.

 

دیاریکردنی چەکدانان لەلایەن یەکەکانی هەواڵگری و ئەمنییەوە، بە پێوەری ستاندەردی پێوانەپێکراو جێبەجێ دەکرێت. ئەم دیاریکردنە، بە پشتیوانیی پرۆسەکانی پشتڕاستکردنەوە لە مەیداندا، پێشبینیپێکراوی لە رووی سیستەمی گشتییەوە مسۆگەر دەکات. دیاریکردنی دۆخی دەرەوەی سنوورەکانمان، پێویستییەکە، کە نەخشەڕێگەی ئەمنی تەواو دەکات.

 

رێکخستنە ئیداری و یاساییەکانی پەیوەست بە قۆناخی دوای دیاریکردن، پێویستیان بە چوارچێوەیەک هەیە، کە ئەو بۆشاییانە دابخات، کە لەوانەیە رێکخستنەکان دروستی بکەن. خێرابوونی ئەو هەنگاوانەی، کە لە ئاراستەی هەڵوەشاندنەوە و چەکداناندا دەنرێن، پێویستی بەوە هەیە رێکخستنە یاساییەکانیش بە هەمان خێرایی و بە روونی و پێشبینی پێکراوییەوە جێبەجێ بکرێن. گونجان لەگەڵ کۆمەڵگە، یەکێکە لە بوارە سەختەکان، بەڵام دەستبەردارنەبووەکانی سیاسەتی چارەسەرخواز. بێدەنگبوونی چەکەکان، بە واتای چاکبوونەوەی خۆبەخۆی لاوازییەکان نایەت. گەڕاندنەوەی ئەوانەی، کە دەچنە قۆناخی بێ چەکەوە بۆ نێو کۆمەڵگە، پێویستی بە رێبازێک هەیە، کە زیان بە هەستی دادپەروەری نەگەیەنێت.

 

پەروەردە، دامەزراندن، پشتیوانیی دەروونی-کۆمەڵایەتی، بەرنامەکانی گەشەپێدانی ناوخۆیی و هاریکاری لەگەڵ کۆمەڵگەی مەدەنی، هێڵە گشتییەکانی ئەم پرۆسەیە پێکدەهێنن. یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی پرۆسەکە، بەڕێوەبردنی سەرکەوتووانەی دەروونناسیی کۆمەڵایەتییە.

 

هەر لە سەرەتاوە، رێبازێک گیراوەتەبەر، کە پاراستنی "کەرامەتی کورد و شکۆی تورک"ی کردووەتە بنەما. چونکە دەزانین کە؛ زمانێک، کەرامەتی کورد نەپارێزێت، گوتارێک، کە شکۆی تورک بەهەند وەرنەگرێت، نابێتە هۆی ئاشتی، بەڵکو دەبێتە هۆی شکانی نوێ. ئامانجمان تەنیا یەکگرتن نییە لەسەر کەمترین هاوبەشییەکان، بەڵکو بەهێزکردنی زەمینەی هەرە زۆری پێکەوەژیانە.

 

بەبێ پشتگوێخستنی راستیی تیرۆر، کە کاریگەریی قووڵی لەسەر ویژدانی گشتی هەبووە، وەڵامدانەوەی داواکارییە ماقووڵەکانی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە بە بنەما وەرگیراوە.

 

 

راپۆرتی کۆمیسیۆن ئەو پرەنسیپە بنەڕەتییانە دەخاتەڕوو، کە رێنوێنی پرۆسەکانی یاسادانان دەکەن. لە بەدواداچوونی جێبەجێکردنە هەنووکەییەکاندا، بە دیاریکردنی شوێنی چاودێریی پەرلەمان و بە بەهێزی بەستنەوەی بواری جووڵەی ئیدارە بە یاساوە، متمانەی کۆمەڵایەتی زیاد دەکات.

 

هێز، ئەزموون و پێکهاتەی نوێنەرایەتیی پەرلەمان، بەهێزترین قەڵغانمانە دژی پروپاگەندە. گرنگترین فاکتەر بۆ پووچەڵکردنەوەی هەنگاوەکانی ناوخۆ و دەرەوە، پێکهاتە دیموکراتییە فرەییخوازەکەمانە. بۆیە، نەک تەنیا دامەزراوەی سیاسی، بەڵکو هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەش لە کارەکانماندا بەشدار کراون.

 

هەر پەرلەمانتارێکمان، کە لە پەرلەماندا کاردەکات، لە هەر پارت و ناوچەیەک بێت، بەو تێگەیشتنەوە جووڵاوەتەوە، کە بە ناوی گەلەکەمانەوە بەشداریی ئەم کارانەیان کردووە. ئەرکێکی دیکەی گرنگی کۆمیسیۆن، دیاریکردنی ئەو چوارچێوە یاساییەیە، کە ئەو دۆخە بەڕێوەدەبات، کە لەگەڵ پرۆسەی چەکدانانی رێکخراوەکەدا دێتە ئاراوە. مسۆگەرکردنی هەنگاونان بۆ پتەوکردنی پشتیوانیی نیشتمانی و برایەتیمان، لە رێگەی پرۆسەیەکی راوێژی بە بەشداریی فراوان، خاوەن هێزی نوێنەرایەتیی بەرز، کراوە و شەفافەوە دەبێت.

 

لەم چوارچێوەیەدا، لە ئەنجامی هەڵسەنگاندنی پارتە سیاسییەکانی نێو کۆمیسیۆن، دەرفەتی ئەنجامدانی کار و رێکخستن لەم بابەتانەی خوارەوەدا رەخساوە.

 

ئەو پێشنیازانەی لە راپۆرتەکانی پێشکەشکراو بە کۆمیسیۆنی یەکڕیزیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی لەلایەن پارتە سیاسییەکانەوە هاتوون، لە کۆبوونەوەکاندا لەگەڵ نوێنەرانی پارتە سیاسییەکان هەڵسەنگێندراون. لە ئەنجامی ئەم کۆبوونەوە و هەڵسەنگاندنانەدا، لەسەر پێشنیازەکانی خوارەوە رێککەوتن کراوە.

 

 

هەستیارترین ئاستەنگ لە پرۆسەکەدا، دیاریکردن و پشتڕاستکردنەوەی چەکدانانی رێکخراوی تیرۆریستیی پەکەکە بە هەموو توخمەکانییەوە و خۆهەڵوەشاندنەوەی لەلایەن یەکە ئەمنییەکانی دەوڵەتەوەیە.

 

تەواوکردنی پرۆسەی دیاریکردن و پشتڕاستکردنەوە بە شێوەیەکی دروست، تەنیا بە راگەیاندنی کۆتاییهاتنی هەڕەشەی رێکخراوی چەکدار سنووردار نابێت، بەڵکو لە هەمان کاتدا دەبێتە خاڵی دەستپێک بۆ جێبەجێکردنی ئەو چوارچێوە یاسایی و سیاسییەی، کە دۆخە نوێیەکە پێویستی پێیەتی.

 

پێویستە میکانیزمی دیاریکردن و پشتڕاستکردنەوە، بە هاوئاهەنگی لەنێوان دامەزراوە پەیوەندیدارەکانی دەوڵەتدا؛ بەپێی پێوەری بابەتی، پێوانەپێکراو، شەفاف و شایەنی چاودێری کار بکات. لەسەر کردنی ئەو رێکخستنە یاساییانەی، کە لە پرۆسەی هەڵوەشاندنەوەی رێکخراوەکە بە هەموو توخمەکانییەوە و رادەستکردن و دانانی چەکەکاندا پێویست دەبن، تێگەیشتنێکی گشتیی هاوبەش هەیە.

 

 

بۆ مسۆگەرکردنی بەهێزکردنی یەکگرتنی کۆمەڵایەتی، پێویستی بە رێکخستنێکی یاسایی هەیە، کە تایبەت بێت بە ئامانجەکە، سەربەخۆ و کاتی بێت، لەگەڵ چەکداناندا پرۆسەکە و دوای ئەویش بەڕێوەببات.

 

پێشنیاز دەکرێت، کە ئەو یاسا سەربەخۆیەی لەگەڵ پرۆسەی چەکداناندا کاری لەسەر دەکرێت، بە رادەیەک گشتگیر بێت، کە دەرئەنجامەکانی پرۆسەکە بە تەواوی لەناوببات و زەمینەی سیاسەتی دیموکراتی بەهێز بکات.

 

پێویستە یاساکە ئامانجی گەڕاندنەوەی ئەو تاکانە بێت بۆ نێو کۆمەڵگە، کە چەک و تووندوتیژی رەتدەکەنەوە. کۆتاییهێنانی هەمیشەیی بە چەک و تووندوتیژی و کێشانەوەی کێشەکە بە تەواوی بۆ زەمینەی یاسایی و سیاسی. لەم رووەوە، نابێت یاساکە تەنیا بۆ دیاریکردن و بڕیاردان لەسەر دۆخی یاسایی ئەندامانی رێکخراوەکە بێت دوای چەکدانان. بەڵکو پێویستە یاساکە ئامانجی یەکگرتنی ئەو کەسانە بێت لەگەڵ کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی دادپەروەرانە، سەلامەت و دروست.

 

پێویستە یاساکە رەچاوی ویژدانی گشتی و هەستیارییەکانی کۆمەڵایەتی بکات، و بە شێوەیەک روون و گشتگیر بێت، کە بواری ئەوە نەمێنێتەوە بە رێگەی لێکدانەوە فراوان بکرێت.

 

 

لەگەڵ یاسا سەربەخۆ و کاتییەکەی سەرەوەدا هەڵدەسەنگێندرێت. دەکرێ بە رێکخستنێک بە سوودوەرگرتن لە بڕگەکانی نێو یاسای سزا و جێبەجێکردن ئامادە دەکرێت، بڕیار لەبارەی ئەو کەسانە بدرێت و پێویستە بە دڵنیاییەوە رێکاری دادوەرییان لەبارەوە بگیرێتەبەر. نابێت رێکخستنە یاساییەکان، تێگەیشتنی بێسزایی و لێبووردن لە کۆمەڵگەدا دروست بکەن.

 

 

پێویستە لە پرۆسەی بەڕێوەچوودا، ئامانج ئەوە بێت، کە ئەندامانی رێکخراوەکە بە چەکدانان، ئەو گۆڕانکارییە بکەن، کە بتوانن لەگەڵ سیستەمی کۆمەڵایەتیدا بگونجێن. بۆیە، پێویستە پرۆسەکە ئەو کارە ئامادەکارییانە لەخۆبگرێت، کە رێکارەکانی پەیوەست بە بەردەوامیدان بە ژیانی کەسەکان لەنێو ژیانی کۆمەڵایەتیدا لەخۆدەگرێت و یارمەتیدەر دەبێت بۆ گونجانیان لەگەڵ سیستەمی گشتی و یەکگرتنیان لەگەڵ کۆمەڵگەدا.

 

پێشکەوتنی پرۆسەی یەکگرتنی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی دروست، پێویستی بە تێگەیشتنێکی گشتگیر هەیە، کە پشت بە چەسپاندنی هەستی دادپەروەری و یەکسانی لە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەدا و بەشداربوونی هەر تاکێک لە داهاتووی هاوبەشدا بە دەرفەتی یەکسانەوە دەبەستێت، هەروەها دیاریکردنی سیاسەتی پێویست بۆ ئەم مەبەستە.

 

پێویستە گەشەپێدانی دەرفەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لە پێشینەکاندا بێت بۆ زیادکردنی توانای گونجانی کۆمەڵگە. لەم چوارچێوەیەدا، چاوەڕوان دەکرێت، کە ئەو وەبەرهێنانانەی تائێستا لە ناوچەکەدا کراون و بەرنامە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان، بە گەشەپێدان، فراوانکردن و دەوڵەمەندکردنەوە، بەردەوام بن لە جێبەجێکردنیان.

 

 

پێویستە بە یاسا، میکانیزمێک لەنێو دەسەڵاتی جێبەجێکردندا دابمەزرێت، کە چاودێریکردن و راپۆرتکردنی ئەو پرۆسەیە مسۆگەر بکات، کە ئەندامانی رێکخراوەکە تێیدا بەشدارن. لە چوارچێوەی دیاریکردن و پشتڕاستکردنەوەی ئەم میکانیزمەدا، چاودێریی کاریگەریی جێبەجێکردنەکان و ئاستی گەیشتن بە ئامانج دەکرێت. بەم شێوەیە، چاودێریی ئەوە دەکرێت، کە ئایا پرۆسەکە بە شێوەیەکی دروست بەڕێوەدەچێت یان نا و رێکارە پێویستەکان بەبێ دواکەوتن دەگیرێنەبەر. لەم چوارچێوەیەدا، ئاگادارکردنەوەی رای گشتی لە هەموو قۆناخەکاندا مسۆگەر دەکرێت. پێویستە لە چوارچێوەی ئەو دەسەڵاتەی، کە بە یاسا بە دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەدرێت، هاوئاهەنگی لەنێوان دامودەزگا گشتییەکاندا مسۆگەر بکرێت و بەم شێوەیە بەڕێوەبردنی کاریگەرانەی پرۆسەکە دابین بکرێت.

 

ئەم خاڵە بە پێویست دەبینرێت بۆ بەرجەستەکردنی رێکار و بنەماکانی پەیوەست بە جێبەجێکردنی پرۆسەکە لە رێگەی رێکخستنی لاوەکییەوە، رێگریکردن لە تێکەڵبوونی دەسەڵاتەکان و مسۆگەرکردنی یەکپارچەیی لە جێبەجێکردنی ئیداریدا. بە پێویست دەبینرێت، کە ئەو راپۆرتانەی لەلایەن دەسەڵاتی جێبەجێکردنەوە لەم بارەیەوە ئامادە دەکرێن، پێشکەش بە پەرلەمانی تورکیا بکرێن.

 

 

پێشنیاز دەکرێت گەرەنتیی یاسایی بۆ چالاکییەکانی ئەو کەسانە مسۆگەر بکرێت، کە لە پرۆسەی بەڕێوەچوودا ئەرکیان هەیە، ئەوانەی بەشداریی کۆبوونەوەکانی کۆمیسیۆنی یەکڕیزیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسییان کردووە و بۆچوون، پێشنیاز و هەڵسەنگاندنیان خستووەتەڕوو، و ئەوانەی لە کارەکانی کۆمیسیۆن و ئەرکەکاندا بەشدار بوون.

 

 

 

یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی کۆمیسیۆنەکەمان پێشکەشکردنی پێشنیازە سەبارەت بەو هەنگاوانەی، کە پێویستە بنرێن بۆ بەرزکردنەوەی ستانداردە دیموکراتییەکانی تورکیا. ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی سەلامەت؛ مەرجی پێشوەختەیە بۆ کارکردنی تەواوی دیموکراسی و بەرزکردنەوەی ستانداردەکانی و دامەزراوەییکردنی. هەروەها، دیموکراسی، لە جەوهەردا، پێویستی بە بوونی بوارێکی گشتی هەیە، کە تێیدا بیرۆکەکان بە شێوەیەکی ئازادانە لە هەلومەرجی یەکسان و ژینگەیەکی ئازاددا دەرببڕدرێن.

 

رێبازەکانی پشت بەستوو بە چەک، تووندوتیژی و تیرۆر، وەک چۆن گفتوگۆی سیاسی بێکار دەکەن، بە هەمانشێوە چارەسەرکردنی کێشەکان لەسەر زەمینەی دیموکراتی بە گفتوگۆکردن، سەخت دەکەن. بۆیە، دروستکردنی ژینگەیەکی سیاسی، کە تێیدا هەموو جۆرە بیرۆکەیەک، کە توخمەکانی تاوانی وەک سووکایەتی و هەڕەشەی تێدا نەبێت، بتوانرێت دەرببڕدرێت؛ و لە چوارچێوەی رێزی بەرامبەر و لێبووردەییدا، تەنانەت بابەتە سەخت و هەستیارەکانیش بتوانرێت گفتوگۆیان لەسەر بکرێت، وەک پێویستییەکی بنەڕەتی دێتە پێشەوە.

 

ئەم رێبازە، لە رووی پاراستن و بەهێزکردنی یەکپارچەیی کۆمەڵایەتیشەوە رۆڵێکی دیاریکەر دەگێڕێت. بەڵام، لەم چوارچێوەیەدا، بەهێزکردنی یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی بە واتای داڕشتنی تاکەکان لە دەوری بیرۆکە و ناسنامەی یەکجۆر نایەت. یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی لە پێکهاتەیەکدا بەهێز دەبێت، کە لەسەر زەمینەی بەها دیموکراتییە هاوبەشەکان، بۆچوونە جیاوازەکان بتوانن پێکەوە بژین و بە پاراستنی فرەیی، رکابەریی سیاسی بەردەوام بێت. تێگەیشتنی باسکراو، گوزارشتە لە روانگەیەکی دیموکراتی، کە تێیدا جیاوازییەکان وەک توخمی ململانێ سەیر ناکرێن، بەڵکو وەک بەشێکی سروشتیی فرەڕەنگیی کۆمەڵایەتی قبووڵ دەکرێن؛ بیرۆکەکان بە رێبازی ئاشتییانە دەردەبڕدرێن و بەشداریی سیاسی بە رەتکردنەوەی تووندوتیژی ئەنجام دەدرێت.

 

ئەو پارتە سیاسییانەی، کە لە راپۆرتەکانیاندا بۆ کۆمیسیۆن پێشنیازی یاسای "یەکگرتن" یان "تێکەڵکردن"یان خستووەتەڕوو، ئاماژەیان بەوە کردووە،  هاوکات لەگەڵ هەنگاوەکانی دیموکراتیزەکردندا، دەکرێت چارەسەرێکی دروست بێتە ئاراوە. لەم رووەوە، کۆمیسیۆنەکەمان پێشنیاز لەم بابەتانەی خوارەوەدا دەکات.

 

 

بەپێی دەستوورەکەمان، هیچ دوودڵییەک نییە لەوەی، کە بڕیارەکانی دادگای دەستووری، دەسەڵاتەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری، دەسەڵاتە ئیدارییەکان و دامەزراوە و کەسانی دیکە دەبەستێتەوە. رێژەی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا، کە تورکیا دەسەڵاتی دادوەریی ناچاریی ئەوی قبووڵ کردووە، نزیکەی 90%ـە. رێژەی جێبەجێکردنی بڕیارەکان لەلایەن وڵاتانی ئەندامی ئەنجوومەنی ئەوروپاوە نزیکەی 80%ـە. سەرەڕای ئەم رێژە بەرزە، گرنگیی پابەندبوونی تەواو بە بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و دادگای دەستووری لە بابەتی پتەوکردنی تایبەتمەندیی کۆماری تورکیا وەک دەوڵەتێکی یاساییدا، روونە.

 

پێویستە ئەو میکانیزمانەی ئێستا هەن بۆ مسۆگەرکردنی پابەندبوونی تەواو بە بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و دادگای دەستووری بەهێز بکرێن؛ هەروەها پێویستە میکانیزمی نوێی کاریگەر دابمەزرێن. لە چوارچێوەی مسۆگەرکردنی پابەندبوون بە بڕیارەکانەوە، پێشنیاز دەکرێت، کە ئەو بەربەستانە لاببرێن، کە لە کارەکانی ئیدارە و کارکردنی دادوەرییەوە سەرچاوە دەگرن.

 

 

• پێشنیاز دەکرێت، کە یاسای جێبەجێکردن لە چوارچێوەی بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و دادگای دەستووری و ئەو رێککەوتننامە نێودەوڵەتییانەی، کە تێیدا ئەندامین، پێداچوونەوەی بۆ بکرێت و لەسەر بنەمایەک، کە دادپەروەریی جێبەجێکردن بە بنەما وەربگرێت، سەرلەنوێ کاری لەسەر بکرێت.

 

• بەتایبەتی، پێویستە بیر لەوە بکرێتەوە، کە پرۆسەکانی جێبەجێکردنی سزای سزادراوان، بە مەرجەکانی ئازادکردنی مەرجدار و ماوەی جێبەجێکردنیشەوە، لە چوارچێوەی پرەنسیپە گەردوونییەکانی یاسای سزادا، بە رێبازێکی دادپەروەرانەتر، یەکسانیخوازتر و گشتگیرتر کاری لەسەر بکرێت.

 

• بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە مافی ژیان بۆ گیراو و حوکمدراوە بەساڵاچوو و نەخۆشەکان لەپێش هەموو مافەکانە، پێویستە هەڵسەنگاندن بۆ میکانیزمی دواخستنی سزادان بکرێت.

 

• پێویستە پێداچوونەوە بە پێکهاتە و پرۆسەکانی بڕیاردانی دەستەکانی ئیدارە و چاودێریی زیندانەکاندا بکرێت، بە دیاریکردنی کەموکورتییەکانی جێبەجێکردن.

 

• لە چوارچێوەی پرەنسیپە گەردوونییەکانی یاسا و لەسەر بنەمای بڕیارە چەسپاوەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و دادگای دەستووری، پێویستە گرنگی بەوە بدرێت، کە دادگاییکردنی بێ راگرتن لە هەموو پرۆسە دادوەرییەکاندا بە بنەما وەربگیرێت. بە پابەندبوون بە مەرجەکانی راگرتن لە یاساکەدا، پێویستە پێداچوونەوە بە یاساکەدا بکرێت بە شێوەیەک، کە لەگەڵ پرەنسیپی ئەوەی راگرتن حاڵەتێکی دەگمەنە، بگونجێت.

 

 

• پێویستە پێداچوونەوە بە یاساکاندا بکرێت بە ئامانجی لابردنی بەربەستەکانی بەردەم بەکارهێنانی تەواو و بێ کەم و کوڕیی ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان، کە لەگەڵ لەدایکبووندا دێن، دەست لێ نادرێن و ناگوازرێنەوە و بەشێکی دانەبڕاوی کەرامەتی مرۆڤن.

 

• پێشنیاز دەکرێت، کە یاسای کۆبوونەوە و خۆپیشاندانەکان بە شێوەیەک سەرلەنوێ رێکبخرێتەوە، کە ماف و ئازادییەکان فراوان بکات و جەوهەری مافەکە بپارێزێت.

 

• پێویستە دامەزراوەی مافی مرۆڤ و یەکسانیی تورکیا بە شێوەیەک سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، کە کاریگەریی زیاد بکرێت.

 

• نابێت هیچ کردەوەیەکی بێ تووندوتیژی وەک تاوانی تیرۆر هەژمار بکرێت و ئەو کردەوانەی، کە دەبێت لە چوارچێوەی ئازادیی رادەربڕیندا بن، نابێت وەک تاوانی تیرۆر لەقەڵەم بدرێن.

 

• لەم چوارچێوەیەدا، پێشنیاز دەکرێت، کە یاسای سزای تورکیا، یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و یاسا پەیوەندیدارەکان لە چوارچێوەی پرەنسیپی دیاریکراوی یاساییدا، بە شێوەیەک سەرلەنوێ رێکبخرێنەوە، کە ئازادیی رادەربڕین بەهێز بکەن.

 

• لە کاتێکدا، کە بەرەنگاربوونەوەی کاریگەرانە لەگەڵ بانگەوازی تووندوتیژی، گوتاری کینە و پروپاگەندەی تیرۆر بەردەوامە، بۆ مەبەستی چاودێریکردن و مسۆگەرکردنی ئەوەی، کە هەموو جۆرە رەخنە، ناڕەزایەتی و داواکارییەک، کە لە چوارچێوەی سنوورە یاساییەکاندایە، وەک بەشێکی دانەبڕاوی ژیانی دیموکراتی پارێزراوە؛ پێویستە پێداچوونەوە بە یاساکانی پەیوەست بە راگەیاندن و بڵاوکردنەوەدا بکرێت.

 

• ئەو دەربڕینی بیروڕایانەی، کە سنوورەکانی پەیوەندیکردن تێناپەڕێنن و بە مەبەستی رەخنە دەکرێن، تاوان پێکناهێنن. بە پشتبەستن بەم بڕگەیە، پێویستە ئەو یاسایانەی، کە لە جێبەجێکردندا دەرئەنجامی سنووردارکەری ئازادیی رۆژنامەگەرییان لێدەکەوێتەوە، لە چوارچێوەی پرەنسیپەکانی دیاریکراوی یاسایی و پێشبینیپێکراویدا سەرلەنوێ کاریان لەسەر بکرێت.

 

• لەسەر بنەمای پرەنسیپەکانی شەفافیەت، بەشداریی دیموکراتی، دیموکراسیی نێوخۆی پارت، فرەیی و دادپەروەری لە نوێنەرایەتیدا؛ پێشنیاز دەکرێت، کە یاسایەکی نوێی پارتە سیاسییەکان و یاسای نوێی هەڵبژاردن بە رێککەوتنی پارتە سیاسییەکان ئامادە بکرێن، بە مەبەستی رێکخستنی پرۆسە دادوەرییە گشتییەکان و دادوەریی هەڵبژاردن بە شێوەیەک، کە لەگەڵ پرەنسیپەکانی دیاریکراوی و یاساییبووندا بگونجێت، لە چوارچێوەی ماددەی 79ی دەستووردا.

 

• پێویستە بە بنەما وەرگرتنی پاراستنی ناسنامەی دامەزراوەیی پارتە سیاسییەکان، کە توخمێکی دانەبڕاوی ژیانی سیاسیی دیموکراتین، پێداچوونەوە بە جێبەجێکردنە کەموکوڕ و هەڵەکاندا بکرێت.

 

• پێشنیاز دەکرێت، کە یاسای رەوشتی سیاسی ئامادە بکرێت.

 

 

• دەکرێت سیستەمی ئیداری بە شێوەیەکی "دیموکراتیتر و خاوەن ستانداردی یاسایی بەرزتر" رێکبخرێتەوە بە مەبەستی بەهێزکردنی زەمینەی سیاسەتی دیموکراتی.

 

• پێشنیاز دەکرێت، کە دەسەڵاتی سەرپەرشتیی ئیداری، کە لە دەستوورەوە سەرچاوەی گرتووە، بە شێوەیەک بەکاربهێنرێت، کە لەگەڵ پێویستییەکانی کۆمەڵگەی دیموکراتیدا بگونجێت؛ و یاسا بە شێوەیەک رێکبخرێتەوە، کە لە حاڵەتی دوورخستنەوەی سەرۆک شارەوانی لە ئەرک بە هۆکارەکانی نێو یاسا، هەڵبژاردن تەنیا لەلایەن ئەنجوومەنی شارەوانییەوە بکرێت.

 

 

 

کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی؛ نموونەیەکی خستووەتەڕوو، کە هێزی نوێنەرایەتیی پەرلەمان، توانای چارەسەریی سیاسی و دەرفەتەکانی چاودێریی ئیرادەی نیشتمانی لەسەر هەمان زەمینە کۆدەکاتەوە.

 

ئەو بۆچوونە هاوبەشەی، کە لە ماوەی کۆبوونەوەکاندا دروست بووە، لەو ئاراستەدایە، کە نابێت رێبازی بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی و تیرۆر تەنیا بە رێکاری ئەمنی سنووردار بێت. هەڵدەسەنگێندرێت، کە هۆشیاریی هاووڵاتیبوون، کە پشت بە دیموکراسیی تەواو دەبەستێت، برایەتیی لەسەر بنەمای یەکسانی و شەفافییەتی دامەزراوەیی، ئارامی و ئاشتیی هەمیشەیی مومکین دەکەن.

 

راپۆرتی کۆمیسیۆن، لە کاتێکدا، کە چوارچێوەیەکی رێنوێنیکەر بۆ رێکخستنە ئیداری و یاساییەکان دەخاتەڕوو، ئەوەش وەبیردەهێنێتەوە، کە هەنگاوەکانی گونجان لەگەڵ کۆمەڵگەدا بوارێکە، ناتوانرێت دوابخرێت. ئەرکی سیاسەت، کۆکردنەوەی دەنگە جیاوازەکانی کۆمەڵگەیە لە زمانی داهاتووی هاوبەشدا. 

 

کۆمارەکەمان، کە سەدەیەک لەمەوبەر بە رابەرایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک و هاوڕێکانی بە تێپەڕاندنی سەختییە گەورەکان لەسەر بنەمای برایەتی دامەزرا، لە سەرەتای سەدەی دووەمیدا، کەشی ئاشتی و ئارامیی کۆمەڵایەتی بە تەواوی مسۆگەر دەکات. لەم ئاراستەیەدا، ئەو کارانەی، کە لەژێر چەتری پەرلەمانە بەرزەکەماندا دەکرێن، بە سووربوونەوە بەردەوام دەبن و گەیشتنی گەلەکەمان بە داهاتوویەکی رووناک مسۆگەر دەکرێت.

 

بۆ ئەوەی پێکەوە بە هەوڵێکی گەورە تورکیایەکی دیموکرات، فرەییخواز و وا بنیات بنێین، کە هەمووان هەست بکەن سەر بە ئەون، وەرگرتنی تێگەیشتنێک، کە تێیدا راستی پشتگوێ نەخرێت، هەستەکان نکۆڵی نەکرێن و سیاسەت ئازایەتیی بەرهەمهێنانی چارەسەری نیشان بدات، گرنگییەکی ژیانی هەیە.

 

کۆمیسیۆنەکەمان، نیشانیداوە، تورکیا بە ئاشتی، یەکپارچەیی، دیموکراسی و برایەتی بەهێز دەبێت. یادەوەریی پیرۆزی شەهیدەکانمان، کە لەپێناو نیشتمانەکەماندا بە گیان و خوێنیان ژیانی خۆیان بەخت کرد،  ئیرادەی برایەتیی غازییەکانمان، گەرەنتیی لەرزۆکنەبووی یەکپارچەیی نیشتمانیمانە.

 

بۆچوونی هاوبەشی دروستبوو، لەو ئاراستەدایە، کە پرۆسەکە لەسەر رێگەیەک بڕوات، سیستەمی گشتی بپارێزێت، ماف و ئازادییەکان فراوان بکات، رەزامەندیی کۆمەڵایەتی گەشە پێبدات و داهاتووی هاوبەش لە چوارچێوەی دیسیپلینێکی دامەزراوەییدا هەڵبگرێت.

 

ئەم راپۆرتە، ئەو کەڵەکەبوون و عەقڵە هاوبەشەی، کە لە هەموو کارەکان و راپۆرتە هاتووەکانەوە پوخت کراوە، وەک چوارچێوەیەک، رێنوێنیی ئەو هەنگاوانە دەکات، کە لە قۆناخی داهاتوودا دەنرێن، دەیخاتە بەرچاو.

 

ئەو رێبازەی، کە کۆمیسیۆن خستوویەتیەڕوو، یەکگرتنێک بە بنەما وەردەگرێت، کە ئامانجی داهاتووی هاوبەش بە پڕۆژەی هاوبەش بەهێز دەکات، گەشەپێدانی هەرێمی خێرا دەکات، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان چاک دەکاتەوە و زەمینەی سیناریۆ دابەشکەرەکان تەسک دەکاتەوە. بەم شێوەیە، ئامانجی داهاتووی هاوبەشمان، لەژێر چاودێریی ئیرادەی نیشتمانیدا، گەرەنتیی دامەزراوەیی بەدەست دەهێنێت. مۆدێلی تورکیا، دەگۆڕێت بۆ چوارچێوەیەک، کە شەرعییەت، سەقامگیری و ئاشتیی کۆمەڵایەتی بەرهەم دەهێنێت.

 

راپۆرتەکەمان، کە پێشنیاز و هەڵسەنگاندنەکانمان لەخۆدەگرێت و لە ئەنجامی ئەو کارانەی وەک کۆمیسیۆنی یەکڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی بەڕێوەمان بردووە، ئامادە کراوە، بە رێزەوە پێشکەش بە پارتە سیاسییەکان و رای گشتی دەکرێت بۆ ئەوەی لە کارەکانی یاساداناندا بە بنەما وەربگیرێت.